Nie tylko sama nauka zdalna rodzi ogromne zagrożenia dla wzroku dzieci, ale również inne ograniczenia wynikające z pandemii. Zamiast wyjść na spacer i na dwór, już po odbyciu zdalnych lekcji, dzieci nadal pozostają przy komputerach, smartfonach czy oglądają telewizję. A zmęczeni rodzice zazwyczaj nie mają już siły, czasu ani cierpliwości, żeby to zmienić. I nie zawsze w porę zauważą, że ze wzrokiem dziecka dzieje się coś niepokojącego, a ono samo długo nie zdaje sobie sprawy z tego, że zaczyna gorzej widzieć ? mówi prof. dr hab. n. med. Ewa Mrukwa-Kominek, kierownik Kliniki Okulistyki Śląskiego Uniwersytetu Medycznego.

Kiedy kilka miesięcy temu rozmawiałyśmy o chorobach cywilizacyjnych wzroku, sporo uwagi poświęciła Pani tzw. syndromowi widzenia komputerowego. Dziś jest to już dużo większy problem, dotyczący przede wszystkim dzieci skazanych na nauczanie zdalne.

Niestety, ten problem narasta. Pandemia wymusiła na nas wszystkich zmianę zachowań, co skutkuje i zapewne jeszcze długo będzie skutkowało niekorzystnymi objawami, widocznymi nie tylko w narządzie wzroku. Praca zdalna, zdalne nauczanie, ograniczenie aktywności fizycznej ? to wszystko spowodowało, że godzinami ślęczymy przed komputerami i innymi mobilnymi urządzeniami elektronicznymi. Skupiamy wzrok na powierzchniach położonych blisko, często godzinami nie odrywając wzroku, żeby choć na moment popatrzeć w dal. A to bardzo niedobrze dla naszego wzroku. Chińscy naukowcy w ubiegłym roku przebadali wzrok ponad 120 tys. dzieci w wieku 6 -13 lat. Wyniki są porażające. W ciągu roku ponad trzy razy częściej rozpoznawano u tych pacjentów krótkowzroczność, w porównaniu z poprzednimi latami. Chińscy naukowcy określają tę krótkowzroczność jako ?krótkowzroczność kwarantannową?, co jednoznacznie świadczy o wadze problemu. Jest to tym bardziej niepokojące, że im wcześniej zostanie rozpoznana krótkowzroczność u dziecka, tym większe ryzyko, że ta wada będzie się u niego z wiekiem pogłębiała. Jest nawet takie okulistyczne powiedzenie, że kto raz został krótkowidzem, nigdy nie przestanie nim być. Kiedyś krótkowzroczność rozpoznawaliśmy najczęściej u dzieci w wieku 12-13 lat. Pandemia spowodowała, że teraz ma to miejsce o wiele wcześniej, że ostrość wzroku obniża się we wcześniejszych latach. I zresztą nie chodzi tylko o krótkowidztwo. Pokazują to także badania skandynawskie i wiele innych. Badania te wykazały również, że krótkowzroczność nasila się w ciemnej porze roku, podczas gdy w porze jasnej ulega stagnacji.

Nie sposób nie wspomnieć w tym miejscu o soczewkach kontaktowych, tak chętnie noszonych przez dorosłych, ale również przez starsze dzieci. Pamiętajmy, że przy zdalnej pracy i długim przebywaniu przed ekranem komputera i w zamkniętym pomieszczeniu raczej należy korzystać z okularów. Soczewki nasilają suchość i nie będą komfortowe. A jeżeli już musimy je stosować, to pamiętajmy o szczególnej higienie w pandemii.

O syndromie widzenia komputerowego i o wiążącym się z tym cyfrowym zmęczeniu wzroku, określanym jako choroba ery smartfonów, amerykańscy okuliści z American Academy of Ophthalmology mówili już na początku lat 90. ubiegłego wieku. Ale chyba nawet i oni nie przewidywali, że będziemy mieli tak szybko postępujące zagrożenie wzroku dzieci, jakie teraz mamy.

No bo któż mógł wówczas przewidzieć pandemię i związane z nią konsekwencje! Trzeba jeszcze zwrócić uwagę, że nie tylko sama nauka zdalna rodzi ogromne zagrożenia dla wzroku dzieci, ale w ogóle ograniczenia wynikające z pandemii. Zamiast wyjść na spacer i na dwór, już po odbyciu zdalnych lekcji, dzieci nadal pozostają przy komputerach, smartfonach czy oglądają telewizję. A zmęczeni rodzice zazwyczaj nie mają już siły, czasu ani cierpliwości, żeby to zmienić. I nie zawsze w porę zauważą, że ze wzrokiem dziecka dzieje się coś niepokojącego, a ono samo długo nie zdaje sobie sprawy z tego, że zaczyna gorzej widzieć. Niedawno przyprowadziła do mnie mama 8-letnią córkę, z dużą wadą refrakcji, która się bardzo szybko zaczęła pogłębiać, kolejne dziecko z dużym skurczem akomodacji, z nagle ujawnionym zezem. I takich przypadków mamy teraz więcej. Problemem jest także zespół suchego oka. Przed pandemią u dzieci to były bardzo rzadkie przypadki, teraz obserwujemy ich coraz więcej.

Dziecko, wpatrując się w ekran, zapomina mrugać i przednia powierzchnia oka wysycha. Mamy początek objawów towarzyszących zespołowi suchego oka. Pojawiają się dolegliwości takie jak pieczenie, podrażnienie, uczucie piasku pod powiekami, czasami zaczerwienienie spojówek. W konsekwencji dziecko trze oczy, co z kolei może doprowadzić do poważnych powikłań, spowodowanych np. uszkodzeniem nabłonka rogówki, stanem zapalnym, a nawet owrzodzeniami rogówki.

Czasami wystarczyłoby porządnie… ziewnąć. Podczas ziewania oczy naturalnie się mrużą i zostają mocno nawilżone. Oczywiście to nie jest panaceum, ale czasami może pomóc.

Wiadomo, że XXI wiek to funkcjonowanie wśród ekranów, które niestety fatalnie obciążają nasz wzrok. Innym czynnikiem przyczyniającym się do uszkodzenia wzroku jest pewien rodzaj światła, emitowanego przez urządzenia cyfrowe ? to tzw. światło niebieskie, część widma światła pomiędzy promieniami UV a światłem widzialnym. Długotrwałe narażanie wzroku na ten rodzaj światła może prowadzić do uszkodzenia komórek siatkówki, zwyrodnienia plamki żółtej, zaćmy, jaskry. Nie wiemy, czy tego typu zaburzeń nie będziemy obserwowali również wśród dzieci. Dlatego rodzice powinni ograniczyć czas, przez jaki dzieciom, zwłaszcza najmłodszym, wolno korzystać z mediów cyfrowych.

Pamiętajmy, że ekspozycja na niebieskie światło, emitowane przez różne urządzenia, może również prowadzić do podrażnienia, zaczerwienienia i zmęczenia oczu, powodując nie tylko nasilenie zaburzeń akomodacji, ale też objawów suchego oka. Jeśli nie mamy możliwości ograniczenia kontaktu z ekranami, warto pomyśleć o stosowaniu w urządzeniach filtrów zmniejszających poziom światła niebieskiego bądź o okularach ze specjalnymi powłokami ochronnymi. Jednak u dzieci jest to trudne, dlatego ograniczenie czasu ekspozycji wydaje się najwłaściwsze.

Przed nami jeszcze wiele niewiadomych związanych z pandemią. Nie wiadomo, czy nauka zdalna nie zagości na dłużej w naszym systemie edukacji, a już trudno sobie wyobrazić sytuację, żeby dzieci odzwyczaiły się od powszechnie dziś dostępnych urządzeń cyfrowych. Co można zrobić, żeby przynajmniej ograniczyć te wszystkie zagrożenia, a tym samym zahamować postępujące wady i schorzenia wzroku u dzieci?

Można wiele zrobić, zaczynając od rzeczy najprostszych. Przede wszystkim rodzice, opiekunowie dzieci powinni stworzyć im bezpieczne i zdrowe warunki nauki. Odpowiedniej wysokości biurko, wygodne krzesło, zdrowe światło, najlepiej naturalne. Należy sprawdzić, jak dziecko przy biurku siedzi, czy dobrze widzi, czy ma czytelną czcionkę na klawiaturze. Przestrzegać i konsekwentnie egzekwować, aby dzieci spędzały przed komputerem podczas e-nauki tylko tyle czasu, ile trzeba. To może być trudne, ale warto spróbować. Edukować dzieci, jak ważne jest robienie przerw podczas takiej nauki. Powinna obowiązywać zasada: 20/20/20, co oznacza, że po 20 minutach pracy przed komputerem powinno być 20 sekund odpoczynku i 20 sekund oderwania wzroku od monitora i patrzenia w dal.

Wskazane są takie ćwiczenia: wybrać sobie sześć przedmiotów znajdujących się w różnych odległościach od oczu, od najbliżej do najdalej położonych, i patrzeć na nie w różnych kolejnościach. Inne: co kilkanaście minut patrzeć w lewo, na wprost, w prawo i na odwrót. Jeszcze inne: co jakiś czas wykonać 15 energicznych mrugnięć, dla pobudzenia gruczołów łzowych do wydzielania łez i nawilżania gałki ocznej. Bardzo duże znaczenie dla kondycji wzroku mają wszystkie ćwiczenia, w których patrzymy w dal. Przypomnę, że nasi przodkowie mieli dobry wzrok, bo życie zmuszało ich do patrzenia w dal ? np. podczas polowania. I nasz narząd wzroku był zaprogramowany właśnie do takiego widzenia.

Bardzo ważna jest też dieta bogata w naturalne witaminy, antyutleniacze i minerały mające znaczenie w profilaktyce wzroku. Pamiętajmy o owocach, warzywach takich jak marchewka i dynia zawierających witaminę A, pietruszka i cytrusy, bogate w witaminę C, czy orzechach, pestkach słonecznika z witaminą E ? to dla dzieci szczególnie ważne. A jeśli zauważymy, że dziecko coraz bardziej przybliża głowę do ekranu, mruży oczy, często je pociera, skarży się na ?piasek? w oczach, to nie bagatelizujmy tych objawów, tylko od razu umówmy je na wizytę u okulisty.

Rozmawiała Bożena Stasiak

Artykuł Prof. Ewa Mrukwa-Kominek: Zagrożenia wzroku dzieci w dobie zdalnego nauczania pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Zaćma stanowi pierwszą przyczynę ślepoty, a jaskra jest zaraz za nią, na drugim miejscu. Różni je to, że zmiany ostrości wzroku spowodowane przez zaćmę można odwrócić, a przy jaskrze już nie; można je tylko, odpowiednim leczeniem, zahamować ? mówi prof. dr hab. n. med. Ewa Mrukwa-Kominek, kierownik Kliniki Okulistyki Śląskiego Uniwersytetu Medycznego.

Mówiąc o chorobach cywilizacyjnych, mamy na myśli przede wszystkim takie schorzenia jak miażdżyca, cukrzyca, nadciśnienie, ale coraz częściej eksperci, zresztą nie tylko okuliści, zwracają uwagę na cywilizacyjne choroby wzroku. Czyli to już nie tylko krótko- czy dalekowzroczność, ale jeszcze inne schorzenia, typowe dla naszych czasów, zapewne głównie odkomputerowe?

Komputer to tylko jeden z wielu czynników tego problemu. Każda choroba określana jako cywilizacyjna może wpływać na narząd wzroku. Czy to miażdżyca, cukrzyca, czy nadciśnienie, każda z nich może powodować uszkodzenia w narządzie wzroku. To, co szkodzi sercu czy nerkom, może również szkodzić oczom. Zabójcze dla naszych oczu są skażenie środowiska, stres, papierosy, otyłość, mała aktywność fizyczna, hałas, promieniowanie ultrafioletowe. Oczy nie lubią tego, czego nie lubi cały organizm. Większość tych chorób ogólnoustrojowych idzie w parze z chorobami oczu. Dokładnie widać to na przykładzie cukrzycy i wywoływanej przez nią retinopatii cukrzycowej. Niekorzystne zmiany w narządzie wzroku mogą się pojawiać w wyniku przebytych udarów mózgu, nowotworów, ale też alergii.

Za choroby cywilizacyjne wzroku zostały uznane także zaćma i jaskra.

Nie bez powodu. Jeśli wziąć pod uwagę, że choroby cywilizacyjne to takie, które występują globalnie, są powszechne, a ich źródłem nie jest zakażenie, ale rozwój cywilizacji, to jaskra i zaćma jak najbardziej się w tę definicję wpisują. Zaćma stanowi pierwszą przyczynę ślepoty, a jaskra jest zaraz za nią, na drugim miejscu. Różni je to, że zmiany ostrości wzroku spowodowane przez zaćmę można odwrócić, a przy jaskrze już nie; można je tylko, odpowiednim leczeniem, zahamować. A to jest o tyle trudne, że jaskra długo nie daje żadnych objawów, wykrywa się ją często przypadkiem, podczas badania wzroku, kiedy zmiany mogą być już bardzo duże. Zarówno jaskra, jak i zaćma mogą się rozwinąć jako wynik cukrzycy, miażdżycy, hiperlipidemii lub nadciśnienia tętniczego, co znowu pokazuje, jak silne są relacje między chorobami cywilizacyjnymi.

O ile zaćma jest dziś opanowana, o tyle jaskra wciąż stanowi wyzwanie dla medycyny.

Istotnie, tak jest. Duże nadzieje pokładamy w mikroinwazyjnej chirurgii, która wciąż jest doskonalona, i tu możemy mówić o rewolucji.

Wróćmy do początku naszej rozmowy, czyli komputerów, które na dobre opanowały nasze życie. Tzw. syndrom widzenia komputerowego chyba również możemy zaliczyć do cywilizacyjnych chorób wzroku. Kiedyś, przed erą komputerów, takie zjawisko było zupełnie nieznane.

O syndromie widzenia komputerowego (CVS) i o wiążącym się z tym cyfrowym zmęczeniu wzroku (DES), określanym jako choroba ery smartfonów, amerykańscy okuliści z American Academy of Ophthalmology mówili już na początku lat 90. ubiegłego wieku. Trzeba od razu zaznaczyć, że nie chodzi tu tylko o komputery i smartfony, ale każde cyfrowe urządzenie elektroniczne, którego obsługa wymaga wpatrywania się z małej odległości w ekran pokryty małymi literkami lub cyferkami. Jak wynika z badań, problem jest naprawdę wielki, gdyż ok. 95 proc. społeczeństwa korzysta z takich urządzeń co najmniej 2 godz. każdego dnia, a ponad 30 proc. ? nawet powyżej 9 godz. dziennie.

Istotnym czynnikiem przyczyniającym się do uszkodzenia wzroku jest pewien rodzaj światła emitowanego przez urządzenia cyfrowe ? to tzw. światło niebieskie, część widma światła pomiędzy promieniami UV a światłem widzialnym. Długotrwałe narażanie wzroku na ten rodzaj światła może prowadzić do uszkodzenia komórek siatkówki, zwyrodnienia plamki żółtej, zaćmy, jaskry.

Najczęstszą konsekwencją jest zapewne suche oko i wszelkie dolegliwości, które się z tym wiążą.

Tylko że syndrom widzenia komputerowego lub cyfrowe zmęczenie wzroku to coś więcej niż zespół suchego oka. Zespół ten jest jednym z objawów tych schorzeń. Suche oko objawia się dyskomfortem, uczuciem piasku pod powiekami, dolegliwościami bólowymi, świądem, zaczerwienieniem, nieostrym widzeniem. A do tego mogą dołączać jeszcze inne, ogólnoustrojowe objawy ? bóle głowy, mięśni, obręczy barkowej, kręgosłupa.

O ile większość chorób cywilizacyjnych wzroku dotyczy osób starszych (zaćma czy schorzenia związane np. z cukrzycą, nadciśnieniem), o tyle to syndrom widzenia komputerowego lub cyfrowe zmęczenie wzroku zapewne dotykają głównie młodzież?

Otóż nie, najczęściej problem ten dotyczy osób w wieku powyżej 35 lat, częściej kobiet niż mężczyzn. Zagrożenie zwiększa się wraz z czasem spędzanym przed cyfrowymi urządzeniami elektronicznymi.

Co sami dla siebie możemy zrobić, żeby przynajmniej zmniejszyć ryzyko chorób cywilizacyjnych wzroku?

Zacząć od tego, co najprostsze, najbardziej oczywiste, ale jakże często lekceważone ? od przyjrzenia się swojemu stylowi życia i ewentualnym zmianom. Na efekty nie trzeba będzie długo czekać.

Można skorygować złą dietę, zrezygnować z niewłaściwych nawyków, ale np. jeśli chodzi o urządzenia cyfrowe, to jest to raczej niemożliwe. Dla wielu osób stanowią one przecież narzędzia pracy.

Tu pomocne mogą okazać się specjalne soczewki cyfrowe, które można stosować i profilaktycznie, i leczniczo. Oczywiście ich dopasowaniem powinien zająć się specjalista. No i nie należy zapominać o gimnastyce oczu podczas pracy przy komputerze.

Rozmawiała Bożena Stasiak

Artykuł Prof. Ewa Mrukwa-Kominek: Choroby cywilizacyjne wzroku pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

ROZMOWA Z PROF. DR HAB. N. MED. EWĄ MRUKWĄ-KOMINEK, KIEROWNIKIEM KLINIKI OKULISTYKI ŚLĄSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO W KATOWICACH.

Ostatnio w okulistyce pojawiło się nowe określenie ? cyfrowe zmęczenie wzroku, a spotkałam się też z określeniem ?syndrom widzenia komputerowego?. Na czym polega to zjawisko i jak się ono ma do zespołu suchego oka?

Po pierwsze, nie jest to tak nowe zjawisko. O syndromie widzenia komputerowego ? CVS (Computer Vision Syndrom) i o cyfrowym zmęczeniu wzroku ? DES (Digital Eye Strain) amerykańscy okuliści z American Academy of Ophthalmology mówili już na początku lat 90. To coś więcej niż zespół suchego oka, który jest tylko jednym z objawów tegoż zjawiska. A choć cyfrowe zmęczenie wzroku nazywamy również chorobą ery smartfonów, nie tylko smartfonów ona dotyczy, ale wszystkich cyfrowych urządzeń elektronicznych ? komputerów, e-booków i innych. Tych, których obsługa wymaga wpatrywania się z małej odległości w ekran, pokryty małymi literkami czy cyferkami. Te urządzenia stały się dziś nieodłączną częścią naszego życia i trudno nawet sobie wyobrazić funkcjonowanie bez nich. Jak wynika z badań, ok. 95 proc. społeczeństwa korzysta z nich co najmniej dwie godziny każdego dnia, a ok. 30 proc. nawet powyżej dziewięciu godzin dziennie!

Jednak samo korzystanie z takich urządzeń chyba nie przekłada się jednoznacznie na ?chorobę ery smartfonów??

Weźmy jednak pod uwagę, w jaki sposób z nich korzystamy. Siedzimy godzinami przed komputerem, najczęściej nieruchomo, wykonując niepełne mrugnięcia wpatrujemy się w maleńkie ekrany swoich smartfonów, z bardzo bliskiej odległości. To prowadzi do przerwania filmu łzowego, wysychania rogówki i obniżonego wydzielania łez. Rzadkie mruganie powoduje, że zaczyna brakować impulsu do gruczołów produkujących łzy. Pojawia się zespół suchego oka, dający takie objawy jak uczucie piasku pod powiekami, ból, świąd, zaczerwienienie, nieostre widzenie. I mamy tzw. biurowe oczy. I na tym nie koniec. Do tych objawów mogą dołączać jeszcze inne, ogólnoustrojowe, takie jak bóle głowy, mięśni, obręczy barkowej i kręgosłupa. Są one często związane z zaburzeniami akomodacji.

Kto jest najbardziej narażony na tego typu dolegliwości?

Najczęściej występują one u osób w wieku powyżej 35 lat, częściej u kobiet niż u mężczyzn, gdyż dodatkowo jest to związane z grą hormonów. Ale oczywiście zagrożenie zwiększa się w zależności od czasu spędzanego przed urządzeniami cyfrowymi. I tu należy powiedzieć o istotnym czynniku przyczyniającym się do cyfrowego zmęczenia wzroku. A jest nim pewien rodzaj światła emitowanego przez urządzenia cyfrowe. To tzw. wysokoenergetyczne światło niebieskie, część widma światła pomiędzy promieniami UV a światłem widzialnym. Nadmierna ilość światła niebieskiego ma negatywny wpływ na nasz wzrok, może prowadzić do zmian na powiekach, a nawet uszkodzenia komórek siatkówki, prowadzących do powstania zwyrodnienia plamki. Jest to więc bardzo poważny problem.

Na pierwszy rzut oka problem wydaje się jednak nie do rozwiązania. skoro jesteśmy wręcz skazani na korzystanie z urządzeń cyfrowych, to?

Sytuacja nie jest bez wyjścia. Pojawiły się specjalne jednoogniskowe soczewki okularowe, wspomagające akomodację oka dzięki temu, że są wyposażone w specjalną strefę przyrostu mocy. Są tak skonstruowane, że z jednej strony oferują wartość korekcyjną do dali, a z drugiej zapewniają strefę wsparcia akomodacji do bliży. Takie soczewki są bardzo skuteczne, z ankiet użytkowników wynika, że w ponad 90 proc. redukują zmęczenie oczu podczas pracy w bliży z ekranami urządzeń cyfrowych. Ułatwiają uzyskanie ostrego wzroku, zwiększają komfort widzenia przez cały dzień,
a nawet pośrednio łagodzą objawy suchego oka.

Czy każda osoba pracująca z urządzeniami cyfrowymi może stosować takie rozwiązanie?

Zasadniczo są one przeznaczone dla osób w wieku od 13 do 45 lat, tak z już stwierdzonymi wadami refrakcji, jak i dla tych, którzy jeszcze ich nie mają. Zalecenia są takie, aby były soczewkami pierwszego wyboru dla osób, które w ciągu dnia co najmniej przez dwie godziny korzystają z urządzeń cyfrowych. Soczewki te występują w kilku wersjach, w zależności od wieku i występowania wad anatomicznych i funkcjonalnych w rozumieniu wady wzroku. Oczywiście ich dopasowaniem, doborem tych najwłaściwszych, powinien zająć się specjalista.

Co, poza ewentualnym stosowaniem takich soczewek, możemy zrobić, żeby nie dopadło nas cyfrowe zmęczenie wzroku?

Podczas pracy z urządzeniami cyfrowymi należy pamiętać o mruganiu, aby zapobiec przerwaniu filmu łzowego. Co 20 minut należy przez 20 sekund patrzeć na obiekt znajdujący się w odległości minimum sześciu metrów od oczu. Ważne jest też utrzymywanie odpowiedniej odległości wzroku od monitora, co najmniej 40 cm, przy czym ekran powinien się znajdować nieco poniżej poziomu wzroku.

Już widzę panie pracujące przy komputerach w różnych firmach czy urzędach, jak, obsługując klientów, co 20 minut mrugają oczami. raczej nie byłoby to dobrze przyjęte, zarówno przez interesantów, jak i szefostwo?

No i właśnie w takich sytuacjach rozwiązanie stanowią dobrze dobrane soczewki okularowe.

Rozmawiała Bożena Stasiak

Artykuł Choroba ery smartfonów pochodzi z serwisu Świat Lekarza.