red. Jadwiga Kamińska | Dziennikarski Klub Promocji Zdrowia

Dużo mówi się o czynnikach ryzyka różnych chorób, takich jak palenie tytoniu, zła dieta, brak ruchu, otyłość, a o chorobach przyzębia rzadko i niewiele. Tymczasem, jak pokazują wyniki badań, tylko 1 proc. polskiego społeczeństwa ma zdrowe przyzębie. Pozostałe 99 proc. potrzebuje ukierunkowanego leczenia stomatologicznego z zastosowaniem zabiegów profilaktyczno-leczniczych albo profesjonalnego leczenia periodontologicznego. W Polsce jest 400 specjalistów periodontologów, którzy pracują głównie w ośrodkach akademickich. To powoduje, że wizyta u takiego specjalisty jest trudno dostępna. Do tej pory wycena procedur periodontologicznych była tak niska, że większość placówek ograniczała ich wykonywanie, bo generowały straty. To także zniechęcało młodych stomatologów do wyboru tej specjalizacji. Na szczęście od 1 lipca br., dzięki Ministerstwu Zdrowia i NFZ, dwukrotnie zwiększono wycenę tych procedur. Chciałabym tu podkreślić zaangażowanie prof. Renaty Górskiej, Prezes Polskiego Towarzystwa Periodontologicznego, oraz specjalistów zrzeszonych w tym towarzystwie, w doprowadzenie do tych zmian.

Chorobie przyzębia i jej konsekwencjom można zapobiegać i skutecznie ją leczyć, ale potrzebna jest wiedza i umiejętności właściwej higieny jamy ustnej już od najmłodszych lat. Niestety w polskich szkołach i wielu polskich domach nikt tego dzieci nie uczy. Konieczne jest także opracowanie i wdrożenie programu profilaktyczno-leczniczego chorób przyzębia w Polsce jako czynnika ryzyka chorób ogólnoustrojowych, tak jak zrobiono to w odniesieniu do czynnika ryzyka chorób krążenia czy nowotworów. Doświadczenia innych krajów pokazują wysoką skuteczność takich programów, np. w Finlandii i Norwegii dzięki nim zlikwidowano próchnicę zębów.

W wielu krajach w realizacji takich programów uczestniczą media. W ubiegłym roku we włoskiej telewizji emitowano wiele spotów dotyczących profilaktyki chorób przyzębia. W jednym z nich przekazywano następujący komunikat: ?Jeżeli twój dentysta nie sprawdził specjalną sondą stanu twojego przyzębia ? zmień dentystę?. W innym kraju stomatolog, który stwierdza u pacjenta zaawansowaną chorobę przyzębia, wykonuje mu w swoim gabinecie pomiar poziomu cukru. Do współpracy z periodontologami zapraszani są także kardiolodzy. Warto korzystać z doświadczeń innych krajów i jak najszybciej wprowadzić podobne działania u nas.

Artykuł Potrzebny jest program profilaktyczno-leczniczy chorób przyzębia pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

prof. dr hab. n. med. Tomasz Konopka | Katedra i Zakład Periodontologii, Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Występowanie raka błony śluzowej jamy ustnej w Polsce jest wyższe niż w innych krajach europejskich, jesteśmy powyżej średniej. Jeszcze gorsza statystyka występuje w przypadku umieralności z powodu tego raka, jest ona zdecydowanie wyższa niż w krajach Europy Zachodniej. Badania mówią o 2,5 tysiąca przypadków w roku. Jest to spowodowane zgłaszaniem się pacjentów w późnym, zaawansowanym stanie choroby. Zauważamy też zdecydowany związek z płcią męską. Niestety w dalszym ciągu w Polsce ludzie umierają z powodu raka wargi, który jest łatwo rozpoznawalny we wczesnym stadium, późno daje przerzuty, a mimo to diagnoza jest spóźniona. W tym przypadku znamienne jest, że pacjenci zgłaszają się zbyt późno do specjalisty. Porównanie Polski i Szkocji w 2014 roku pokazuje, że o ile występowanie jest podobne, to umieralność w Polsce jest znacznie wyższa. Niezbędna zatem staje się profilaktyka. W celu poprawy sytuacji należy eliminować czynniki ryzyka (nikotyna i alkohol).

Kolejnym problemem jest zachorowalność na raka jamy ustnej wśród młodych ludzi, związana z ryzykownymi zachowaniami seksualnymi, również z homoseksualizmem.

Naszą codziennością są zaburzenia potencjalnie nowotworowe, które występują w jamie ustnej, ze szczególnym uwzględnieniem leukoplakii. Pacjenci, u których ta zmiana się pojawiła i została wcześnie wykryta, mają dużo większe szanse na wyleczenie, ponieważ to zaburzenie późno przekształca się w zmiany nowotworowe ? wczesne zgłoszenie się do specjalisty jest prostym remedium na profilaktykę nowotworu. Aktualnie prowadzimy badania nad opóźnieniem ze strony pacjenta i opóźnieniem diagnostycznym ze strony lekarza, czyli od momentu kiedy pojawiają się pierwsze zmiany w jamie ustnej do pojawienia się pacjenta u lekarza pierwszego kontaktu. Wstępnie badania wskazują, że czas postawienia diagnozy jest bardzo ważny. Taktyka profilaktyki onkologicznej jamy ustnej powinna polegać na włączeniu badań jamy ustnej do ogólnego przeglądu zdrowotnego osób 40+, czyli w grupach wysokiego ryzyka. Poza tym minimalna interwencja antynikotynowa, właściwe leczenie stomatologiczne, pobieranie materiału do badania histopatologicznego, a przede wszystkim ośmiostopniowy przegląd podczas badania stomatologicznego, który powinien przeprowadzić lekarz dentysta, ale również może go prowadzić sam pacjent.

Artykuł Badania przesiewowe w profilaktyce raka błony śluzowej jamy ustnej pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. dr hab. n. med. Renata Górska | prezes Polskiego Towarzystwa Periodontologicznego, Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Priodontologia jest dziedziną stomatologii, która zajmuje się chorobami błony śluzowej i przyzębia. Choroba przyzębia jest chorobą tkanek otaczających ząb, infekcyjną, przewlekłą, która nieleczona prowadzi do zaburzenia i dysfunkcji narządu żucia, zaburzenia estetyki, utraty uzębienia, ale także wpływa niekorzystnie na stan naszego zdrowia. Badania ostatnich lat wykazały związek i wpływ zapalenia przyzębia na schorzenia takie jak choroby serca, udar mózgu, choroby płuc, cukrzyca, ale także związek z rakiem trzustki czy reumatoidalnym zapaleniem stawów. Wyniki badań epidemiologicznych przeprowadzonych w 2012 i 2014 roku wykazały w dwóch grupach wiekowych 35-44 r.ż. i 65-74 r.ż., że odsetek osób ze zdrowym przyzębiem wynosi 1,6 proc. w grupie młodszej i 0,6 proc. w grupie starszej, natomiast leczenia specjalistycznego wymagało prawie 19 proc. w grupie młodszej i prawie 28 proc. w grupie starszej.

Wyniki tych badań są niepokojące, dlatego z ogromną wdzięcznością przyjęliśmy zaproszenie pana prof. Skarżyńskiego do udziału w akcji ?Po pierwsze zdrowie?. W czasie tej akcji przebadaliśmy 715 osób. Było to badanie ankietowe, ale też instruktaż higieny jamy ustnej oraz informacja na temat wpływu zapalenia i patologii występujących w jamie ustnej na stan zdrowia ogólnego. Większość badanych to były osoby dorosłe, 63 proc. stanowiły kobiety, mieszkańcy miast średniej wielkości oraz z wykształceniem średnim lub wyższym. Badanie ankietowe wykazało, że po 65. r.ż. średnia liczba zębów to trzynaście. W grupie badanej 58 proc. miało nadwagę lub otyłość, 14 proc. paliło papierosy, 9 proc. chorowało na cukrzycę. Na zadane pytanie dotyczące częstości szczotkowania zębów respondenci odpowiadali zupełnie szczerze, że nie szczotkują zębów lub szczotkują je raz dziennie. Różnice statystyczne wypadają na korzyść kobiet i dużych miast, gdzie osób nieszczotkujących było 1 proc., natomiast w małych miasteczkach 27 proc. W kategorii akcesoriów najczęściej szczotkujemy szczoteczką manualną, 68 proc. badanych nigdy nie używało szczoteczki elektrycznej, 43 proc. nie używało nitki dentystycznej, która stanowi znakomitą ochronę przed zapaleniem dziąseł, 33 proc. nie używało płynów do płukania jamy ustnej. Na pytanie kiedy odbywali ostatnią wizytę u dentysty 14 proc. odpowiedziało, że nie było u dentysty przez ostatnie 2 lata, 12 proc. w ciągu ostatniego roku.

Ankietę internetową na temat świadomości, że choroba przyzębia może wpływać na stan zdrowia ogólnego i poszczególne choroby przeprowadziliśmy wśród 500 osób. W grupie młodszej (do 30. r.ż.) takiej wiedzy nie ma prawie 80 proc., a w grupie starszej (35-50 r.ż.) odsetek osób, które mają świadomość związku choroby przyzębia z innymi, wynosi ok. 30 proc.

Artykuł Badania przesiewowe w profilaktyce periodontologicznej pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Każdy polski dentysta ? również praktykujący prywatnie ? musi wiedzieć o ciążącym na nim obowiązku znajomości współczesnego algorytmu postępowania w przypadku podejrzewania zmiany przednowotworowej i nowotworowej jamy ustnej.

Rozmowa z prof. Tomaszem Konopką, kierownikiem Katedry i Zakładu Periodontologii, Wydziału Lekarsko-Stomatologicznego Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu.

Lekarze dentyści należą do grona specjalistów najczęściej odwiedzanych przez Polaków. Dlatego ostatnio duży nacisk kładzie się na ich rolę w rozpoznawaniu wielu poważnych chorób ? oprócz schorzeń zębów i przyzębia. Mogą to być m.in. cukrzyca oraz nowotwory złośliwe. W diagnostyce jakich nowotworów mogą pomóc lekarze stomatolodzy?

W ramach szkolenia przed- i podyplomowego lekarzy dentystów kładzie się nacisk na diagnostykę nowotworów określanych w międzynarodowej klasyfikacji kodami od C00 do C10 ? są to nowotwory jamy ustnej, warg, ślinianek, migdałka oraz części ustnej gardła. Dla tych nowotworów lekarze dentyści są lekarzami pierwszego kontaktu.

Na jakie niepokojące zmiany u pacjentów powinni zwracać uwagę lekarze dentyści? Dokąd ? w razie wykrycia takiej zmiany ? mogą ich kierować w celu wykonania niezbędnych badań diagnostycznych?

W jamie ustnej rak płaskonabłonkowy jest zazwyczaj poprzedzany zmianami przednowotworowymi. Należą do nich najczęściej leukoplakia, erytroplakia, brodawczaki, odmiany czerwone liszaja płaskiego i odsłoneczne zapalenie warg. Metaanaliza 14 współczesnych badań wykazała, że średni odsetek zezłośliwienia tych zmian wynosił 12,1 proc. W czterech badaniach średni czas rozwinięcia się dysplazji w najczęstszej zmianie przednowotworowej, jaką jest leukoplakia, wyniósł 4,3 roku. Tworzy to dobrą perspektywę dla wczesnej diagnostyki zmian przednowotworowych i nowotworowych w jamie ustnej przez lekarzy pierwszego kontaktu, w tym ogólnie praktykujących lekarzy dentystów.

Mogą oni odegrać ważną rolę w skracaniu drogi do dalszej diagnostyki poprzez jak najszybsze kierowanie pacjentów ze zmianami przednowotworowymi jamy ustnej do specjalistów chirurgów stomatologicznych lub periodontologów, a ze zmianami nowotworowymi do klinik chirurgii szczękowo-twarzowej lub onkologii. Jest to o tyle istotne, że obecnie w warunkach polskich dużym problemem jest opóźnienie pacjenta, czyli wydłużenie czasu, jaki upływa od momentu pojawienia się fazy wykrywalnej nowotworu jamy ustnej do pojawienia się pacjenta w związku z tym faktem w gabinecie lekarskim. W obserwacjach amerykańskich średni czas tego opóźnienia został określony na 104 dni, a w Polsce jest on z pewnością jeszcze dłuższy.

Poza tym lekarze dentyści powinni brać aktywny udział w szeroko rozumianej profilaktyce onkologicznej, przejawiającej się chociażby umiejętnością przeprowadzenia profesjonalnej minimalnej interwencji antynikotynowej. Na to powinien się znaleźć czas podczas każdej wizyty w gabinecie stomatologicznym.

Aktualne statystyki wskazują, że w naszym kraju ponad 60 proc. przypadków nowotworów głowy i szyi wykrywa się w późnym stadium, tj. trzecim lub czwartym, gdy szanse na wyleczenie są znikome. Czy można powiedzieć, że zaangażowanie lekarzy stomatologów w rozpoznawanie tej grupy nowotworów mogłoby przyczynić się do poprawy wczesnej diagnostyki i zwiększyć szanse pacjentów na wyleczenie z choroby?

Każde działanie zmierzające do skrócenia czasu, w którym pacjent ze zmianą nowotworową w jamie ustnej trafi na badania diagnostyczne i na terapię, będzie poprawiało wskaźnik pięcioletnich przeżyć dla tych nowotworów.

Nawet popularyzacja prostego samobadania jamy ustnej (MSE) przez pacjentów może mieć w tym zakresie bardzo duży wpływ. Wykazano to w badaniu przeprowadzonym w grupie 33.766 mieszkańców Indii. Ocena MSE wspartego broszurami edukacyjnymi pokazała wysoką swoistość i wartość predykcyjną ujemną tego badania (po 99 proc.) oraz jego dobrą wartość predykcyjną dodatnią (72 proc.) przy niskiej czułości (18 proc.) w odniesieniu do badania klinicznego przeprowadzanego przez pracowników służby zdrowia. Niska czułość wynikała z ograniczonych w samobadaniu możliwości rozpoznawania skąpoobjawowych zmian nowotworowych w populacji o najwyższym w świecie ich występowaniu oraz z błędnego kwalifikowania wielu tych zmian ? szczególnie białych plam ? jako fizjologiczne.

Skoro tak proste środki jak MSE mają udokumentowaną wartość kliniczną, to skala poprawy diagnostyki nowotworów jamy ustnej będzie jeszcze większa poprzez udział lekarzy dentystów znających współczesne zasady postępowania diagnostyczno-leczniczego.

Jak obecnie wygląda edukacja onkologiczna lekarzy dentystów? Czy jest prowadzona w wystarczającym zakresie, czy wymaga jakichś zmian, poszerzenia?

Moim zdaniem edukacja studentów na studiach lekarsko-stomatologicznych w tym zakresie jest wystarczająca.

Nauczanie diagnostyki onkologicznej nowotworów o kodach C00-C10 odbywa się w praktyce w ramach takich przedmiotów, jak chirurgia stomatologiczna i szczękowo-twarzowa, choroby przyzębia i błony śluzowej jamy ustnej, radiologia stomatologiczna. Za przedmiot onkologia odpowiedzialni są onkolodzy.

Tematyka ta jest następnie pogłębiana w szkoleniu specjalizacyjnym, w szczególności w ramach chirurgii stomatologicznej, chirurgii szczękowo-twarzowej i periodontologii. Kursy onkologiczne są immanentną częścią programów specjalizacji z chirurgii stomatologicznej oraz chirurgii szczękowo-twarzowej. Ponadto, podstawy wiedzy z tego zakresu są przekazywane studentom medycyny w ramach propedeutyki stomatologii prowadzonej najczęściej przez chirurgów szczękowo-twarzowych. Największy problem dotyczy lekarzy POZ ? według mojej wiedzy specjaliści stomatolodzy zajmujący się na co dzień zagadnieniem diagnostyki nowotworów jamy ustnej nie uczestniczą w szkoleniu specjalizacyjnym lekarzy rodzinnych. To powinno się zmienić.

Co do zmian, to w ramach edukacji onkologicznej na studiach lekarsko-dentystycznych można ewentualnie wprowadzić twardy zapis dotyczący np. 10 pytań z tego zakresu na Lekarsko-Dentystycznym Egzaminie Końcowym. To dawałoby możliwość poprawy jakości nauczania na uczelniach uzyskujących najniższą średnią liczbę punktów w tym zakresie. Jeśli chodzi o szkolenie podyplomowe, to widzę potrzebę zmiany programów niektórych specjalizacji stomatologicznych oraz wprowadzenia obowiązku rozliczenia z takiego szkolenia przez izbę lekarską.

Jakie działania warto by wprowadzić, aby zwiększyć zaangażowanie lekarzy dentystów w diagnozowanie zmian przednowotworowych i nowotworowych w jamie ustnej?

Moim zdaniem należałoby wprowadzić obowiązkowe kursy z zakresu onkologii stomatologicznej do programów wszystkich specjalizacji stomatologicznych. Również w ramach podyplomowego szkolenia permanentnego należałoby wprowadzić obowiązek uczestniczenia w przynajmniej jednodniowym kursie raz na pięć lat dla każdego polskiego lekarza dentysty. Cały czas chodzi bowiem o zmniejszenie tzw. opóźnienia pacjenta, a także lekarza, w diagnozowaniu tych nowotworów. Wiedza na ten temat się zmienia, do praktyki wchodzą nowe metody diagnozowania i leczenia zmian przednowotworowych w jamie ustnej. A chodzi o przekaz wiedzy opartej o dowody naukowe.

Każdy polski dentysta ? również praktykujący prywatnie ? musi wiedzieć o ciążącym na nim obowiązku znajomości współczesnego algorytmu postępowania w przypadku podejrzewania zmiany przednowotworowej i nowotworowej jamy ustnej. Niezmiernie dydaktyczne są też konferencje, na których omawiane są błędy w postępowaniu diagnostyczno-leczniczym u tych pacjentów.

Najpóźniej na początku 2018 r. ma ruszyć Ogólnopolski Program Profilaktyki Pierwotnej i Wczesnego Wykrywania Nowotworów Głowy i Szyi, który będzie finansowany z funduszy europejskich.

Ma go realizować 11 ośrodków, w tym centrów onkologii, w całej Polsce. Nawiążą one współpracę z placówkami POZ i przeprowadzą edukację personelu, mającą pomóc w typowaniu pacjentów narażonych na nowotwory głowy i szyi. Czy Pana zdaniem ośrodki te powinny również nawiązywać współpracę z gabinetami stomatologicznymi?

Przede wszystkim informacja o takim programie powinna dotrzeć do wszystkich lekarzy dentystów. Zainteresowani powinni mieć możliwość zgłoszenia się do programu oraz obowiązkowego szkolenia personelu lekarskiego w zakresie diagnostyki i profilaktyki nowotworów głowy i szyi. W ten sposób w każdym województwie może powstać sieć gabinetów stomatologicznych współpracujących z tymi ośrodkami, a odpowiednie logotypowanie tych gabinetów powinno budować jeszcze większą więź pacjenta z takimi właśnie gabinetami.

Rozmawiała Urszula Piasecka

Artykuł Lekarze dentyści powinni brać aktywny udział w profilaktyce onkologicznej pochodzi z serwisu Świat Lekarza.