Rozmowa z Urszulą Szybowicz, laureatką Nagrody Złoty OTIS 2026 dla organizacji pacjentów: Fundacja „Nie Widać Po Mnie”

• Głos pacjentów coraz częściej wybrzmiewa, a jednak nie zawsze jest słyszany. Gdzie widać największą lukę?
• Co pacjenci próbują powiedzieć systemowi, ale nie są słyszani?
• Jakie problemy najczęściej zgłaszają pacjenci w codziennej praktyce?

Zapraszamy do obejrzenia rozmowy

Urszula Szybowicz tworząc Fundację „Nie Widać Po Mnie”, zbudowała przestrzeń, w której doświadczenie pacjenta w kryzysie psychicznym staje się punktem wyjścia do zmiany w języku, relacjach i całym systemie wsparcia. Jej działalność to konsekwentne przełamywanie ciszy wokół depresji i zaburzeń psychicznych oraz budowanie zaufania tam, gdzie wcześniej dominowało niezrozumienie. Urszula Szybowicz łączy wrażliwość z profesjonalizmem, a empatię z wiedzą, pokazując, że skuteczna pomoc zaczyna się od uważnego słuchania.

Artykuł Pacjenci próbują powiedzieć, że gubią się w systemie. Urszula Szybowicz pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Osoby zmagające się z objawami depresji rzadziej stawiają siebie w roli aktywnych inicjatorów swoich działań, co znajduje bezpośrednie odzwierciedlenie w tym, jak się wypowiadają. Analiza sposobu, w jaki ludzie konstruują zdania, może być wczesnym sygnałem ostrzegawczym – dowodzi międzynarodowe badanie nad depresją poporodową zainicjowane przez psycholożki z Uniwersytetu SWPS

„Depresja sprawia, że czuję się całkowicie niezdolna do robienia czegokolwiek. (…) Nawet ubranie się wydaje się wyzwaniem” – to słowa jednej z pacjentek przytoczone w artykule opublikowanym na łamach „Depression and Anxiety”. Poczucie bezradności i zupełnej niezdolności do działania jest powszechnym doświadczeniem u osób cierpiących na depresję kliniczną. Podobne objawy związane są z depresją poporodową, która może pojawić się po narodzinach dziecka.

– Objawy obserwowane w depresji, jak utrata motywacji czy brak zainteresowania dotychczasowymi aktywnościami, często związane są ze spadkiem sprawczości. Sprawczość natomiast jest utożsamiana z poczuciem kontroli nad własnym życiem i aktywnym kształtowaniem go – podkreśla główna autorka badania dr Marta Witkowska, psycholożka społeczna z Centrum Badań nad Relacjami Społecznymi w Instytucie Psychologii Uniwersytetu SWPS.

W nowym badaniu naukowcy skupili się na sprawstwie semantycznym, czyli używaniu określeń odnoszących się do poczucia wpływu. Osoby charakteryzujące się wysokim poziomem sprawstwa piszą np. o „osiąganiu celów” czy „planowaniu”, podczas gdy u osób o obniżonym poziomie sprawczości język staje się pasywny.

I choć tradycyjne metody analizy języka w kontekście zdrowia psychicznego tropiły głównie słownictwo o zabarwieniu emocjonalnym, to wykorzystany przez naukowców sposób pozwala na wychwycenie szerszego spektrum językowych subtelności.

Analiza wpisów z platform społecznościowych

W ramach dwóch badań naukowcy sprawdzali, czy sprawczość semantyczna może służyć jako nowy wskaźnik przy diagnozowaniu objawów depresji w okresie poporodowym. Badacze przeanalizowali pokaźny zbiór danych: ponad 17,6 tys. wpisów z serwisu Twitter (obecnie X) oraz ponad 3 tys. postów z serwisu Reddit, w oparciu m.in. o uczenie maszynowe i ocenę ekspertów. Platformy dobrano nieprzypadkowo – to tam użytkownicy często dzielą się autentycznymi, osobistymi doświadczeniami. Badanie skupiło się na kobietach po porodzie – grupie szczególnie narażonej na obniżenie nastroju.

Każdemu wpisowi algorytm BERTAgent nadawał wagę od -100 do 100. I tak np. zdaniu „Miałam nieprzeparte uczucie zapadania się głębiej i głębiej” przypisał -46,64, podczas gdy wpis „Po kilku miesiącach mojej poporodowej przygody przebiegłam mój pierwszy kilometr i jestem taka dumna!” ocenił na 56,14, co świadczy o wysokiej sprawczości. Wpisy były oceniane również pod kątem użycia określonych słów związanych z emocjami i zaimków w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Losowo analizowali je również eksperci.

W obu badaniach mniej sprawczy język okazywał się wiarygodnym wskaźnikiem symptomów obniżonego nastroju. Okazało się bowiem, że osoby z objawami depresyjnymi rzadziej stawiają siebie w roli aktywnych autorów swoich działań. Analiza pokazała, że wpisy dotyczące osobistych, bolesnych doświadczeń poporodowych są przesycone językiem pasywnym.

– Chociaż związek między obniżonym poczuciem sprawczości a depresją jest dobrze udokumentowany w literaturze psychologicznej, nasze wyniki pokazują, że te wzorce można skutecznie wykrywać za pomocą analizy językowej – zauważa dr Marta Witkowska.

Lepsze monitorowanie zdrowia psychicznego

Komunikacja cyfrowa staje się jedną z dominujących form kontaktowania się z otoczeniem, dlatego identyfikacja osób z grup ryzyka na podstawie języka, jakim posługują się w mediach społecznościowych, stanowi obiecujący kierunek działań profilaktycznych, uważają autorzy artykułu.

W dłuższej perspektywie, w miarę rozwoju rozwiązań cyfrowych, wyniki badań mogą umożliwić skuteczniejsze wykrywanie i reagowanie na potrzeby w zakresie zdrowia psychicznego osób zagrożonych depresją.

Inteligentne systemy mogłyby np. dyskretnie monitorować stan zdrowia psychicznego osób z grup ryzyka i sugerować kontakt ze specjalistą w razie potrzeby. Może to być przełom w dziedzinie istniejących narzędzi do monitorowania zdrowia psychicznego, zwłaszcza w przypadku depresji poporodowej, gdzie szybka interwencja jest kluczowa dla zdrowia matki i dziecka.

Autorzy zastrzegają jednak, że zanim podobne algorytmy znajdą zastosowanie, w przyszłych badaniach klinicznych należałoby sprawdzić, czy analiza języka pod kątem poczucia wpływu pozwala w wiarygodny sposób odróżnić osoby cierpiące na kliniczną depresję od osób zdrowych lub przeżywających przejściowy stres.

Autorami artykułu „Semantic Agency Patterns Signal Depressive Experiences: Evidence From Postpartum Communication on Social Media”, obok badaczek z Uniwersytetu SWPS, są eksperci z Polskiej Akademii Nauk, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu w Padwie oraz New York University Abu Dhabi.

Artykuł Język bezsilności: jak sposób, w jaki o sobie piszemy, zdradza objawy depresji pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

– Siłą aktywizmu pacjenckiego jest autentyczność i odpowiedzialność za słowo. Trzeba umieć łączyć wrażliwość z profesjonalizmem oraz empatię z wiedzą. A przede wszystkim nie tracić nadziei – mówi Urszula Szybowicz, pomysłodawczyni i prezes Fundacji „Nie Widać Po Mnie”

NAGRODA ZAUFANIA ZŁOTY OTIS 2026 DLA ORGANIZACJI PACJENTÓW: FUNDACJA „NIE WIDAĆ PO MNIE”

Fundacja „Nie Widać Po Mnie” działa na rzecz osób doświadczających kryzysów zdrowia psychicznego – w szczególności depresji, zaburzeń lękowych oraz myśli i zachowań samobójczych. Jakie były największe wyzwania, z którymi spotkała się pani w pracy na rzecz tej społeczności i w jaki sposób udało się je pokonać?

Jednym z największych wyzwań była – i wciąż jest – niewidoczność kryzysów zdrowia psychicznego. Depresja, zaburzenia lękowe czy myśli samobójcze często nie mają zewnętrznych objawów, przez co osoby ich doświadczające spotykają się z niezrozumieniem, bagatelizowaniem problemu, a nierzadko także ze wstydem. Drugim wyzwaniem jest rozproszenie systemu wsparcia oraz trudności w szybkim uzyskaniu adekwatnej pomocy.

Odpowiedzią fundacji było konsekwentne budowanie przestrzeni zaufania – poprzez edukację społeczną, wzmacnianie głosu pacjentów oraz tworzenie materiałów i działań, które pomagają wcześniej rozpoznawać kryzys i skuteczniej szukać pomocy. Kluczowe okazało się łączenie perspektywy osób z doświadczeniem choroby z wiedzą kliniczną i systemową. To właśnie ta współpraca pozwala realnie zmieniać sposób myślenia o zdrowiu psychicznym.

Na co dziś – w kontekście osób, do których dociera Fundacja „Nie Widać Po Mnie” – powinniśmy zwrócić szczególną uwagę jako system opieki zdrowotnej i jako społeczeństwo? Jakie zmiany byłyby według pani przełomowe?

Najważniejsze jest dziś traktowanie zdrowia psychicznego jako równorzędnego elementu zdrowia publicznego – zarówno w politykach państwa, jak i w codziennym myśleniu społecznym. Potrzebujemy systemu, który działa wcześnie, lokalnie i ciągle, a nie dopiero w momencie głębokiego kryzysu.

Przełomowe byłyby trzy obszary zmian:
– realny dostęp do szybkiej pomocy psychologicznej i psychiatrycznej, co dzięki np. punktom zgłoszeniowo-koordynacyjnym jest możliwe,
– silniejsze wsparcie środowiskowe oraz ciągłość opieki po epizodzie kryzysu,
– powszechna edukacja emocjonalna i promocja zdrowia, a także profilaktyka, szczególnie wśród młodych ludzi.

Bez tych elementów będziemy nadal reagować zbyt późno – zamiast skutecznie zapobiegać.

Które inicjatywy lub projekty realizowane przez fundację w ostatnich latach uważa pani za najważniejsze? Co nowego planujecie w nadchodzącym roku?

W ostatnich latach szczególnie ważne były dla nas działania edukacyjne zwiększające świadomość depresji, schizofrenii, projekty wzmacniające kompetencje komunikacyjne lekarzy i specjalistów w kontakcie z pacjentem oraz inicjatywy oddające głos osobom z doświadczeniem kryzysu psychicznego. Fundamentem wszystkich tych działań jest przekonanie, że zmiana systemowa zaczyna się od zmiany języka i relacji.

W nadchodzącym roku chcemy jeszcze mocniej rozwijać projekty łączące zdrowie psychiczne z nowymi technologiami, w tym odpowiedzialnym wykorzystaniem sztucznej inteligencji w edukacji i wsparciu pacjentów. Planujemy również rozszerzenie działań szkoleniowych oraz dalsze budowanie partnerstw między organizacjami pacjenckimi, środowiskiem medycznym i instytucjami publicznymi.

Nie zapominamy o naszym programie W(y)SPA – wsparcie psychologiczne medyka, w ramach którego medycy mogą otrzymać pomoc psychologiczną. Będzie też kilka nowych inicjatyw, wychodzimy z edukacją zdrowotna w zupełnie nowy obszar.

Nagroda Zaufania to nie tylko wyróżnienie – to także zobowiązanie. Co według pani oznacza „zaufanie pacjentów” w praktyce i jak budować je w codziennej pracy organizacji pozarządowej?
 
Zaufanie pacjentów to przede wszystkim poczucie bezpieczeństwa – przekonanie, że ktoś naprawdę słucha, rozumie i działa w ich najlepszym interesie. Nie buduje się go deklaracjami, lecz konsekwencją, transparentnością i autentycznym partnerstwem. W praktyce oznacza to współtworzenie działań razem z pacjentami, jasną komunikację, oparcie inicjatyw na rzetelnej wiedzy oraz gotowość do uczenia się na błędach. Organizacja pozarządowa, która chce być wiarygodna, musi być blisko ludzi – nie tylko w momentach sukcesów, ale przede wszystkim w chwilach kryzysu.

Co chciałaby pani przekazać osobom, które dopiero zaczynają swoją przygodę z aktywizmem pacjenckim lub rozważają założenie własnej organizacji? Jakie rady wyniosła pani ze swojej drogi?

Najważniejsze to pamiętać, że zmiana systemowa jest procesem długim i wymagającym cierpliwości. Warto zaczynać od realnych potrzeb ludzi, a nie od gotowych rozwiązań. Kluczowe są także współpraca i budowanie sojuszy – żadna organizacja nie zmieni systemu w pojedynkę.

Z własnej drogi wyniosłam przekonanie, że siłą aktywizmu pacjenckiego jest autentyczność i odpowiedzialność za słowo. Trzeba umieć łączyć wrażliwość z profesjonalizmem oraz empatię z wiedzą. A przede wszystkim – nie tracić nadziei, nawet gdy zmiana wydaje się bardzo powolna. To właśnie wytrwałość najczęściej okazuje się czynnikiem przełomowym.

Artykuł Między ciszą a wołaniem o pomoc pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Przez ponad sto lat uważano, że mózg należy do neuronów. Dziś naukowcy odkrywają, że kluczową rolę mogą odgrywać także inne komórki – astrocyty. Badacze z ośrodka Łukasiewicz – PORT przyglądają się ich funkcjom i znaczeniu w chorobach takich jak depresja czy choroba Alzheimera

Astrocyty opisano już w XIX wieku i przez dekady uznawano za „klej nerwowy” – bierne wypełnienie między neuronami. Dopiero pod koniec XX wieku odkryto, że komórki te komunikują się z neuronami i aktywnie uczestniczą w pracy mózgu. Pojedynczy astrocyt może otaczać nawet milion synaps, zbierając sygnały z tysięcy neuronów.

Przełom w badaniach nad mózgiem

Lata 2025–2026 przyniosły serię odkryć, które zmieniają sposób myślenia o funkcjonowaniu mózgu. Badania wskazują, że astrocyty mogą uczestniczyć w procesach pamięci i komunikacji między neuronami.

Naukowcy wykazali m.in. że niewielka grupa astrocytów aktywuje się równolegle z neuronami podczas uczenia się, co sugeruje, że komórki te mogą tworzyć własne ślady pamięciowe. Odgrywają także ważną rolę w ciele migdałowatym – strukturze mózgu związanej z pamięcią strachu.

Nowe badania zmieniły również rozumienie działania norepinefryny – neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za czujność i koncentrację. Okazało się, że sygnał ten trafia najpierw do astrocytów, które dopiero później przekazują go neuronom.

Astrocyty a choroby psychiczne

Rosnące znaczenie astrocytów widać szczególnie w badaniach nad chorobami psychicznymi. Zespół dr. Michała Ślęzaka z Łukasiewicz – PORT wykazał, że zaburzenia funkcjonowania tych komórek mogą odgrywać ważną rolę w rozwoju depresji.

Astrocyty są głównym odbiorcą hormonów stresu w mózgu. Dr Michał Ślęzak wyjaśnia: – Przewlekły stres zaburza komunikację między neuronami i komórkami glejowymi, a zrozumienie tych procesów jest kluczowe dla opracowania skuteczniejszych terapii depresji.

Astrocyty a choroby neurodegeneracyjne

Jednym z kluczowych procesów komórkowych jest tzw. kontrola jakości białek – system wykrywający i usuwający nieprawidłowo zbudowane cząsteczki. Gdy przestaje działać prawidłowo, wadliwe białka zaczynają się gromadzić i tworzyć toksyczne osady charakterystyczne m.in. dla choroby Alzheimera.

Badania prowadzone przez dr Agnieszkę Krzyżosiak wskazują, że zaburzenia tych procesów w astrocytach mogą być jednym z ważnych momentów w rozwoju chorób neurodegeneracyjnych. Naukowcy wykorzystują m.in. technologię przeprogramowywania komórek pobranych ze skóry pacjentów w komórki nerwowe, co pozwala tworzyć laboratoryjne modele mózgu zachowujące biologiczny wiek pacjenta i badać mechanizmy chorób w warunkach zbliżonych do tych w ludzkim organizmie.

Astrocyty w Centrum P4Health

Po uruchomieniu neuronaukowej Międzynarodowej Agendy Badawczej (MAB) Centrum P4Health, jednostka w strukturze Łukasiewicz PORT, stało się jednym z nielicznych na świecie, które umieściło astrocyty wśród głównych tematów swojego programu badawczego. Projekt realizowany jest dzięki grantowi Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w wysokości 8 mln euro. Na jego czele stoi prof. Bastian Hengerer.

W ramach programu P4Health badacze analizują rolę astrocytów na wielu poziomach – od ekspresji genów w pojedynczych komórkach, przez działanie obwodów neuronalnych, aż po przedkliniczne testowanie nowych strategii terapeutycznych. Tak szerokie podejście pozwala łączyć badania podstawowe z poszukiwaniem potencjalnych zastosowań klinicznych.

Naukowcy podkreślają jednak, że są to wciąż kierunki badań, a nie gotowe terapie. Kolejnym etapem będzie sprawdzenie, czy przywrócenie prawidłowego funkcjonowania astrocytów może przełożyć się na nowe metody leczenia chorób mózgu.

Artykuł Komórki, które przez sto lat ignorowano – nowe badania nad mózgiem pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

– Najpierw pojawiła się cukrzyca, a kilka lat później dołączyła do niej depresja – opowiada Kinga Wojtanowska, jedna z tysięcy pacjentek, które codziennie mierzą się jednocześnie z cukrzycą i problemami zdrowia psychicznego, takimi jak właśnie depresja czy choroba afektywna dwubiegunowa

– Cukrzyca została u mnie zdiagnozowana podczas rutynowych badań morfologicznych. Lekarz następnie zlecił rozszerzoną diagnostykę, podczas której zdiagnozowano cukrzycę typu 2, i skierował mnie do diabetologa. Co do depresji, została ona zdiagnozowana przez dwóch lekarzy – diabetologa oraz kardiologa – podczas wizyt kontrolnych z racji choroby otyłościowej – opowiada pani Kinga.

Jej historia znajduje potwierdzenie w badaniach naukowych mówiących o znacznie częstszym występowaniu problemów zdrowia psychicznego u pacjentów diabetologicznych.

Nie tylko przemiana materii

– Cukrzyca często współwystępuje z zaburzeniami psychicznymi. Ryzyko zachorowania na depresję u osób z cukrzycą typu 2 jest około dwa razy wyższe, a u osób z cukrzycą typu 1 około trzy razy wyższe w porównaniu do ogólnej populacji. Związek pomiędzy cukrzycą a depresją jest dwukierunkowy i złożony. Na współwystępowanie tych dwóch chorób mają wpływ czynniki psychologiczne oraz biologiczne – objaśnia dr n. med. Lidia Łapińska z Kliniki Chorób Wewnętrznych i Chorób Metabolicznych Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku.

– Czynnikami psychologicznymi są brak akceptacji diagnozy cukrzycy, przewlekły stres związany z codziennym zarządzaniem chorobą przewlekłą, lęk przed ostrymi i przewlekłymi powikłaniami cukrzycy (hipoglikemia, ostre stany w przebiegu hiperglikemii, cukrzycowa choroba oczu, cukrzycowa choroba nerek, neuropatia cukrzycowa, cukrzycowa choroba stóp, choroby sercowo-naczyniowe) oraz niepokój o zdrowie dziecka u kobiet z cukrzycą w ciąży. Głównymi, wspólnymi czynnikami biologicznymi są hiperglikemia, insulinooporność oraz przewlekły stan zapalny. Zachorowanie na depresję u osoby z cukrzycą prowadzi do pogorszenia wyrównania metabolicznego w tym wyższych wartości hemoglobiny glikowanej, zwiększonego ryzyka powikłań i śmiertelności – zauważa diabetolożka.

O tych problemach mówią też pacjenci.

– Cukrzyca, zarówno typu 1, jak i typu 2, jest chorobą bardzo wymagającą w leczeniu. Wiąże się z licznymi obowiązkami, takimi jak samokontrola glikemii, stosowanie odpowiedniej diety, regularne wizyty u lekarzy itp. Jednocześnie glikemie, szczególnie u pacjentów z cukrzycą typu 1, bywają chwiejne; jest to choroba, której nie da się w 100 proc. kontrolować i ujarzmić. To wszystko sprawia, że pacjenci są obciążeni przewlekłym stresem, który może powodować wspomniane zaburzenia nastroju, nasilać lęk, a nawet prowadzić do depresji – wyjaśnia Monika Kaczmarek, Prezes Zarządu Głównego Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków.

Monika Kaczmarek zaznacza, że już same wahania glikemii, a w szczególności ciężkie epizody hipoglikemii oraz częste przecukrzenia, mogą powodować rozdrażnienie, senność, napady złości, zmiany nastroju czy problemy z koncentracją.

Krytyczne korelacje

– Z perspektywy biomedycznej relacja między cukrzycą a zdrowiem psychicznym jest dwukierunkowa i uwarunkowana molekularnie, a nie tylko psychologicznie. Nie traktujemy już depresji czy lęku wyłącznie jako reakcji na przewlekłą chorobę, lecz jako manifestację insulinooporności ośrodkowego układu nerwowego oraz przewlekłego neurostanu zapalnego (low-grade inflammation) – zauważa Joanna Jurek, dr n. biomedycznych i dietetyk kliniczny, specjalista immunożywienia i nutripsychiatrii, dyrektor fundacji Allergen Science.

Badaczka wskazuje na szereg kluczowych związków między problemami zdrowia psychicznego a cukrzycą.

– Pierwszy z nich to neuroinflamacja: zbyt wysoki poziom cukru we krwi aktywuje mikroglej i nasila produkcję cytokin prozapalnych (IL-6, TNF-alpha), co zaburza syntezę neurotransmiterów (szlak kynureninowy kosztem serotoninowego) – wymienia badaczka. – Kolejny punkt to dysfunkcja hipokampa: insulina jest kluczowa dla plastyczności synaptycznej. Jej deficyt sygnałowy w mózgu bezpośrednio koreluje z obniżeniem nastroju i deficytami poznawczymi – dodaje.

Kolejną przestrzenią, gdzie cukrzyca spotyka się ze zdrowiem psychicznym, jest oś jelito-mózg.

– Cukrzycy często towarzyszy dysbioza, która poprzez nieszczelność bariery jelitowej nasila endotoksemię, pogarszając parametry metaboliczne i psychiczne – zauważa dr Joanna Jurek.

Pętla zwrotna

O problemach zdrowia psychicznego występujących u pacjentów z cukrzycą w tym duchu mówią też psychiatrzy.

– To związek dwukierunkowy. U osób z cukrzycą (zwłaszcza typu 2) częściej obserwujemy objawy depresyjne, a u osób z depresją rośnie ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 w kolejnych latach. W dużym, współczesnym badaniu populacyjnym potwierdzono tę „pętlę zwrotną” na poziomie danych krajowych – informuje prof. Piotr Gałecki, konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii.

O tej pętli zwrotnej, ale również połączeniu z chorobą otyłościową opowiada prof. dr hab. Dominika Dudek, kierownik Katedry Psychiatrii i Psychoterapii CM UJ.

– Związek ten jest złożony i wynika z wielu współistniejących mechanizmów biologicznych, behawioralnych i społecznych. Związek między zdrowiem psychicznym a metabolizmem jest dwukierunkowy: cukrzyca i otyłość mogą same w sobie zwiększać ryzyko zaburzeń nastroju i lęku, a zaburzenia psychiczne mogą utrudniać kontrolę masy ciała i glikemii. Dotyczy to również pacjentów z psychozami: osoby chorujące na psychozy mają wyraźnie zwiększone ryzyko otyłości i cukrzycy typu 2 w porównaniu z populacją ogólną. Dotyczy to zarówno schizofrenii, jak i choroby afektywnej dwubiegunowej (ChAD). Osoby ze schizofrenią żyją średnio o 10–20 lat krócej – głównie z powodu chorób sercowo-naczyniowych i metabolicznych. Częstość otyłości i zespołu metabolicznego jest 2–3 razy wyższa niż w populacji ogólnej. Ryzyko cukrzycy typu 2 jest istotnie zwiększone – nawet przed rozpoczęciem farmakoterapii – wyjaśnia lekarka.

Wśród czynników wpływających na to zjawisko wymienia m.in. chroniczny stres, dyskryminację i ubóstwo, które dodatkowo nasilają obciążenie organizmu, co sprzyja zarówno problemom zdrowia psychicznego, jak i metabolicznym.

Psychiatria spotyka diabetologię

– Nie mówimy wyłącznie o „psychologicznej reakcji na chorobę przewlekłą”, ale również o wspólnych mechanizmach (m.in. przewlekły stan zapalny, zaburzenia osi stresu, sen, aktywność fizyczna, a także czynniki metaboliczne). W badaniu genetycznym typu Mendelian randomization sugerowano wręcz prawdopodobny związek przyczynowy w obie strony między dużą depresją a cukrzycą typu 2 (z istotną rolą otyłości). To jedno z tych miejsc, gdzie psychiatria i diabetologia naprawdę spotykają się „w środku” – zaznacza prof. Gałecki.

– Jeśli chodzi o chorobę dwubiegunową: ryzyko zaburzeń gospodarki węglowodanowej jest wyższe niż w populacji ogólnej. Przykładowo metaanaliza wykazała, że pacjenci z ChAD mają istotnie podwyższone ryzyko cukrzycy typu 2 – dodaje.

Jak nietrudno się domyślić, współwystępowanie problemów zdrowia psychicznego i cukrzycy wpływa na sam przebieg leczenia i to w zdecydowanie negatywny sposób.

– Poważne problemy wynikają już z samej psychopatologii, co może wpływać na współpracę i leczenie cukrzycy. Np. w schizofrenii i chorobie afektywnej dwubiegunowej często występują zaburzenia funkcji poznawczych (deficyty funkcji wykonawczych, zaburzenia pamięci roboczej, trudności w planowaniu i organizacji), co powoduje, że samokontrola glikemii, regularne przyjmowanie leków, dieta i aktywność fizyczna są znacznie trudniejsze do utrzymania niż u osób bez zaburzeń psychicznych. Pacjenci zmagają się z niestabilnością objawową i rytmów dobowych, wahaniami nastroju (ChAD), nawrotami psychozy, zaburzeniami snu i rytmów biologicznych. To powoduje nieregularne jedzenie, opuszczanie wizyt u lekarza, przerywanie leczenia, a w rezultacie gorszą kontrolę glikemii – objaśnia prof. Dominika Dudek.

– Do tego dochodzi obciążenie farmakologiczne: leki przeciwpsychotyczne i część stabilizatorów nastroju zwiększają masę ciała i insulinooporność, polifarmakoterapia zwiększa ryzyko interakcji, istnieje większe ryzyko działań niepożądanych i gorszej adherencji – dodaje.

Z kolei prof. Gałecki zwraca uwagę, że największe znaczenie metaboliczne mają zwykle niektóre leki przeciwpsychotyczne drugiej generacji: część z nich zwiększa ryzyko przyrostu masy ciała, insulinooporności i w konsekwencji cukrzycy. Z tego powodu w zaleceniach podkreśla się konieczność systematycznego monitorowania parametrów metabolicznych oraz rozważania zmiany leku przy istotnym wzroście masy ciała. W chorobie dwubiegunowej – jak zauważa lekarz – dodatkowo liczy się profil metaboliczny stabilizatorów nastroju: np. kwas walproinowy częściej „ciągnie w górę” masę ciała, podczas gdy lamotrygina bywa metabolicznie bardziej neutralna (oczywiście przy zachowaniu zasad bezpieczeństwa).

– W depresji podobnie: część leków przeciwdepresyjnych sprzyja tyciu, inne są bardziej neutralne. Kluczowe jest jednak, żeby nie wpaść w pułapkę: „to leki zrobiły cukrzycę”. U wielu osób wyjściowo istnieje podatność metaboliczna, a farmakoterapia jest jednym z elementów ryzyka — obok snu, aktywności, diety, palenia czy alkoholu – tłumaczy psychiatra.

Ryzyko samobójstwa

Najdramatyczniejszym skutkiem kryzysu psychicznego jest odebranie sobie życia. Niestety i tu badania wskazują, że pacjenci diabetologiczni są bardziej narażeni na wystąpienie myśli samobójczych. Jak czytamy w konkluzji badań przeprowadzonych w Niemczech, pacjenci z cukrzycą stanowią grupę wysokiego ryzyka, u której występuje niemal trzykrotnie wyższa częstość występowania myśli samobójczych w porównaniu z populacją ogólną.

– Najczęściej takie współwystępowanie (otyłości, zaburzenia metabolicznego i zaburzenia psychicznego) wiąże się z wyższym ryzykiem myśli samobójczych i prób samobójczych, choć relacja nie jest prosta – wskazuje prof. Dominika Dudek. Wśród najczęstszych mechanizmów pośredniczących pomiędzy problemami zdrowia psychicznego a cukrzycą wymienia ona: większe nasilenie depresji, anhedonii i beznadziei, stygmatyzację/autostygmatyzację, gorszą jakość życia, izolację, zaburzenia snu (np. bezdech senny), zmęczenie, drażliwość, ból przewlekły/ograniczenia funkcjonalne, czynniki biologiczne: stan zapalny, dysregulację osi stresu, możliwy wpływ na impulsywność/reaktywność stresową.

– Może też być tak, że otyłość/zespół metaboliczny wiążą się z większą ilością stosowanych leków, a to wynika z cięższego przebiegu choroby, co już wyjściowo jest obarczone ryzykiem prób samobójczych – dodaje prof. Dudek.

Gdy mówimy o takich myślach i próbach samobójczych oraz ich przeciwdziałaniu, pojawia się pytanie o stosowanie litu. Czy jest on bezpieczny dla pacjentów z cukrzycą?

– Lit jest podstawowym lekiem normotymicznym (stabilizującym nastrój). Jest stosowany przede wszystkim w chorobie afektywnej dwubiegunowej, czasem też w depresji lekoopornej. Stosowanie litu wiąże się z umiarkowanym ryzykiem przyrostu masy ciała. Należy pamiętać, że ponad 1/3 pacjentów z ciężkim ChAD znakomicie odpowiada na lit. W tym kontekście wskazania do litu są podyktowane chorobą podstawową i odpowiedzią na leczenie. Ważna jest kontrola hormonów tarczycy (niedoczynność tarczycy może wpływać na masę ciała) – tłumaczy prof. Dominika Dudek.

Pacjenci pozostawieni samym sobie

Osobną kwestią jest jakość leczenia i jego dostępność dla pacjentów zmagających się z cukrzycą i problemami zdrowia psychicznego.

– Niestety nie byłam zadowolona z leczenia depresji. Dostałam leki na receptę i koniec wizyty. Żaden z lekarzy nie podszedł holistycznie do chorób. Gdybym sama nie szukała pomocy i wsparcia w chorobie, nadal tkwiłabym w tym punkcie, w którym byłam. Nikt nie zlecił podstawowych badań, np. poziomu witaminy D czy nie zaproponował terapii psychologicznej – wspomina Kinga Wojtanowska. – Co do leczenia cukrzycy, to niestety lekarze z większym stażem pracy działają schematycznie: musi pani schudnąć, więcej się ruszać i brać metforminę. Koniec wizyty. Nikt nie zaproponował nowoczesnych leków na zbicie cukru, nikt nie zaproponował przede wszystkim wsparcia psychologa – opowiada.

Wśród największych problemów pacjentów takich jak ona wymienia wielomiesięczne oczekiwanie na wizytę na NFZ, brak refundacji na leki nowoczesnej generacji, ale też programu kompleksowego leczenia choroby otyłościowej i depresji.

Tymczasem zdaniem prof. Gałeckiego poprawa dostępności do leczenia i jego jakości u tej grupy pacjentów jest możliwa do przeprowadzenia. I to bez rewolucji technologicznej. Jako jedno z rozwiązań, które warto byłoby wprowadzić w polskim systemie ochrony zdrowia, jest model opieki skoordynowanej w POZ/diabetologii, z realnym udziałem psychologa/psychiatry. Według profesora klasyczny model TEAMcare pokazał, że da się jednocześnie poprawiać wyniki metaboliczne (np. HbA1c) i objawy depresji, jeśli prowadzi się pacjenta zintegrowanie, według protokołu i z aktywnym follow-upem. Lekarz chętnie widziałby wprowadzenie w Polsce też rutynowych przesiewów i tzw. ścieżki reakcji.

– Samo badanie przesiewowe nic nie da, jeśli system nie zapewnia, co dalej. Standardy podkreślają okresowe (co najmniej coroczne) badanie m.in. distressu cukrzycowego i depresji — ale warunkiem sensu jest szybka ścieżka do interwencji – tłumaczy Piotr Gałecki. Zalecałby on też elektroniczne przypomnienia i przyjęcie standardu monitorowania metabolicznego przy lekach psychotropowych.

– Wiemy, że w praktyce klinicznej monitorowanie bywa niewystarczające; interwencje jakościowe (QI), checklisty i przypomnienia potrafią wyraźnie poprawić wykonanie badań przesiewowych i kontrolnych – tłumaczy psychiatra.

Ponadto na poprawę sytuacji pacjentów wpłynęłoby też przyjęcie wspólnej dokumentacji i języka między psychiatrią, diabetologią i podstawową opieką zdrowotną. – Choćby proste uzgodnienia typu „kto monitoruje lipidy, kto HbA1c, kto wagę, kto interweniuje przy +5% masy ciała” mogłyby w widoczny sposób poprawić ciągłość opieki. Jeśli miałbym wskazać jedną myśl przewodnią: pacjent z cukrzycą i zaburzeniem nastroju nie potrzebuje „więcej porad” –0 tylko bardziej zintegrowanego systemu, który ułatwia mu codzienne decyzje zdrowotne, zamiast wymagać od niego heroizmu – podkreśla prof. Piotr Gałecki.

Jaka dieta?

Tymczasem wciąż bardzo wiele zależy od samych pacjentów i od tego, jak będą dbać o swoje zdrowie. Choćby o właściwą dietę.

– Podstawą są proste, strukturalne i możliwe do utrzymania zalecenia oparte na modelu śródziemnomorskim, z uwzględnieniem deficytów poznawczych, niestabilności rytmu dobowego i ryzyka metabolicznego typowego dla psychoz i ChAD – doradza prof. Dominika Dudek. Ważne jest ograniczenie alkoholu (ryzyko destabilizacji nastroju i glikemii). Nie zaleca się restrykcyjnych diet bardzo niskokalorycznych, diet eliminacyjnych bez wskazań, skrajnych diet ketogenicznych bez nadzoru (szczególnie w ChAD, gdzie występuje ryzyko destabilizacji) – podkreśla prof. Dudek.

– W podejściu holistycznym dieta musi pełnić funkcję immunomodulującą – podkreśla z kolei dr Joanna Jurek. I dodaje: – Stabilizację poziomu cukru we krwi trzeba traktować też jako neuroprotekcję. Utrzymanie niskiego poziomu cukru sprzyja minimalizacji wahań dopaminy i kortyzolu. Warto też wzbogacić dietę o kwasy omega-3 (EPA/DHA). Są one niezbędne do wygaszania stanów zapalnych w tkance nerwowej i poprawy wrażliwości receptorów insulinowych – wyjaśnia naukowczyni.

Dr Jurek zaleca też monitorowanie poziomów witaminy B12 i magnezu (częste niedobory przy metforminie), które są kluczowe dla właściwej pracy neuroprzekaźników.

Warto zadbać o obecność w diecie błonnika prebiotycznego i polifenoli, które uszczelniają barierę jelitową, redukując systemowy stan zapalny – wskazuje badaczka.

Jej zdaniem współczesna dietetyka kliniczna w tym obszarze to nie tylko „liczenie węglowodanów”, ale przede wszystkim precyzyjne sterowanie mechanizmami biologicznymi w celu odzyskania homeostazy psychometabolicznej.

Dbać o siebie

– Jako stowarzyszenie zrzeszające pacjentów zawsze zachęcamy do tego, by zajmować się nie tylko leczeniem cukrzycy, ale też swoim zdrowiem psychicznym. Zachęcamy do korzystania z konsultacji u psychologa czy u psychiatry, edukujemy, że to żaden wstyd czy oznaka słabości. Mówimy pacjentom, że nie ze wszystkim są w stanie poradzić sobie sami, żeby nie wahali się szukać pomocy. Depresja czy stany lękowe wymagają leczenia tak jak choroba podstawowa, czyli cukrzyca. Na pewno dobrze dobrana terapia depresji czy zaburzeń lękowych poprawia jakość życia pacjenta i sprzyja leczeniu samej cukrzycy. Osoba zniechęcona, bez siły do życia, bez energii, nie jest w stanie sprostać obowiązkom, jakie stawia przed nią cukrzyca – zauważa Monika Kaczmarek.

Połączenie cukrzycy i problemów zdrowia psychicznego to też wyzwanie, z którego wagi muszą zdawać sobie sprawę również lekarze diabetolodzy.

– Depresja negatywnie wpływa na leczenie osób z cukrzycą. U pacjentów z zaburzeniami metabolizmu glukozy i zaburzeniami nastroju można zaobserwować niewłaściwe stosowanie się do zaleceń, w szczególności dotyczących diety, aktywności fizycznej oraz systematycznego przyjmowania leków. W konsekwencji u pacjentów może dochodzić do zwiększenia masy ciała, hiperglikemii oraz rozwinięcia się powikłań choroby, co może doprowadzić do dalszego nasilenia objawów depresyjnych. Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego należy dążyć, o ile to możliwe, do oceny stanu psychicznego pacjenta przy rozpoczynaniu leczenia cukrzycy, a następnie podczas każdej wizyty lekarskiej. Problemy psychologiczne u osób z cukrzycą wymagają zdiagnozowania i zastosowania odpowiedniego leczenia psychiatrycznego. U osoby z zaburzeniami metabolizmu glukozy i depresją należy także spersonalizować terapię diabetologiczną uwzględniając zastosowanie nowoczesnych technologii i farmakoterapii przeciwcukrzycowej – podkreśla dr Lidia Łapińska.

Mateusz Różański

Artykuł Gorzka pętla. Cukrzyca i problemy zdrowia psychicznego pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego (World Mental Health Day) przypadający na 10 października przypomina nam, jak ogromne znaczenie ma troska o równowagę emocjonalną, dostęp do wsparcia i przeciwdziałanie stygmatyzacji osób zmagających się z zaburzeniami psychicznymi. W 2025 roku hasłem przewodnim jest „Zdrowie psychiczne w sytuacjach kryzysowych”

Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego to także moment refleksji nad kondycją psychiatrii w Polsce – nad potrzebą inwestycji w profilaktykę, edukację i dostęp do specjalistycznej pomocy, zwłaszcza dla dzieci i młodzieży.

Przeczytaj:

Wciąż poznajemy depresję – 5 faktów, których prawdopodobnie nie wiesz o tej chorobie

Wokół depresji narosło wiele mitów, m.in. ten, że kobiety zapadają na nią częściej niż mężczyźni albo że jest to choroba wyłącznie o podłożu psychiatrycznym. Ale to nie koniec! – Depresja ma różne oblicza, cały czas pojawiają się też doniesienia naukowe dające nowe światło na tę chorobę – wskazuje dr hab. n. med. Sławomir Murawiec, ekspert ds. psychiatrii w Akademii Zdrowia Psychicznego Harmonii Grupy LUX MED

Na depresję choruje ponad 350 mln ludzi, w Polsce – 4 mln, choć eksperci twierdzą, że liczba jest niedoszacowana. Niestety, wokół depresji narosło wiele mitów. Co więcej, choroba nadal skrywa przed lekarzami, terapeutami i pacjentami wiele tajemnic i wciąż pojawiają się nowe doniesienia naukowe dotyczące depresji. Dr hab. n. med. Sławomir Murawiec, psychiatra i ekspert Akademii Zdrowia Psychicznego Harmonii Grupy LUX MED obala najpopularniejsze mity wokół depresji.

1. Depresja nie toczy się tylko na poziomie psychologicznym

Jednym z ciekawszych odkryć naukowych wokół depresji było udowodnienie, że codzienny stres, a w szczególności stres społeczny (w relacjach z innymi ludźmi) przekłada się nie tylko na psychiczne, subiektywne samopoczucie, lecz może prowadzić także do pojawienia się zmian funkcjonowania układu odpornościowego. Wywołuje to stan zapalny o umiarkowanym nasileniu. Badacze z Kliniki Psychiatrii Uniwersytetu w Cambridge oceniają, że nawet ponad połowa osób z depresją ma podniesiony wskaźnik CRP, świadczący o toczeniu się procesów zapalnych w organizmie. – Powinniśmy mieć świadomość, że depresja to stan wpływający na zdrowie fizyczne, stąd większe ryzyko chorób somatycznych u osób z depresją. Lecząc depresję, pomagamy kompleksowo, zarówno psychice, jak i ciału – wyjaśnia dr hab. n. med. Sławomir Murawiec.

2. Depresja nie musi zaczynać się w mózgu

Bardzo ciekawym wątkiem zajmującym badaczy depresji jest obecnie temat etiologii tej choroby w jelitach. Depresja bywa widziana w kontekście funkcjonowania tak zwanej osi obejmującej wzajemne oddziaływania: mózgu-jelit-mikrobiomu jelitowego. – Prawdopodobnie, jeśli antygeny bakteryjne i bakterie przesiąkają poza światło jelita do wnętrza organizmu, dochodzi do powstania tam stanu zapalnego, który może być jednym z elementów przyczyn depresji. Zagadnienia wokół mikrobiomu jelit są obecnie bardzo dokładnie badane, wcześniejsze dekady badań wiązały powstawanie depresji wyłącznie z zakłóceniami pracy mózgu. Dziś wiemy, że cały układ pokarmowy i skład mikrobiomu może mieć związki z występowaniem depresji – tłumaczy ekspert.

3. Istnieją zależności między chorobami somatycznymi a depresją

Psychiatrzy mają już także wiedzę o wzajemnym związku pomiędzy występowaniem zaburzeń depresyjnych i chorób somatycznych. Chorzy na wiele chorób internistycznych, kardiologicznych czy reumatologicznych są bardziej narażeni na depresję. Ale okazuje się, że ten wpływ ma charakter dwukierunkowy. – Występowanie depresji jest poważnym i niezależnym czynnikiem ryzyka rozwoju wielu chorób somatycznych, np. chorób układu sercowo-naczyniowego, cukrzycy, chorób reumatycznych i odwrotnie – jeśli objawy depresji dołączą się do uprzednio istniejącej choroby somatycznej, to przebieg tej choroby jest mniej pomyślny, a leczenie – trudniejsze. Więcej jest skarg na różnorodne subiektywnie odczuwane dolegliwości, wzrasta ryzyko wystąpienia powikłań – tłumaczy dr hab. n. med. Sławomir Murawiec. Dlatego pacjenci przewlekle chorzy i ich lekarze powinni szczególnie przyglądać się swojemu samopoczuciu.

4. Kobiety nie chorują częściej niż mężczyźni

Jak przyznaje ekspert, zarówno w podręcznikach psychiatrii, jak i w mediach przekazywana jest informacja, że kobiety chorują na depresję dwa razy częściej niż mężczyźni. – Mężczyźni równie często zapadają na depresję. Problem polega na tym, że u nich depresja często bywa nierozpoznana, ponieważ na pierwszy plan wychodzą objawy inne niż te opisane w klasyfikacji psychiatrycznej. Te objawy to często złość, drażliwość, a nawet agresja, okresowe nadużywania alkoholu, zachowania ryzykowne, a czasem pracoholizm.
Ponadto nadal wśród płci męskiej bywa to temat tabu i niekiedy panowie dłużej zwlekają z diagnozą i przyjściem do gabinetu psychiatry po pomoc – wyjaśnia dr hab. n. med. Sławomir Murawiec.

5. Depresja nie jest synonimem wszystkich zaburzeń psychicznych

Świadomość zaburzeń psychicznych wśród pacjentów nadal wymaga edukacji. Nie każde gorsze samopoczucie jest depresją, istnieje sporo jednostek chorobowych określających zaburzenia psychiczne. – Przychodzą pacjenci i mówią, że są u mnie, bo „żona mówi, że mam depresję”, a okazuje się, że to np. zaburzenia lękowe lub całkiem innym problem zdrowotny. Ale pragnę podkreślić, że nie upatrywałbym dużego problemu w zwyczajowym równaniu depresji z np. stanami lękowymi, nerwicą. Najważniejsze, by pacjent w porę trafił do lekarza i to już rolą psychiatry jest odpowiednia diagnoza i wskazanie skutecznej terapii – dodaje ekspert Poradni Zdrowia Psychicznego Harmonii. I wskazuje, że nawet błędne nazywanie depresją innych chorób jest ważnym krokiem w walce z tabu zaburzeń psychicznych: – Cieszy mnie oswajanie tematów zdrowia psychicznego, mam nadzieję, że dzięki temu zdążymy pomóc wielu pacjentom zanim będzie za późno.

Przeczytaj również:

Depresja bardzo często jest pierwszą diagnozą, którą otrzymuje pacjent z zaburzeniami dwubiegunowymi. Dzieje się tak, ponieważ u zdecydowanej większości pacjentów ma miejsce przewaga epizodów depresyjnych, co opóźnia rozpoznanie zaburzeń dwubiegunowych i co za tym idzie – rozpoczęcie leczenia. Według badań to opóźnienie może wynosić nawet 8–9 lat.

Więcej: ChAD jest chorobą bardzo trudną do zdiagnozowania i leczenia. Rozmowa z prof. Dominiką Dudek

Lit potrafi całkowicie zmienić przebieg choroby dwubiegunowej. Rozmowa z prof. Agatą Szulc, prezesem Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego

Przypominamy również o naszej petycji do minister zdrowia Jolanty Sobierańskiej-Grendy z prośbą o wprowadzenie obowiązkowego zaplecza internistycznego w dużych szpitalach psychiatrycznych (powyżej 500 łóżek). Pomysł popierają wybitni specjaliści psychiatrii. Zachęcamy do podpisania apelu!

Artykuł Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego 2025 pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Naukowcy dowiedli, że osoby z depresją charakteryzują się mniejszą różnorodnością mikrobiomu jamy ustnej. Odkrycie to może otworzyć drzwi do lepszego zrozumienia depresji oraz nowych form leczenia

Jama ustna człowieka zawiera różnego rodzaju mikroorganizmy, które pomagają nam zachować zdrowie. Nowe badanie wykazało potencjalny związek pomiędzy brakiem różnorodności flory bakteryjnej jamy ustnej a depresją, co może pomóc nam lepiej zrozumieć tę chorobę i znaleźć nowe sposoby na jej przezwyciężenie.

Okazuje się, że u osób z depresją obserwuje się tendencję do mniejszej różnorodności mikroorganizmów w jamie ustnej. Już poprzednie badania wykazały, że zmiany w mikrobiomie jamy ustnej są powiązane m.in. z chorobami układu krążenia, cukrzycą czy zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi.

W ramach badań przeanalizowano dane z National Health and Nutrition Examination Survey w Stanach Zjednoczonych (NHANES) z lat 2009–2012. Uczeni wykorzystali sekwencjonowanie genów do profilowania mikrobiomu jamy ustnej, dzięki czemu mogli poddać ocenie skład mikrobiomu oraz jego różnorodność. Ostateczna analiza objęła ponad 15 tys. osób w średnim wieku 42,2 lata. Osoby z depresją częściej miały 60 lat, były kobietami, chorowały na otyłość, paliły papierosy i cierpiały na takie schorzenia jak nadciśnienie tętnicze czy cukrzyca.

Autorzy badania na razie nie wiedzą, co w tym przypadku jest przyczyną, a co skutkiem. „Dysbioza jamy ustnej może stanowić cel terapeutyczny lub być biomarkerem depresji. Jednak mechanizmy leżące u jej podstaw wymagają dalszych badań” – komentują.

Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie BMC Oral Health.

Źródło

Artykuł Badania wykazały związek między bakteriami w jamie ustnej a depresją pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Naukowcy opracowali model spersonalizowanej magnetycznej stymulacji mózgu na podstawie wielkoskalowego badania MRI osób chorych i zdrowych. Metoda ma szansę poprawić wyniki leczenia depresji

Artykuł Big data pomoże w leczeniu depresji pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa Luizy Łuniewskiej z dr hab. n. med. Katarzyną Cyranką

Diagnoza cukrzycy to dla pacjenta potężny wstrząs. Jak z perspektywy psychologa wygląda ten pierwszy okres?

W przypadku rozpoznania cukrzycy typu 1 fazy reakcji na diagnozę są często bardzo wyraźnie zauważalne. Najpierw pojawia się zaprzeczenie – osoba podważa diagnozę, szuka potwierdzenia, że wyniki są błędne – a zaraz potem złość i rozpacz, poczucie niesprawiedliwości. Kiedy zapotrzebowanie na insulinę zaczyna spadać podczas fazy remisji, często pojawia się faza negocjacji: pacjent próbuje „diet cud”, medycyny alternatywnej, targuje się z losem. Ten pozornie dobry moment kończy się nieuchronnie powrotem konieczności wdrożenia intensywnej insulinoterapii; wtedy często dochodzi do epizodu depresyjnego, w którym splatają się czynniki biologiczne – prozapalne cytokiny – i emocjonalny ciężar choroby. Często dopiero po tym ciągu reakcji może nadejść realna akceptacja. Nie mylmy jej z zachowaniem pozornej dyscypliny, bo podporządkowanie się zaleceniom bez wewnętrznej zgody oznacza tylko cichy bunt odsunięty w czasie.

Czy osobowość lub wcześniejsza kondycja psychiczna wpływają na przebieg cukrzycy?

Cukrzyca nie wybiera na podstawie temperamentu, nie możemy powiedzieć, że osoba „emocjonalna” zachoruje na cukrzycę, a „stabilna” – nie. Cukrzyca typu 1 jest chorobą autoimmunologiczną i jej wystąpienie nie zależy od dobrostanu psychicznego. Stres może jednak zadziałać jako czynnik spustowy – objawy ujawniają się często w sytuacjach kryzysowych. W późniejszym przebiegu choroby obserwujemy wyraźny związek między emocjami a glikemią. U osób z zaburzeniami psychicznymi (ADHD, CHAD, borderline) wyrównanie cukrzycy jest szczególnie trudne ze względu na nadreaktywność emocjonalną i dysregulację neurohormonalną. Ale także u osób bez zaburzeń psychicznych stres, kryzysy życiowe, problemy w relacjach wpływają na zmienność glikemii, czas w zakresie normy (TIR) i ogólne wyrównanie choroby.

Jakie zaburzenia psychiczne najczęściej współistnieją z cukrzycą?

Najczęściej są to depresja i zaburzenia lękowe. Depresja może być zarówno skutkiem biologicznym (działanie cytokin prozapalnych), jak i psychologicznym – reakcją na przewlekłą chorobę. Szacuje się, że nawet 40 proc. pacjentów z cukrzycą doświadcza objawów depresyjnych. Widzimy również lęk uogólniony, napady paniki czy fobię hipoglikemiczną, a po ciężkiej hipoglikemii – także zespoły stresu pourazowego. Te zaburzenia znacząco pogarszają jakość życia i wymagają interwencji psychoterapeutycznej. Skierowanie do psychodiabetologa czy psychiatry działa tu trochę jak konsultacja kardiologiczna przy bólu w klatce piersiowej – może zapobiec katastrofie.

Kiedy u pacjentów z cukrzycą trzeba włączyć psychoterapię, a kiedy wystarczy krótka konsultacja?

Mamy dwa poziomy działania. Pierwszy to typowe leczenie zaburzeń psychicznych: psychoterapia poznawczo‑behawioralna, psychodynamiczna, ACT (terapia akceptacji i zaangażowania) czy inne modele terapeutyczne adekwatnie dobrane do potrzeb pacjenta, a czasem farmakologia. Drugi to psychologia zdrowia, czyli krótsze spotkania wspierające adaptację, redukcję stresu, planowanie dnia czy pracę nad samoakceptacją. Międzynarodowe rekomendacje sugerują, żeby każdy świeżo zdiagnozowany pacjent miał zapewnioną choć jedną taką wizytę. Ok. połowa potrzebuje później głębszej interwencji, ale krótkie wsparcie przydaje się wszystkim i zmniejsza odsetek powikłań.

Jedzenie w przypadku osób chorych na cukrzycę bywa szczególnie trudnym tematem. Jakie mechanizmy pani obserwuje u chorych?

W cukrzycy typu 2 często mamy do czynienia z błędnie ukształtowanymi nawykami żywieniowymi, jedzeniem emocjonalnym, wstydem i poczuciem winy, które napędzają błędne koło. Z kolei w cukrzycy typu 1 jedzenie przestaje być tylko pożywieniem – staje się lekiem, narzędziem regulacji glikemii. To rodzi bardzo specyficzną relację emocjonalną z jedzeniem. W cukrzycy typu 2 trzeba odwracać wieloletnie wzorce. W typie 1 sytuacja jest odwrotna: to choroba narzuca czasem „obsesję liczenia węglowodanów” i trzeba nauczyć pacjenta racjonalnego podejścia w tym zakresie. Posiłek raz ratuje życie przy hipoglikemii, a raz staje się zagrożeniem podczas hiperglikemii. W takiej atmosferze rodzą się zaburzenia odżywiania typowe właśnie dla cukrzycy. Diabulimia to szerokie pojęcie odnoszące się do szeregu objawów związanych z zaburzeniami odżywiania u osoby z cukrzycą, często polega na celowej manipulacji dawkami insuliny po napadach objadania się, a insulinoreksja – na zminimalizowaniu dawek w lęku przed przyrostem masy ciała. Oba zjawiska nie figurują jeszcze w oficjalnych klasyfikacjach, ale na oddziałach chorób metabolicznych widzimy ich konsekwencje zdecydowanie zbyt często. Literatura wskazuje, że osoby z cukrzycą typu 1 są 2–3 razy bardziej narażone na zaburzenia odżywiania niż populacja ogólna.

Czy przewlekły stres ma bezpośredni wpływ na poziom cukru we krwi?

Tak. Każdy stres – nawet pozytywny – aktywuje oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA), co prowadzi do wzrostu poziomu kortyzolu i adrenaliny (katecholamin). Mechanizm jest prosty: kortyzol i katecholaminy mobilizują zapasy energetyczne organizmu, powodując uwalnianie glukozy do krwi, aby zasilić mięśnie w sytuacji „walki lub ucieczki”. U osób zdrowych wzrost glikemii jest chwilowy i szybko regulowany przez wydzielanie insuliny. W cukrzycy mechanizm ten jest zaburzony – poziom glukozy we krwi rośnie, ale organizm nie reaguje automatycznie odpowiednią ilością insuliny. Konieczna jest świadoma korekta: dodatkowa dawka insuliny lub inna interwencja terapeutyczna.

Sama cukrzyca jest też źródłem unikalnego stresu – tzw. stresu cukrzycowego – związanego z ciągłą kontrolą, lękiem przed hipo- i hiperglikemią, presją otoczenia, ryzykiem powikłań. To może prowadzić do wypalenia cukrzycowego i depresji, szczególnie gdy pacjent czuje się bezsilny wobec codziennych wyzwań. Poza stresem związanym z codziennymi wyzwaniami pacjent dodatkowo może doświadczać przewlekłego stresu cukrzycowego (diabetes distress) boi się niedocukrzeń, doświadcza zmęczenia alarmami (alarm fatigue), kalkuluje wymienniki podczas rodzinnej kolacji. Wielu chorych doświadcza nawet kilkuset takich mikrostresów każdego dnia. „Nie mogę się wyłączyć – mój mózg cały czas skanuje poziom cukru”, mówią czasem pacjenci. Jeśli nie otrzymają narzędzi psychologicznych, przewlekły stres i podwyższony kortyzol zamienią ich dobę w metaboliczną sinusoidę. Na szczęście technologie – systemy ciągłego monitorowania glikemii i hybrydowe pętle zamknięte – potrafią znacząco odciążyć pacjenta psychicznie i fizjologicznie; mówimy nawet o „psychoterapeutycznym” efekcie zastosowania nowoczesnych technologii.

Jak powinna wyglądać współpraca w zespole diabetologicznym?

W dużych ośrodkach psychodiabetolog powinien być członkiem stałego zespołu, uczestniczyć w odprawach i znać parametry wyrównania metabolicznego swoich pacjentów. W mniejszej poradni lekarz powinien mieć pod ręką bazę sprawdzonych specjalistów; w Sekcji Psychodiabetologii PTD stworzyliśmy interaktywną mapę takich miejsc. Trwają obecnie rozmowy w Ministerstwie Zdrowia nad refundacją konsultacji psychologicznej w ramach standardowej opieki diabetologicznej; gdy wejdzie to w życie, będzie to milowy krok do systemowego wsparcia psychicznego pacjentów diabetologicznych. Międzynarodowe standardy zakładają, że każdy pacjent powinien mieć możliwość konsultacji psychologicznej. To nie przywilej, a element kompleksowej opieki.

Jakie czerwone flagi w kontekście zdrowia psychicznego powinien dostrzec lekarz podczas rozmowy z pacjentem z cukrzycą?

Wysoki poziom HbA1c, pomimo dobrej edukacji, duża zmienność glikemii, nagła rezygnacja z dotychczasowych aktywności, radykalna zmiana masy ciała, celowe pomijanie bolusów, deklaracje zniechęcenia czy wypalenia – wszystkie te sygnały wymagają oceny psychologicznej równie pilnej jak diagnostyka powikłań narządowych. Każdy lekarz – POZ czy diabetolog – powinien rozważyć skierowanie do psychologa klinicznego lub lekarza psychiatry w przypadku trudności w akceptacji choroby, braku współpracy, epizodów depresyjnych, silnych lęków czy objawów wypalenia.

Co lekarz może powiedzieć osobie, która dopiero usłyszała diagnozę?

Cukrzyca to wyzwanie – ale nie wyrok! Pacjent ma prawo doświadczać różnych emocji, ale nie musi iść tą drogą sam. Mamy nowoczesne sensory, inteligentne pompy i zespoły ludzi, którzy potrafią pomóc. Cukrzyca to podróż długoterminowa – liczy się strategia, wytrwałość i towarzystwo na trasie. Będą chwile zmęczenia i zwątpienia, ale będą też punkty wsparcia, przystanki na oddech, a przede wszystkim – ludzie, którzy biegną obok. A kiedy pacjent patrzy na chorobę z tej perspektywy, sensor przestaje być surowym sędzią. Staje się osobistym trenerem – uważnym, wyrozumiałym i gotowym, by pomóc mu dotrzeć do mety silniejszym, niż kiedykolwiek przypuszczał.

Dr hab. n. med. Katarzyna Cyranka, kierownik Pracowni Psychodiabetologii Katedry Chorób Metabolicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego – Collegium Medicum i Poradni Psychologicznej Dorosłych Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie, przewodnicząca Sekcji Psychodiabetologii Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego

Artykuł Wyzwania psychodiabetologii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

1 czerwca, w Dniu Dziecka, ruszają zapisy na 3. Charytatywny Bieg z Twarzami Depresji dedykowany dzieciom i młodzieży. Jak co roku dochód ze sprzedaży pakietów startowych zostanie przeznaczony na konsultacje psychologiczne i psychiatryczne dla najmłodszych podopiecznych Fundacji Twarze Depresji. Ambasadorami wydarzenia są olimpijczycy: Justyna Święty-Ersetic i Paweł Korzeniowski.

– W czasie ruchu nasz organizm wytwarza endorfiny nazywane hormonami szczęścia. To coś, czego potrzebujemy. Wszystkich zachęcam do aktywności fizycznej. Nieważne, czy to będzie 5, 10, czy 15 minut, ważne, żebyśmy się ruszyli – mówi Justyna Święty-Ersetic, multimedalistka olimpijska, „królowa polskiej sztafety”.

– Kocham pływać, ale też bardzo lubię biegać! Aktywność fizyczna jest świetna dla głowy i ciała. W wodzie zapominam o wszystkich problemach. Natłok negatywnych myśli mija – mówi Paweł Korzeniowski, mistrz i dwukrotny wicemistrz świata na dystansie 200 metrów stylem motylkowym.

Przed Biegiem z Twarzami Depresji obędzie się rozgrzewka prowadzona przez ambasadorów, a biegaczy muzycznie rozgrzeje niezwykła ambasadorka akcji – DJ Wika, 85-letnia najstarsza DJ-ka w Polsce. Bieg (albo jak ktoś woli spacer) obędzie się na dystansie 5 km 5 października 2024 r. w Zimnych Dołach koło Warszawy w Nadleśnictwie Chojnów.

„Mamy jasną zasadę: stawiamy każdy krok na miarę własnych możliwości i w naszym biegu/marszu każdy jest zwycięzcą. To niejedyna szansa, żeby tego dnia być razem z nami. Maksymalna liczba uczestników biegu w lesie to pół tysiąca osób. Dlatego decyduje kolejność zgłoszeń. Ale warto zaznaczyć, że uczestniczyć w tym biegu można także wirtualnie, z każdego zakątka Polski i świata. Wystarczy aplikacja, odmierzony dystans i do dzieła! Już od 1. czerwca można kupić pakiet biegowy, na który składa się koszulka z numerem startowym, medal, numer startowy, torba płócienna, posiłek po biegu. Będą atrakcje dla całych rodzin, piknik psychoedukacyjny z naszymi gwiazdami i mnóstwo dobrej energii” – zapowiadają organizatorzy.

Logo 3. Biegu z Twarzami Depresji zdobi skan obrazu jednego z najwybitniejszych artystów młodego pokolenia – malarza kolorysty Wojciecha Brewki. Obraz, który artysta dedykował Fundacji Twarze Depresji, pochodzi z kolekcji dziesięciu obrazów, które będą zaprezentowane podczas zbliżającej się olimpiady w Paryżu. To już trzecia edycja Biegu z Twarzami Depresji, którego tematem jest aktywność fizyczna i zdrowie psychiczne.

Organizatorami biegu są: Fundacja Twarze Depresji i Lasy Państwowe.

– W Fundacji Twarze Depresji uważamy, że aktywność fizyczna powinna być obowiązkowym elementem terapii w depresji. Po raz kolejny podczas naszego biegu wspólnie pokażemy, że prawidłowo leczona depresja, także ta lekooporna, nie jest przeszkodą dla aktywności fizycznej, jak brzmi nasze hasło – mówi Anna Morawska-Borowiec, prezeska Fundacji Twarze Depresji.

– Lasy Państwowe wspierają organizację Biegu z Twarzami Depresji od samego początku, ponieważ zdajemy sobie sprawę, jak poważnym problemem we współczesnym społeczeństwie jest ta choroba. Zapraszając do udziału w biegu w otoczeniu lasów, do kibicowania czy po prostu do spędzania czasu wśród zieleni, my też możemy włączyć się do walki z depresją – mówi Witold Koss, dyrektor generalny Lasów Państwowych. – Badania naukowe dowodzą, że kilkudziesięciominutowy spacer po lesie kilka razy w tygodniu zmniejsza ryzyko zachorowania na depresję o kilkadziesiąt procent. Lasy Państwowe, stawiając na zwiększenie znaczenia lasów społecznych, dbając o różnorodność biologiczną czy stale rozbudowując infrastrukturę turystyczną, sprawiają, że spędzanie czasu w lasach staje się jeszcze atrakcyjniejsze – dodaje szef Lasów Państwowych.

Partnerem głównym biegu jest Nationale-Nederlanden. – Bardzo się cieszymy, że Nationale-Nederlanden już po raz trzeci jest partnerem charytatywnego biegu, który jest wspierany przez wspaniałych ambasadorów. Bardzo mocno wierzymy w to, że aktywność fizyczna, a w szczególności bieganie, jest bardzo pomocne w profilaktyce zdrowia psychicznego. Zachęcamy serdecznie do włączenia się do tej inicjatywy, w ramach której liczy się symboliczne pokonanie dystansu 5 km i uświadomienie, że choroba nie jest przeszkodą dla ruchu i aktywności – podkreśla Marta Pokutycka-Mądrala, Dyrektorka Komunikacji Korporacyjnej i Rzeczniczka Prasowa w Nationale-Nederlanden.

Uruchomieniu zapisów na nasz bieg 1. czerwca będzie towarzyszyć premiera programu „Twarze depresji” z udziałem Justyny Święty-Ersetic. Mistrzyni i wicemistrzyni olimpijska, multimedalistka świata w rozmowie z Anną Morawską-Borowiec przyznała, że wystartuje w igrzyskach olimpijskich w Paryżu, biorąc leki antydepresyjne i korzystając z psychoterapii. Święta-Ersetic dołączyła do grona ambasadorów kampanii społecznej „Twarze depresji. Nie oceniam. Akceptuję”.

Zapisy na bieg: tutaj

Artykuł 3. Charytatywny Bieg z Twarzami Depresji – 1 czerwca ruszają zapisy pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z okazji Międzynarodowego Dnia Dziecka Fundacja Szkoła z Klasą przedstawia 5 zasad skutecznego wdrażania planu wsparcia dla osoby z depresją i zaburzeniami nastroju – zestaw porad dla rodziców i nauczycieli. Inicjatywa ta to kolejna odsłona projektu Krople Uważności, którego celem jest edukacja nauczycieli na temat stosowania uważności w codziennej pracy z młodymi ludźmi i płynących z tego korzyści.

• Jak podaje raport UNICEF (Keeley i in. 2021) na temat dobrostanu dzieci i młodzieży (stworzony na podstawie badań w 21 krajach), ponad 13 proc. nastolatków w wieku 10–19 lat mierzy się ze zdiagnozowanymi zaburzeniami psychicznymi. Globalnie to blisko 86 mln młodych ludzi w wieku 15–19 lat i 80 mln w wieku 10–14 lat. W podziale na płeć tego typu trudności doświadcza 89 mln chłopców i 77 mln dziewczynek w wieku 10–19 lat.

• Z okazji Międzynarodowego Dnia Dziecka Fundacja Szkoła z Klasą przygotowała 5 zasad skutecznego wdrażania planu wsparcia dla osoby z depresją i zaburzeniami nastroju z zaangażowaniem wszystkich stron tego procesu.

• Od kwietnia 2020 r. trwa w Polsce reforma systemu ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Nowy model zakłada trzy poziomy referencyjności, a jego celem jest wzmocnienie opieki środowiskowej.

• Krople uważności to projekt realizowany przez Fundację Szkoła z Klasą we współpracy z Fundacją Edumind Uważność w Edukacji w ramach programu AstraZeneca Young Health Programme. Jego celem jest edukacja nauczycieli w zakresie mindfulness w szkole i wspieranie ich w wykorzystywaniu praktyki uważności w codziennej pracy z dziećmi.

Po rozpoznaniu depresji kluczowa jest kwestia doboru odpowiednich metod postępowania i współpracy środowiska, w którym dziecko funkcjonuje na co dzień. Działania w tej kwestii muszą zostać podjęte wspólnie przez szkołę w porozumieniu z rodziną i samym dzieckiem, a także zespołem terapeutycznym (psycholog szkolny, poradnia psychologiczno-pedagogiczna, lokalny Ośrodek Środowiskowej Opieki Psychologicznej i Psychoterapeutycznej). Aby działania te były skuteczne, muszą zostać spełnione określone warunki.

5 zasad wdrożenia i przeprowadzenia skutecznego planu wsparcia dla osoby z depresją i zaburzeniami nastroju:

1. transparentność działań – każdy etap procesu powinien być znany, jasny i zrozumiały dla każdej z zaangażowanych stron – osoby z depresją, rodziców, szkoły oraz poradni psychologiczno-terapeutycznej,
2. zadbanie o zaufanie – to kluczowy element, który pozwoli osobie z depresją uwierzyć w rzetelną, skuteczną i kompleksową opiekę, a tym samym w możliwość pokonania choroby,
3. praca zespołowa – ostateczny plan oddziaływań powinien być ustalony wspólnie, zrozumiały i angażujący wszystkie zainteresowane strony,
4. szczera i otwarta komunikacja dotycząca bieżącej sytuacji, wdrożonego działania oraz zmian i postępów w pracy z osobą z depresją,
5. poszanowanie prawa osoby do zachowania tajemnicy na temat własnego zdrowia.

– Aby wesprzeć dziecko w wyjściu z kryzysu, potrzeba współpracy całego środowiska, w którym ono na co dzień funkcjonuje. Szkoła jest ważnym elementem tego środowiskowego wparcia. I nie chodzi tu tylko o uważność wychowawczyni czy szkolnego specjalisty – psychologa czy pedagoga – ale o psychoedukację wszystkich członków szkolnej społeczności – mówi Anna Nowacka-Krajewska, koordynatorka programów w Fundacji Szkoła z Klasą.

– Trwająca od 2020 r. reforma psychiatrii dziecięcej zakłada szybkie reagowanie na problemy młodych ludzi, aby zminimalizować ryzyko eskalowania problemów, dlatego tak ważna jest współpraca ze szkołami. Wspierając to podejście w Fundacji Szkoła z Klasą, realizujemy programy, które oswajają tematy związane z zaburzeniami nastroju w środowisku szkolnym, wspierają dobrostan uczniów i uczennic, a także samych osób nauczających – dodaje Agnieszka Chmielecka, dyrektorka programowa Fundacji.

Odwrócona piramida, czyli dostęp do zorganizowanego systemu ośrodków wsparcia psychologicznego

Nowy, wdrożony po konsultacjach z zespołami ekspertów, model systemu ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży składa się z trzech poziomów referencyjnych. Pierwszy poziom opieki to sieć Ośrodków Środowiskowej Opieki Psychologicznej i Psychoterapeutycznej. Są one pierwszym miejscem, gdzie rodzice i opiekunowie mogą szukać pomocy. To najistotniejszy element piramidy, gdyż ośrodki zlokalizowane na terenie całego kraju (w założeniach mają zapewnić opiekę możliwie blisko miejsca zamieszkania dziecka), koordynują współpracę pomiędzy szkołami i ośrodkami pomocy społecznej, ale też z poradniami psychologiczno-pedagogicznymi.

Co bardzo ważne, pacjenci i pacjentki mogą skorzystać z oferty tych ośrodków bez skierowania lekarskiego. Takie ośrodki udzielają pomocy tym dzieciom, które nie potrzebują diagnozy psychiatrycznej lub farmakoterapii, w związku z czym nie będzie w nich zatrudniony lekarz psychiatra. W przypadku wielu trudności czy kryzysów, pojawiających się w dzieciństwie czy okresie nastoletnim, można bowiem udzielić skutecznej pomocy za pomocą takich interwencji jak psychoterapia indywidualna i grupowa, terapia rodzinna czy praca z grupą rówieśniczą. Warunkiem jest wczesna reakcja na pojawiające się problemy. Pozwala to nie dopuścić do pogorszenia stanu zdrowia psychicznego pacjenta i uniknąć hospitalizacji na oddziale psychiatrycznym, która jest często trudnym doświadczeniem dla młodej osoby. Jest to kierunek zmian zgodny z obecnymi tendencjami kształtowania systemów ochrony zdrowia psychicznego w innych europejskich krajach oraz zgodny z międzynarodowymi rekomendacjami.

Poza ośrodkami I poziomu, działają także ośrodki II poziomu (CZP – Centrum Zdrowia Psychicznego dla Dzieci i Młodzieży), gdzie pracuje lekarz psychiatra, a młody człowiek może korzystać z pomocy ambulatoryjnej lub – jeśli jest taka potrzeba i możliwości – z pobytu na oddziale dziennym. Wreszcie na III, najwyższym poziomie referencyjności, funkcjonują Ośrodki Wysokospecjalistycznej Całodobowej Opieki Psychiatrycznej, w których pomoc znajdują osoby pacjenckie wymagające najbardziej specjalistycznej pomocy, w tym w szczególności osoby w stanie zagrożenia życia i zdrowia, przyjmowane w trybie nagłym. Celem reformy jest, aby do trzeciego stopnia referencyjności docierało możliwie jak najmniej pacjentów – takich, którzy faktycznie tego potrzebują.

Projekt Krople Uważności został objęty honorowym patronatem przez dr n. med. Aleksandrę Lewandowską, Konsultantkę Krajową w Dziedzinie Psychiatrii Dzieci i Młodzieży oraz Prezydenta m.st. Warszawy, Rafała Trzaskowskiego.

Artykuł Depresja u dzieci i młodzieży: 5 porad dla rodziców i nauczycieli pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Zakończył się cykl szkoleń online dla pracowników placówek oświaty oraz rodziców realizowanych w ramach ogólnopolskiej kampanii społeczno-edukacyjnej Forum Przeciw Depresji. Tegoroczna edycja kampanii przebiegała pod hasłem ?Nastoletnia depresja. Życie w trybie online/ offline ? nie pozwól dziecku wylogować się z życia? i dotykała kwestii związanych z prewencją kryzysów wśród dzieci i młodzieży.

Kryzysy  w  obszarze  zdrowia  psychicznego wśród dzieci i młodzieży zdarzają się coraz częściej. Szacuje się, że stany i zaburzenia depresyjne występują u ok. 2% dzieci i aż u ok. 20% młodzieży. Statystyki rosną, bo to wciąż bardzo trudny temat zwłaszcza dla rodziców, którzy często nie potrafią sobie z nimi poradzić, nie zauważają ich, bądź je bagatelizują, usprawiedliwiając objawy depresji dorastaniem, młodzieńczym buntem czy introwertycznym charakterem dziecka. Brak zrozumienia, odpowiedniego wsparcia, a często opieki psychologicznej w dzieciństwie i okresie dojrzewania wpływają nie tylko na bieżące  funkcjonowanie  dzieci,  ale  mogą  skutkować w przyszłości dużymi problemami, utrudniając choćby budowanie relacji międzyludzkich czy poczucia własnej wartości. To dlatego tak ważne jest, by w porę dostrzec objawy depresji i zacząć im przeciwdziałać.

FORUM PRZECIW DEPRESJI

jest kampanią społeczno-edukacyjną, organizowaną przy okazji Ogólnopolskiego Dnia Walki z Depresją, począwszy od 2007 r. Celem kampanii Forum Przeciw Depresji jest budowanie świadomości społecznej na temat depresji jako poważnej choroby, wymagającej wsparcia specjalisty oraz realna pomoc na rzecz osób chorych na depresję.

Patronatu merytorycznego tegorocznej kampanii udzieliło ? podobnie jak w ubiegłych latach ? Polskie Towarzystwo Psychiatryczne, a w tym roku do grona patronów merytorycznych dołączyło także Polskie Towarzystwo Suicydologiczne.

Partnerami kampanii są: platforma Życie Warte Jest Rozmowy, porozmawiajmy.edu.pl, Fundacja Edukacji Społecznej, Nastoletni Azyl, IT MATTERS, To Be oraz kampania Twarze Depresji.

Dotychczas działaniami edukacyjnymi kampania objęła ponad 17 500 osób, a z bezpłatnych konsultacji skorzystało blisko 6 000 osób. Przez cały rok działa strona internetowa www.forumprzeciwdepresji.pl oraz fanpage na Facebooku https://www.facebook.com/ForumPrzeciwDepresji, gdzie na bieżąco umieszczane są wszelkie informacje o Kampanii.

KONSEKWENCJE DEPRESJI: SMUTEK, LĘK, ALKOHOL, OKALECZENIA

? Depresja, także u nastolatków, to przewlekłe, często nawracające, niełatwe w leczeniu zaburzenie, które niestety czasami może prowadzić do śmierci. Depresja sprawia, że młody człowiek ma mało energii, siły i chęci, aby realizować obowiązki dnia codziennego: szkolne czy domowe. To powoduje pojawianie się i piętrzenie różnych trudności, np. nieobecności w szkole, obniżenie ocen, zagrożenie niezdaniem do następnej klasy, izolowanie się od innych i pogorszenie relacji z otoczeniem. Objawy depresji powodują ogromne, wewnętrzne cierpienie ? smutek, lęk, napięcie, złość, żal itd. Dlatego młodzi ludzie ? chcąc sobie pomóc ? zaczynają szukać sposobów, jak je zagłuszyć i znajdują ulgę, zapomnienie, chwilową poprawę nastroju w alkoholu, dopalaczach, narkotykach. W podobnym celu kaleczą swoje ciało, długimi godzinami przesiadują przed komputerem, podejmują ryzykowne zachowania. Jednak najpoważniejszą ? bo nieodwracalną ? konsekwencją depresji mogą być zachowania samobójcze, kiedy młody człowiek cierpi tak silnie, że przestaje wierzyć w sens życia, zaczyna wyobrażać sobie swoją śmierć, szuka sposobu, jak można się zabić, podejmuje próbę samobójczą. Nie możemy zapominać o tym zagrożeniu ? podkreśla Małgorzata Łuba, psycholożka, trenerka, certyfikowana suicydolożka, prelegentka szkoleń realizowanych w ramach kampanii Forum Przeciw Depresji.

FOT. ? DEPOSITPHOTOS

ŻYCIE WARTE JEST ROZMOWY

? Pamiętajmy o tym, że młodzi ludzie, z racji swego wieku, nie mają jeszcze doświadczenia w wychodzeniu z kryzysów ? dopiero się tego uczą, poznają świat, rozeznają, co można zrobić, gdy pojawia się w życiu większy problem; bardzo często myślą sobie, że sytuacja, w której się znajdują, jest nieodwracalna, nigdy się nie zmieni, nigdy już nie będzie lepiej, że zawsze będą odczuwać to, co odczuwają, że zawsze będą cierpieć i że te problemy, z którym przychodzi im się właśnie mierzyć są nierozwiązywalne. Charakterystyczne dla tej grupy wiekowej jest koncentrowanie się na trudnościach, bez myślenia o rozwiązaniach konstruktywnych, a nie takich, które by szkodziły ich zdrowiu, czy wręcz zagrażały życiu. Apeluję do dorosłych: rodziców, dziadków, opiekunów, ale też nauczycieli: obserwujcie dzieci, a jeśli zauważycie coś niepokojącego: rozmawiajcie z nimi, nie zostawiajcie ich z problemami, bo sami najzwyczajniej w świecie sobie z nimi nie poradzą ? podkreśla Jolanta Palma, interwent kryzysowy, suicydolożka, prelegentka szkoleń realizowanych w ramach kampanii Forum Przeciw Depresji.

? Trwająca ponad dwa lata pandemia nasiliła wśród młodych ludzi bardzo wiele objawów i kryzysów w obszarze zdrowia psychicznego, z konsekwencjami których przyjdzie nam się mierzyć jeszcze długo. Edukacja odbywająca się w trybie zdalnym wraz z ograniczeniem aktywności towarzysko-rówieśniczej często wywoływała wśród uczniów poczucie izolacji, ale w innych przypadkach, uwalniała dzieci i nastolatki od konieczności codziennego mierzenia się ze stresem, ocenianiem i krytyką w szkole, dając możliwość dalszego ukrywania swoich kryzysów. Powrót do szkół okazał się trudny zarówno dla tych, którzy przez cały ten okres tęsknili za koleżankami i kolegami, jak i dla tych, dla których był to czas wytchnienia od bolesnej codzienności. O tym, jak bardzo poważny jest to problem, świadczą policyjne statystyki dotyczące podejmowanych przez dzieci i młodzież prób samobójczych oraz zachowań samobójczych zakończonych śmiercią. O ile problem drastycznego wzrostu liczby samobójstw jest znacznie bardziej złożony, o tyle pandemia bez wątpienia stała się katalizatorem zachowań autoagresywnych wśród dzieci i młodzieży ? wyjaśnia Lucyna Kicińska, pedagog, suicydolożka, terapeutka narracyjna, koordynatorka strefy pomocy platformy ?Życie warte jest rozmowy?, członkini Polskiego Towarzystwa Suicydologicznego oraz Zespołu Roboczego ds. Prewencji Samobójstw i Depresji przy Radzie ds. Zdrowia Publicznego Ministerstwa Zdrowia, prelegentka szkoleń realizowanych w ramach kampanii Forum Przeciw Depresji.

Pandemia spowodowała przeniesienie w znacznej mierze życia społecznego i edukacji w tryb zdalny i hybrydowy, co przyczyniło się do pojawienia się m.in. poczucia osamotnienia i wyobcowania dzieci i młodzieży. Chcąc dopomóc w rozwiązaniu tych problemów, organizatorzy kampanii Forum Przeciw Depresji już po raz kolejny zorganizowali cykl szkoleń dla rodziców oraz pracowników oświaty. Liczba osób, która wzięła udział w spotkaniach świadczy, że problem depresji wśród młodych ludzi jest ogromny, pocieszającym jest jednak fakt, że wielu dorosłych nie bagatelizuje tego, szuka pomocy i narzędzi, które podpowiedzą, w jaki sposób należy podchodzić do problemu, jak rozmawiać z dziećmi i gdzie szukać pomocy.

SZKOLENIA DLA PRACOWNIKÓW OŚWIATY I RODZICÓW

W ciągu dwóch miesięcy organizatorzy kampanii umożliwili osobom zainteresowanym uczestnictwo w ośmiu szkoleniach (pięciu dla pracowników oświaty i trzech dla rodziców) oraz otwartym webinarze, organizowanym w Ogólnopolskim Dniu Walki z Depresją, w ramach Dnia Otwartego Forum Przeciw Depresji. Łącznie z oferowanych spotkań skorzystało prawie 2000 osób, w tym nauczyciele, pedagodzy, psychologowie, dyrektorzy szkół, rodzice. Najliczniej reprezentowane były szkoły podstawowe, z których udział w szkoleniach wzięło niemal 584 osób. Ze szkół ponadpodstawowych przeszkolono prawie 200 pracowników.

? Jestem bardzo podbudowana faktem, że szkolenia cieszyły się tak dużym zainteresowaniem. Bazując na wiedzy, jaką zostaliśmy wzbogaceni, organizując szkolenia dla grona pedagogicznego w roku ubiegłym, w tegorocznej odsłonie kampanii poszerzyliśmy naszą ofertę o spotkania dedykowane rodzicom. Duża frekwencja świadczy o tym, że depresja to poważny problem wśród młodych ludzi, na który są uwrażliwieni ich najbliżsi, szukający wiedzy, pomocy czy też konkretnych narzędzi, by wesprzeć osoby chore w walce z tą chorobą ? podkreśla Ewa Ciepałowicz z Servier Polska, organizatorka kampanii Forum Przeciw Depresji.

Artykuł Nie pozwól dziecku wylogować się z życia pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Niemal 2 na 3 dorosłe osoby twierdzą, że mają minimum jeden z możliwych objawów depresji, trwający co najmniej 14 dni. Najczęściej występujące objawy to uczucie zmęczenia i braku energii. Kolejne objawy to obniżenie nastroju, zaburzenia snu, osłabienie koncentracji i uwagi, pesymistyczne, czarne widzenie przyszłości, niska samoocena i mała wiara w siebie, brak przyjemności z wykonywanych czynności, które wcześniej były lubiane (badania UCE RESEARCH i SYNO Poland dla platformy ePsycholodzy.pl, luty 2022).

Wciąż wiele osób, zwłaszcza z mniejszych miejscowości, wstydzi się iść do psychologa lub psychiatry, z obawy przed ?etykietowaniem?.

Pomiędzy rokiem 2021 a 2020 o 77% wzrosła liczba prób samobójczych u dzieci i młodzieży, a o 19% ? liczba samobójstw. Próby samobójcze podejmują już dzieci w wieku poniżej 6 lat.

Za przyczyny podejmowanych prób samobójczych w tej grupie wiekowej poniżej 18. roku życia najczęściej odpowiadają problemy w relacjach rodzinnych i rówieśniczych, problemy szkolne; zawód uczuciowy, brak poczucia sensu życia.

Artykuł Psyche woła o pomoc pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Spotkania organizowane są w ramach ogólnopolskiej kampanii społeczno-edukacyjnej Forum Przeciw Depresji, której patronuje Polskie Towarzystwo Psychiatryczne oraz Polskie Towarzystwo Suicydologiczne.

Z końcem kwietnia rusza cykl bezpłatnych szkoleń online dla nauczycieli oraz szkolenie dla rodziców na temat depresji wśród dzieci i młodzieży. Organizatorzy kampanii Forum Przeciw Depresji po raz kolejny wychodzą naprzeciw potrzebom i oczekiwaniom pracowników oświaty oraz rodziców, umożliwiając im czerpanie wiedzy od ekspertów, którzy na co dzień stykają się z tematem kryzysów u dzieci i młodzieży.

Celem szkoleń jest przekazanie rzetelnej wiedzy i praktycznych informacji na temat prewencji kryzysów w obszarze zdrowia psychicznego wśród dzieci i młodzieży, jak również  potrzeb dzieci w kryzysie emocjonalnym. Porozmawiamy o tym jak przebiega depresja u nastolatków, jak ją zauważyć i na czym polegają sygnały ostrzegawcze. Uczestnicy otrzymają wiedzę dotyczącą tego jak różne są symptomy depresji u nastolatka i jak bardzo różnią się one od objawów tej choroby u osoby dorosłej. Szkolenia poruszą również temat zachowań autoagresywnych u dzieci i młodzieży, wskazówek co należy wiedzieć, aby mądrze wspierać młodą osobę, która dokonuje samouszkodzeń. Podczas spotkania eksperci spróbują odpowiedzieć na pytania: jak radzić sobie z sytuacjami kryzysowymi w życiu rodziny, w jaki sposób postępować
z dojrzewającym dzieckiem w kryzysie, gdzie szukać wsparcia, jak zredukować czynniki ryzyka wystąpienia zachowań autoagresywnych, myśli i zamiarów samobójczych oraz jak wzmocnić czynniki chroniące  dziecko. Dodatkowo, poruszą kwestię związane z rolą  szkoły w promocji zdrowia psychicznego i w zapobieganiu zachowaniom autodestruktywnym u młodzieży, zdefiniują możliwości szkoły w ramach reagowania
na ujawnienie zachowań autoagresywnych, podpowiedzą jak pomóc uczniowi szukać zdrowszych
i bezpieczniejszych strategii radzenia sobie z trudnościami. 

Szkolenia DLA NAUCZYCIELI:

część 1: UCZEŃ W KRYZYSIE ? JAK ROZPOZNAĆ, JAK WESPRZEĆ?

3 terminy tego samego szkolenia (do wyboru)

• 27 kwietnia (środa) godz. 13:00 – 16:00
• 04 maja (środa)  godz. 13:00 – 16:00
• 18 maja (środa)  godz. 13:00 – 16:00

Szczegółowy program:

• Jak rozpoznać nastoletnią depresję?  Małgorzata Łuba, To Be, Życie Warte jest Rozmowy
• Uczeń z podejrzeniem depresji. Jak rozmawiać z rodzicem?  Agnieszka Górecka, Fundacja Edukacji Społecznej
• Uczeń w pandemii. Jak rozpoznać trudności i wspierać w szkole? Lucyna Kicińska, Życie Warte jest Rozmowy, porozmawiajmy.edu.pl

Czas trwania szkolenia: 3 godziny

część 2: ZACHOWANIA SAMOBÓJCZE DZIECI I MŁODZIEŻY A MOŻLIWOŚCI SZKOŁY

2 terminy tego samego szkolenia (do wyboru)

• 25 maja (środa) godz. 14:00 – 16:00
• 7 czerwca (wtorek) godz. 14:00 – 16:00

Szczegółowy program:

• Zachowania samobójcze wśród dzieci i młodzieży ? jak im przeciwdziałać w szkole ?Jolanta Palma Życie Warte jest Rozmowy
• Powrót ucznia do szkoły po hospitalizacji ze względu na depresję / próbę samobójczą Lucyna Kicińska, Życie Warte jest Rozmowy, porozmawiajmy.edu.pl  

Czas trwania szkolenia: 2,5 godziny

Szkolenie DLA RODZICÓW:

DZIECKO W KRYZYSIE – JAK ROZPOZNAĆ, JAK WESPRZEĆ?3 terminy tego samego szkolenia (do wyboru)

• 09 maja (poniedziałek), godz. 17:00 – 18:30/19:00
• 8 czerwca (środa), godz. 17:00 – 18:30/19:00
• 10 czerwca (piątek), godz. 17:00 – 18:30/19:00

Szczegółowy program:

• Moje dziecko jest w kryzysie? Jak rozpoznać i skutecznie wspierać? Jolanta Palma,  Życie Warte jest Rozmowy
• Jak współpracować ze szkołą na rzecz dziecka z depresją? Lucyna Kicińska, Życie Warte jest Rozmowy, porozmawiajmy.edu.pl

Czas trwania szkolenia: 2,5 godziny

Informację dotyczącą szczegółów szkoleń i procesu rejestracji przekażemy w oddzielnych komunikatach.

KAMPANIA FORUM PRZECIW DEPRESJI

Forum Przeciw Depresji jest kampanią społeczno-edukacyjną, organizowana przy okazji Ogólnopolskiego Dnia Walki z Depresją, począwszy od 2007 r.

Celem kampanii Forum Przeciw Depresji jest realna pomoc osobom chorym na depresję oraz uświadomienie społeczeństwu, że nie jest to stan, który mija, ale choroba, która wymaga wsparcia specjalisty.

Dotychczas działaniami edukacyjnymi kampania objęła ponad 15 500 osób, z bezpłatnych konsultacji skorzystało blisko 5000 osób, efekt dotarcia do społeczeństwa z informacjami dotyczącymi depresji  jest jeszcze większy, kiedy weźmie się pod uwagę również setki artykułów i audycji na temat depresji w mediach.

Przez cały rok działa strona internetowa www.forumprzeciwdepresji.pl oraz fanpage na Facebooku www.facebook/forumprzeciwdepresji, gdzie na bieżąco umieszczane są wszelkie informacje o Kampanii.

Artykuł Depresja dzieci i młodzieży: ruszają bezpłatne szkolenia online dla nauczycieli i rodziców pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

U podstaw zaburzeń snu najczęściej leżą zaburzenia psychiczne (zwykle zaburzenia lękowe i depresja) albo przewlekłe choroby somatyczne. W leczeniu bezsenności stosuje się agonistów receptora benzodiazepinowego, czyli tradycyjne benzodiazepiny (BDZ) oraz leki nasenne, tworzące grupę tzw. leków Z. Benzodiazepiny i leki z grupy ?Z? są jedynymi zarejestrowanymi lekami w Polsce we wskazaniu bezsenności. Jest jednak czasowe ograniczenie ich stosowania – mówi dr n. med. Piotr Wierzbiński, psychiatra.

Czy w związku z pandemią COVID-19 obserwuje Pan wzrost liczby zachorowań na bezsenność i zaburzenia lękowe?

Zgadza się, w tym czasie więcej pacjentów zgłasza się na konsultacje z powodu bezsenności i innych zaburzeń snu. Dzieje się tak głównie dlatego, że najczęściej zaburzenia snu są spowodowane lękiem i depresją. Oznacza to, że jeśli notujemy więcej zachorowań na zaburzenia lękowe i zaburzenia depresyjne, więcej będzie również skarg pacjentów na bezsenność. Ponadto zaobserwowano, że w czasie pandemii wzrosła także sprzedaż leków uspokajających i nasennych, również tych bez recepty, co również znajduje potwierdzenie w tym, że zachorowań na bezsenność i zaburzenia lękowe jest więcej. Samodzielne leczenie może doprowadzić do poważnych konsekwencji, a brak szybkiej i prawidłowej diagnozy do pogłębiania się choroby, dlatego warto być czujnym i pytać pacjentów w gabinetach innych specjalizacji o tego typu objawy, aby móc wesprzeć doraźnie farmakoterapią lub skierować do specjalisty, jeśli jest taka potrzeba.

Jakie rekomendacje w związku z panującą sytuacją dałby Pan odnośnie do leczenia bezsenności i zaburzeń lękowych?

Bezsenność możemy podzielić na przygodną, krótkotrwałą (trwającą do 4 tygodni) oraz przewlekłą. W przypadku pacjenta, który ma problemy ze snem utrzymujące się powyżej miesiąca, należy skierować go na diagnostykę. Mówimy wtedy o bezsenności przewlekłej. U podstaw tego typu zaburzeń snu najczęściej leżą zaburzenia psychiczne (zwykle zaburzenia lękowe i depresja) albo przewlekłe choroby somatyczne, rzadziej są to pierwotne zaburzenia snu. W leczeniu bezsenności stosuje się agonistów receptora benzodiazepinowego, czyli tradycyjne benzodiazepiny (BDZ), oraz leki nasenne, tworzące grupę tzw. leków Z, do których należą: zolpidem, zaleplon, zopiklon i eszopiklon. Co ciekawe, benzodiazepiny i leki z grupy Z są jedynymi zarejestrowanymi lekami w Polsce we wskazaniu bezsenności. Jest jednak czasowe ograniczenie ich stosowania.

Poza tym w terapii bezsenności stosujemy jeszcze leki przeciwdepresyjne o profilu sedatywnym, leki przeciwpsychotyczne oraz antyhistaminowe. Ich dobór oczywiście uwarunkowany jest głównie etiologią zaburzeń snu.

Wspomniałem o etiologii bezsenności przewlekłej. Zazwyczaj kryją się za tym zaburzenia lękowe uogólnione albo depresja. Zaburzenia lękowe uogólnione są najczęściej niezdiagnozowanym zaburzeniem w Polsce. Dzieje się tak dlatego, że lęk często manifestuje się objawami somatycznymi, co nie wskazuje na etiologię psychiatryczno-psychologiczną. Gdy jednak pacjent, który szuka wyjaśnienia objawów takich jak m.in. bezsenność, ból w klatce piersiowej, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, brak możliwości odprężenia się i poczucie stałego napięcia wewnętrznego, wreszcie trafia do psychiatry, to najczęściej otrzymuje diagnozę: zaburzenia lękowe uogólnione. Po rozpoznaniu proponowane jest leczenie farmakologiczne lub psychoterapeutyczne i farmakologiczne. W celu redukcji lęku istnieje możliwość krótkotrwałego podawania benzodiazepin, np. lorazepamu.

Oznacza to, że benzodiazepiny nadal mają miejsce we współczesnej terapii lęku i bezsenności?

Zgadza się i co więcej ? nigdy nie znikną ze współczesnej terapii, gdyż nie ma dla nich często alternatywy w leczeniu. Zastosowanie benzodiazepin jest szerokie, jednak stosuje się je przede wszystkim w psychiatrii, m.in. do doraźnego przerywania lęku i niepokoju, czyli wszędzie tam, gdzie potrzebne jest szybkie uzyskanie efektu terapeutycznego. Rekomenduje się je w leczeniu zespołu lęku panicznego, fobii społecznej i fobii specyficznych, zaburzeń lękowych uogólnionych, zespołu stresu pourazowego, zaburzeń depresyjnych i lękowych mieszanych, a także jako leczenie trzeciego rzutu w zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych, czyli tzw. nerwicy natręctw. W depresji długoterminowe stosowanie BDZ jest kwestionowane, natomiast krótkoterminowo w leczeniu wspomagającym używane są bardzo często. Dzieje się tak dlatego, że służą wtedy jako terapia pomostowa w początkowej fazie leczenia do czasu zadziałania leku np. z grupy SSRI albo SNRI. Ponadto BDZ stosuje się także do trankwilizacji pacjentów chorujących na zaburzenia dwubiegunowe czy schizofrenię. Z kolei w leczeniu bezsenności uzasadnienie dla zastosowania BDZ ma szybka i doraźna pomoc pacjentowi, który doświadcza zaburzeń snu np. w związku z silnie stresującymi wydarzeniami  życiowymi. Benzodiazepiny, takie jak estazolam czy temazepam, wpływają na architekturę snu w taki sposób, że zmniejszają  latencję snu, czyli ułatwiają zaśnięcie, skracają czas potrzebny do zaśnięcia i wydłużają czas snu. Natomiast w kwestii jakości snu BDZ wydłużają fazę 2 snu NREM (non-rapid eye movement), skracają nieco czas snu głębokiego i snu REM. Zwykle BDZ stosuje się do 4 tygodni, gdyż w leczeniu powyżej 6-tygodniowym ich skuteczność nie jest dobrze udokumentowana, a co za tym idzie nie jest to zalecana forma postępowania.

Czy benzodiazepiny stosowane są powszechnie na świecie?

Benzodiazepiny to leki skuteczne, relatywnie mało toksyczne, a wręcz bezpieczne metabolicznie w skojarzeniu z innymi lekami, i w większości przypadków nie prowadzą do wystąpienia objawów uzależnienia w terapiach krótkoterminowych, dlatego są powszechnie stosowane na świecie. Podczas farmakologicznego leczenia zaburzeń lękowych u dorosłych możliwe jest ich łączenie z lekami takimi jak SSRI, SNRI, RIMA i azapirony (zwłaszcza na początku terapii; 2-4 tygodnie). W przypadku zaburzeń lękowych powszechnie stosowane są lorazepam, diazepam, alprazolam i oksazepam. Przy czym np. lorazepam częściej stosowany jest w MDD (poważne zaburzenie depresyjne) w EU niż alprazolam. Z kolei w leczeniu bezsenności np. Amerykańska Akademia Snu w terapii zaburzeń snu rekomenduje stosowanie temazepamu, który cechuje korzystny okres biologicznego półtrwania. Wśród innych powszechnie stosowanych BDZ w tym wskazaniu znajduje zastosowanie m.in. estazolam. Co ciekawe, rejestrację w tym wskazaniu ma również w Polsce midazolam, ale jest on rzadziej stosowany.

Jak wygląda kwestia różnicowania lorazepamu i alprazolamu?

Istotną cechą, która je różni, jest metabolizm wątrobowy. Lorazepam jest glukuronizowany i bezpośrednio wydalany, a alprazolam jest wcześniej oksydowany, aby przejść ten sam proces i ostatecznie zostać wydalony. Ponadto różnią się czasem półtrwania, rozpuszczalnością w tłuszczach i siłą działania. Alprazolam jest substancją wysoce rozpuszczalną w tłuszczach, szybko się wchłania oraz szybko dostaje się do ośrodkowego układu nerwowego, gdzie jego stężenie dość szybko się obniża. Z kolei lorazepam ma krótki czas eliminacji, jest lekiem mniej rozpuszczalnym w tłuszczach, ma umiarkowane powinowactwo do receptora benzodiazepinowego i krótki czas eliminacji, co powoduje, że charakteryzuje się wolniejszym  początkiem  działania  po  podaniu  pojedynczej dawki (wchłania się wolniej do mózgu), ale po jej podaniu czas działania jest dłuższy (lek wolniej opuszcza mózg). Tendencja do akumulacji lorazepamu jest mniejsza niż alprazolamu; lorazepam ma krótszy czas półtrwania, w związku z tym lek słabiej kumuluje się we krwi. Istotne jest także to, że lorazepam ma nieco niższy potencjał uzależniający od alprazolamu.

Jak zatem stosować benzodiazepiny bezpiecznie?

BDZ są lekami bezpiecznymi, pod warunkiem że stosuje się je zgodnie ze wskazaniami i możliwie krótko. Istotne jest także to, by na początku zwrócić uwagę, czy pacjent nie należy do grupy większego ryzyka uzależnienia. Zalicza się do niej osoby, które już wcześniej były uzależnione od BDZ, a także pacjentów, którzy m.in. cierpią na zaburzenia osobowości, mają w wywiadzie samookaleczenia lub próby samobójcze, nadużywają substancji psychoaktywnych, cierpią na przewlekłe dolegliwości bólowe lub nieleczone, wielomiesięczne przewlekłe zaburzenia snu. Do tej grupy zaliczyłbym też pacjentów z otępieniem. Trzeba także pamiętać, by rozważyć również podawanie doraźne, przerywane ? np. u pacjentów z zaburzeniami snu lepszym leczeniem będzie terapia przerywana niż ciągła. Benzodiazepiny są lekami skutecznymi i bezpiecznymi, jednak trzeba pamiętać, by dobierać je odpowiednio do rozpoznania, cech pacjenta, a decydując się na konkretny rodzaj, wziąć pod uwagę właściwości poszczególnych preparatów, w tym m.in. okres biologicznego półtrwania.

Rozmawiała: Sonia Młodzianowska

Artykuł Dr n. med. Piotr Wierzbiński: Benzodiazepiny – miejsce w codziennej praktyce pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

LEK. KATARZYNA KLIMCZYK

KLINIKA CHORÓB WEWNĘTRZNYCH, DIABETOLOGII I NEFROLOGII W ZABRZU

LEK. PATRYCJA SAŃPRUCH

ODDZIAŁ ALERGOLOGICZNY, SZPITAL POWIATOWY W CHMIELNIKU

STRESZCZENIE

Współwystępowanie cukrzycy (DM ? diabetes mellitus) i depresji to problem istotny klinicznie, ale niedoszacowany. Cukrzyca wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju depresji, a depresja może zwiększać podatność na wystąpienie cukrzycy i jej powikłań Znane są liczne wspólne czynniki ryzyka psychospołeczne, środowiskowe i behawioralne a także grupa czynników bezpośrednio związana z chorobą podstawową i dla niej charakterystyczna. Ujawnienie czynników ryzyka, postawienie wczesnej diagnozy i włączenie efektywnej terapii każdego z tych schorzeń pozwala poprawić jakość życia chorych, zmniejszyć współchorobowość i śmiertelność.

Nie tylko stan somatyczny, ale także psychiczny warunkują jakość życia człowieka, dlatego w medycynie tak ważna jest wnikliwa, holistyczna ocena stanu chorych, a przypadku ujawnienia patologii ? jej wielokierunkowe i kompleksowe leczenie.

Cukrzyca i depresja są jednymi z najbardziej powszechnych chorób w populacji. Dane epidemiologiczne wskazują, że obie choroby często współwystępują ze sobą.

Związek między cukrzycą a depresją jest złożony i wydaje się mieć charakter dwukierunkowy. Z jednej strony DM wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju depresji, z drugiej strony ? depresja może zwiększać podatność na wystąpienie DM i jej powikłań.

Skłonność do współwystępowania depresji obserwuje się już u chorych otyłych. Ocenia się, że mają oni większe o 55% ryzyko rozwoju depresji. Pacjenci z depresją mają z kolei większe o 58% ryzyko rozwoju otyłości. Stwierdzono istotny związek między występowaniem zespołu metabolicznego a rozwojem depresji u pacjentów powyżej 60. r.ż. U starszych chorych ze stanem przedcukrzycowym i depresją stwierdzono zwiększone ryzyko progresji w kierunku jawnej cukrzycy w porównaniu z chorymi, u których depresja nie występowała.

Zaburzenia nastroju są często diagnozowane u pacjentów z cukrzycą obu typów. Pacjenci z cukrzycą typu 2 (DMT2 ? diabetes mellitus type 2) mają o 24% większe ryzyko wystąpienia zaburzeń nastroju w porównaniu z osobami bez cukrzycy. U osób chorujących na cukrzycę typu 1 (DMT1 ? diabetes mellitus type1) i typu 2 stwierdza się zwiększoną częstość występowania objawów depresyjnych. Ryzyko wystąpienia depresji jest trzykrotnie wyższe u chorych z DMT1 i prawie dwukrotnie wyższe u pacjentów z DMT2 w porównaniu z ogólną populacją. Około 30% osób z cukrzycą ma objawy depresji, a u ok. 11% rozwija się ciężka depresja. Według badania przeprowadzonego przez Peyrot i Rubin u 73% pacjentów z DM objawy depresji utrzymywały się 12 miesięcy po zakończeniu programu edukacji diabetologicznej. Lustman i wsp. stwierdzili ponowne pogorszenie stanu psychicznego i rozwój objawów ciężkiej depresji u 79% pacjentów z cukrzycą podczas 5-letniej obserwacji. W ogólnej populacji przeciętnie epizody depresyjne trwają od 8 do 12 tygodni. świadczy to o tym, iż u pacjentów z cukrzycą epizody depresji trwają dłużej, cechują się większym nasileniem objawów i częściej nawracają. U mniej niż 10% chorych na DM remisja utrzymuje się przez 5 lat, a nawroty zdarzają się średnio raz w roku.

Z drugiej strony, depresja per se sprzyja występowaniu zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Biorąc pod uwagę wspólne dla obu chorób czynniki ryzyka, takie jak płeć, BMI oraz poziom ubóstwa, dorośli pacjenci z depresją mają o 37% zwiększone ryzyko rozwoju DMT2.

Znane są liczne czynniki środowiskowe predysponujące do rozwoju zarówno depresji, jak i cukrzycy. Należą do nich m.in. trudne dzieciństwo, dorastanie w niesprzyjającej okolicy oraz niski status materialny (bieda), które wiążą się z nieprawidłowym odżywianiem, stosowaniem używek i zmniejszoną aktywnością fizyczną, prowadzącymi do otyłości i sprzyjającymi rozwojowi zespołu metabolicznego.

W inicjowaniu i rozwoju współzachorowalności na depresję oraz cukrzycę ważną rolę odgrywają czynniki związane ze stylem życia. Pacjenci z depresją częściej pozostają w domach, prowadzą siedzący tryb życia, ich dieta jest bogata w nasycone kwasy tłuszczowe i węglowodany proste, natomiast uboga w warzywa i owoce, co prowadzi do nadwagi i otyłości sprzyjających rozwojowi zaburzeń gospodarki węglowodanowej i lipidowej. Nieobojętny jest wpływ stosowanego leczenia antydepresyjnego sprzyjającego przyrostowi masy ciała oraz występowaniu wahań glikemii.

Na rozwój depresji u chorych z cukrzycą mają również istotny wpływ czynniki bezpośrednio związane z chorobą podstawową i dla niej charakterystyczne.

Nieobojętny dla stanu psychicznego pacjenta chorującego na DM jest niewątpliwie psychiczny ciężar związany z rozpoznaniem choroby przewlekłej i nieuleczalnej, wymagającej terapii przez całe życie oraz obarczonej ryzykiem wystąpienia powikłań ostrych i przewlekłych, które mają istotny wpływ na współchorobowość i przeżycie. Codzienne zaangażowanie w terapię, konieczność zmiany stylu życia, czasami zmiany pracy, prowadzenia samokontroli glikemii, przestrzegania diety, regularnego stosowania leków, w tym insuliny ? to niewątpliwie przyczynek do pogorszenia nastroju chorego, predysponujący do rozwoju depresji. Wśród pacjentów z cukrzycą typu 2 częstość depresji zwiększa się podczas stosowania insulinoterapii w porównaniu z pacjentami leczonymi doustnymi lekami hipoglikemizującymi lub tylko niefarmakologicznie za pomocą diety i aktywności fizycznej. Wraz z rozpoczęciem insulinoterapii może dojść do progresji objawów depresyjnych lub zwiększenia zapotrzebowania na leki przeciwdepresyjne. Bardzo istotnym czynnikiem ryzyka zaburzeń nastroju jest obecność powikłań cukrzycowych, w tym głównie zaburzeń funkcji seksualnych oraz neuropatii cukrzycowej. Występowanie dwóch lub więcej powikłań późnych cukrzycy, szczególnie nefropatii i neuropatii cukrzycowej, wiąże się z ponaddwukrotnym zwiększeniem ryzyka rozwoju depresji u chorych z DMT2. Do innych specyficznych dla cukrzycy czynników ryzyka rozwoju depresji należą: nawracające epizody hipoglikemii oraz niedostateczne wyrównanie glikemii.

Podsumowując: oba stany, cukrzyca i depresja, są uwarunkowane przez wspólne czynniki psychospołeczne i behawioralne (m.in. zaburzenia snu, siedzący tryb życia, nieprawidłowe nawyki żywieniowe), ale także przez grupę odrębnych czynników specyficznych dla każdej z wymienionych chorób.

Pomimo wielu badań nie wyjaśniono jednoznacznej przyczyny bliskiego związku depresji i cukrzycy. Uważa się, że współwystępowanie tych chorób może być spowodowane zaburzoną aktywacją osi podwzgórze?przysadka?nadnercza (HPA), rozwojem przewlekłego subklinicznego stanu zapalnego, per se hiperglikemią czy dysfunkcją małych naczyń krwionośnych.

Hiperglikemia wykazuje istotny wpływ na stan psychiczny chorych. Zarówno krótkotrwałe wahania stężenia glukozy we krwi, jak i przewlekła hiperglikemia, mająca odzwierciedlenie w wysokim stężeniu hemoglobiny glikowanej (HbA1c), mogą być odpowiedzialne za rozwój depresji u chorych z cukrzycą. Mózg jest szczególnie podatny na wahania glikemii. W efekcie hiperglikemia ma bezpośredni wpływ na stężenie glukozy w neuronach. Wysokie stężenie glukozy w neuronach indukuje stres oksydacyjny oraz zwiększa stężenie końcowych produktów glikacji (AGEs), co skutkuje ich uszkodzeniem, które może prowadzić do rozwoju depresji. Pozostaje niejasne, czy istnieje związek czasowy między poziomem glikemii a rozwojem depresji. Nie stwierdzono zwiększonego ryzyka rozwoju depresji u chorych ze stanem przedcukrzycowym oraz świeżo rozpoznaną cukrzycą. Wykazano natomiast, że ryzyko rozwoju depresji jest większe u chorych z jawną klinicznie cukrzycą. Ponadto dowiedziono, iż AGEs powstające wskutek długotrwałej hiperglikemii są niezależnie związane z rozwojem ciężkich objawów depresyjnych.

Rozwój zarówno depresji, jak i cukrzycy wiąże się z zaburzeniem funkcji osi podwzgórze?przysadka?nadnercza. Uważa się, że obu chorobom towarzyszy przewlekły stres zwiększający aktywność osi HPA. Zwiększone wydzielanie kortykoliberyny (CRH ? corticotropin-releasing hormone) przez podwzgórze powoduje zwiększone wydzielanie hormonu adrenokortykotropowego (ACTH ? adrenocorticotropic hormone) przez przysadkę, czego efektem jest obwodowa hiperkortyzolemia. Fizjologicznie glikokotykosteroidy oddziałują na wiele komórek, a także w mechanizmie sprzężenia zwrotnego poprzez swoiste receptory (GR) hamują działanie osi HPA ? hamują wydzielanie CRH i ACTH. Mechanizm ten, nazywany opornością na glikokortykosteroidy, jest zaburzony u chorych na depresję i wiąże się z dysfunkcją na poziomie receptorowym. U pacjentów, zwłaszcza tych w starszym wieku, obserwuje się podwyższone stężenie kortyzolu i ACTH oraz nieprawidłowości w dobowym rytmie wydzielania kortyzolu. Ponadto stwierdza się brak supresji wydzielania kortyzolu w teście hamowania z deksametazonem. Ekspozycja na kortyzol prowadzi do proliferacji adipocytów. Ze względu na rozmieszczenie receptorów dla glikokortykosteroidów głównie w tkance trzewnej, dochodzi tam do odkładania tłuszczów, a następnie do aktywacji lipolizy i uwalniania wolnych kwasów tłuszczowych do krwi. Triglicerydy oraz nieestryfikowane kwasy tłuszczowe mogą odkładać się w trzustce, powodując uszkodzenie komórek beta. Długotrwała hiperkortyzolemia zwiększa także oporność mięśni szkieletowych i hepatocytów na insulinę. Powyższe zaburzenia hormonalne prowadzą do zaburzeń metabolizmu węglowodanów, powodując zwiększenie glikemii, zarówno na czczo, jak i glikemii poposiłkowej, oraz stężenia hemoglobiny glikowanej w surowicy krwi.

Istotną rolę w rozwoju depresji odgrywa przewlekły subkliniczny stan zapalny prowadzący do zwiększonego stężenia prozapalnych cytokin we krwi, takich jak m.in. IL-6, IL-1?, TNF-? i hsCRP. Wpływają one na metabolizm neurotransmiterów, powodują aktywację osi HPA i nasilają stres oksydacyjny, prowadząc do uszkodzenia neuronów, zmniejszenia podatności synaps i aktywacji mikrogleju. Podwyższone stężenie cytokin prozapalnych we krwi jest związane z wystąpieniem somatycznych objawów depresji, takich jak zmęczenie, osłabienie, zaburzenia snu czy brak apetytu. W badaniu SOUL-D u pacjentów ze świeżo zdiagnozowaną cukrzycą typu 2 obserwowano powiązanie objawów depresyjnych z wysokim stężeniem hsCRP (wysoko czułe białko C-reaktywne), IL-1?, IL-1RA, MCP-1 oraz leukocytozą. W innym badaniu u chorych z cukrzycą typu 2 stwierdzono związek podwyższonego stężenia IL-18 i obniżonego stężenia adiponektyny z ciężkim przebiegiem depresji. Należy podkreślić wpływ cytokin prozapalnych na aktywację osi podwzgórze?przysadka?nadnercza. IL-1 nasila wydzielanie CRH i ACTH, zmniejsza ekspresję receptorów dla glikokortykosteroidów. U pacjentów hospitalizowanych z powodu ciężkiego epizodu depresyjnego opornego na leczenie obserwowano podwyższone stężenie IL-6, TNF-? i kortyzolu we krwi. U pacjentów z cukrzycą typu 1 i wysokim stężeniem hsCRP obserwowano gorszą odpowiedź na leki antydepresyjne. Oznaczenie cytokin prozapalnych może być pomocne w wyborze optymalnej metody leczenia depresji, gdyż niektóre leki antydepresyjne (escytalopram i fluoksetyna) obniżają stężenie CRP we krwi.

Pomimo dostępności badań przesiewowych depresja  u pacjentów z cukrzycą często pozostaje nierozpoznana. Jest to niekorzystne zarówno dla stanu psychicznego chorego, jak i leczenia choroby podstawowej. Występowanie depresji niekorzystnie wpływa na przestrzeganie zaleceń, co prowadzi m.in. do opuszczania wizyt u diabetologa, niestosowania diety, nieregularnego przyjmowania leków hipoglikemizujących czy insuliny oraz braku monitorowania glikemii. Stwierdzono, iż pacjenci z cukrzycą i depresją gorzej funkcjonują w życiu codziennym, wykazują gorszą kontrolę metaboliczną, mają zwiększone ryzyko rozwoju powikłań mikro- i makronaczyniowych. W grupie tej obserwuje się również zwiększoną śmiertelność w porównaniu z osobami z cukrzycą bez depresji. Zarówno psychoterapia, jak i leki antydepresyjne są skuteczne w leczeniu objawów depresji u pacjentów z cukrzycą, jednak ich wpływ na wyrównanie glikemii jest różny.

Problem współistnienia zaburzeń metabolicznych, w tym gospodarki węglowodanowej, u chorych z depresją jest prawdopodobnie niedoszacowany. Późne rozpoznanie, brak współpracy przy diagnostyce i leczeniu skutkują gorszą jakością życia chorych i powodują większe ryzyko występowania poważnych powikłań.

Całościowa opieka medyczna nad osobą z somatyczną chorobą przewlekłą powinna uwzględniać również ocenę jej stanu psychicznego oraz wczesne ujawnianie i skuteczne leczenie ewentualnych zaburzeń. U osób ze schorzeniami psychiatrycznymi, które nie zawsze adekwatnie oceniają swój stan kliniczny i często nie są w stanie sprecyzować objawów choroby, należy z kolei zachować czujność diagnostyczną w kierunku schorzeń narządowych i ogólnoustrojowych oraz wdrażać kompleksowe leczenie. Przekłada się to jednoznacznie na poprawę jakości życia pacjentów, zmniejszenie współchorobowości i wydłużenie czasu życia.

PIśMIENNICTWO                                                      

1. 2021 Guidelines on the management of patients with diabetes. A position of Diabetes Poland. Clin Diabetol 2021;10:1
2. Witek L, Kowalska I, Adamska A. The association between depression and diabetes ? the role of the hypothalomo-pituitaryadrenal axis and chronic inflammation. Clinical Diabetology, Via Medica 2019;8(2):127-31
3. Dziemidok P, Dąbrowski M, Makara-Studzińska M. Związek neuropatii cukrzycowej z występowaniem depresji wśród chorych na cukrzycę. Psychiatria Polska 2016;50(2):407-15
4. Dziedzic B, Sienkiewicz Z, Lenczuk-Gruba A, et al. Prevalence of Depressive Symptoms in the Elderly Population Diagnosed with Type 2 Diabetes Mellitus. Int J Environ Res Public Health 2020;17:3553
5. Markowitz S, Gonzalez JS, Wilkinsonv JL, et al. Treating Depression in Diabetes: Emerging findings. Psychosomatics 2011;52(1):1-18
6. Holt RIG, de Groot M, Hill Golden S. Diabetes and Depression. Curr Diab Rep 2014, June;14(6):491
7. Park M, Reynolds CF. Depression among older adults with diabetes mellitus. Clin Geriatr Med 2015, February;31(1):117-37
8. Junik R. Związek między depresją a cukrzycą. Diabetologia Praktyczna 2004;5(3):143-5
9. Aschner P, Gagliardino JJ, Ilkova H, et al. High prevalence of depressive symptoms in patients with type 1 and type 2 diabetes in developing countries: results from the international diabetes management practices study. Diabetes Care 2021;44:1100-7
10. Lustman PJ, Anderson RJ, Freedland KE, et al. Depression and poor glycemic control: a meta-analytic review of the literature. Diabetes Care 2000;23:434-42
11. Whiting DR, Guariguata L, Weil C, et al. IDF Diabetes Atlas: global estimates of the prevalence of diabetes for 2011 and 2030. Diabetes Res Clin Pract 2011;94:311-21
12. Anderson RJ, Freedland KE, Clouse RE, et al. The prevalence of comorbid depression in adults with diabetes: a meta-analysis. Diabetes Care 2001;24:1069-78
13. Fisher L, Glasgow RE, Strycker LA. The relationship between diabetes distress and clinical depression with glycemic control among patients with type 2 diabetes. Diabetes Care 2010;33:1034-6
14. Nouwen A, Winkley K, Twisk J, et al. Type 2 diabetes mellitus as a risk factor for the onset of depression: a systematic review and meta-analysis. Diabetologia 2010;53:2480-6
15. Golden SH, Lazo M, Carnethon M, et al. Examining a bidirectional association between depressive symptoms and diabetes. JAMA 2008;299:2751-9
16. van Sloten T, Schram M. Understanding depression in type 2 diabetes: a biological approach in observational studies. Research 2018,7(F1000 Faculty Rev):1283. (doi: 10.12688/f1000research.13898.1)

Praca poglądowa

?Świat Lekarza? nr 6/2021 (93), str. 72-74

Artykuł Depresja ? stale niedoceniany problem chorujących na cukrzycę pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Przychodzi nieproszona. Niechciany gość, który wchodzi do głowy przez lekko uchylone smutkiem drzwi. Zadomawia się w środku powoli i po cichu. Depresja. Czasami ma twarz dojrzałą, mądrą od życiowych doświadczeń, czasami ma twarz dziecka czystą, niewinną, u progu dorosłości. Nie ma wieku. Mówimy o niej głośno. Na forum. Forum Przeciw Depresji.

350 mln ? tyle ludzi choruje na świecie na depresję. Niegdyś nazywana melancholią, długo była bagatelizowana, a chorzy byli pozostawieni sami sobie. Dziś już niewielu reprezentuje ten tok myślenia, choć wciąż wiele jest do zrobienia, by osoby cierpiące na depresję oraz ich bliscy byli otoczeni właściwą opieką. Forum Przeciw Depresji jest odpowiedzią na tę potrzebę. Od 15 lat prowadzimy intensywne działania, uświadamiając, że depresja to poważna choroba, którą trzeba diagnozować i leczyć, bo w przeciwnym razie może mieć tragiczne konsekwencje. Działania Kampanii skierowane są zarówno do osób chorych i ich rodzin, jak i do zdrowych, którym ten społeczny problem nie jest obojętny.

Niepokojącym zjawiskiem jest rosnąca liczba dzieci dotkniętych depresją. Szacuje się, że blisko 50 proc. polskich nastolatków ma objawy depresji. Tylko w 2020 roku aż 107 odebrało sobie życie, a 843 podjęło próbę samobójczą. Nastoletniej depresji sprzyja pandemia Covid-19, która na długi czas wyalienowała młodych ludzi z naturalnego otoczenia rówieśników, poddając nierównej walce z samotnością, lękami, presją i rutyną. Jako Forum Przeciw Depresji problemem nastoletniej depresji zajęliśmy się kilka lat temu opracowując program wsparcia dla dzieci, rodziców i nauczycieli. Pandemia dodatkowo zmotywowała nas do tego, by zintensyfikować działania. Dostrzegliśmy trudne położenie nauczycieli, którzy musieli mierzyć się z problemami swoich wychowanków na odległość. W ciągu dwóch miesięcy, podczas 5-ciu szkoleń dla nauczycieli zorganizowanych w ramach Kampanii, z pomocy wykwalifikowanych trenerów skorzystało ponad 4000 pracowników oświaty. Tryb online umożliwił udział w szkoleniach również mieszkańcom mniejszych miejscowości. Zadaniem szkoleń jest kształtowanie właściwych postaw u nauczycieli, a za ich pośrednictwem u uczniów: wsparcia, zrozumienia i zaangażowania w pomoc osobom dotkniętym depresją. Przede wszystkim zaś ? wyczulenie na niekiedy bardzo subtelne sygnały, które w swej istocie są głośnym wołaniem o pomoc. To jest niemy krzyk, który trzeba usłyszeć.

www.forumprzeciwdepresji.pl

Antydepresyjny Telefon Forum Przeciw Depresji

tel. 22 594 91 00

(czynny w każdą środę ? czwartek od 17.00 do 19.00)

Felieton Ewy Ciepałowicz

Organizatorka Kampanii Forum Przeciw Depresji, specjalistka w obszarze społecznej odpowiedzialności biznesu, marketingu i komunikacji.

CSR & Internal Communication Junior Manager w firmie Servier. Zajmuje się tworzeniem oraz wdrażaniem kompleksowych programów CSR i kampanii edukacyjnych dotyczących kardiologii, depresji i onkologii.

Artykuł Niemy krzyk, który trzeba usłyszeć pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

?Choć szacuje się, że 40 proc. obaw w dobie pandemii dotyczy wydarzeń, które z dużym prawdopodobieństwem nigdy nie nastąpią lub podjętych decyzji, których nie można zmienić (30 proc.),  to ten stan przewlekłego zamartwiania się jest już podstawą rozwoju zaburzeń lękowych uogólnionych (GAD), depresji czy zaburzeń snu ? podkreśla psychiatra dr n. med. Piotr Wierzbiński.

Pandemia COVID-19 na długo pozostawi ślad w zdrowiu psychicznym czy w zachowaniach społecznych na całym świecie. Już dziś zauważane są objawy zespołu stresu pourazowego (PTSD) w społeczeństwie ? wzrasta między innymi lęk antycypacyjny (lęk przed lękiem, boimy się choć nie do końca wiemy czego). Może on być związany z poczuciem niestabilności czy niepewności ogólnej związanej z pandemią, izolacji, koniecznością zmiany planów czy utraty stabilności zawodowej, a co za tym idzie finansowej. Przede wszystkim odczuwamy poczucie braku kontroli nad własnym życiem. To są stresory, które w dobie pandemii oddziałują na ludzi jeszcze mocniej. Osobami, które nadmiernie reagują na sytuację związaną z COVID-19 są osoby starsze, pracownicy służby zdrowia, dzieci i młodzież, a także osoby z zaburzeniami psychicznymi.

Według badań Covid-19 Peritraumatic Distress Index (CPDI)[1] to kobiety bardziej niż mężczyźni mają nasilony stres psychologiczny podczas epidemii, są bardziej podatne na stres i częściej rozwinęły PTSD. Podobne wyniki były obserwowane również w grupie osób z wyższym wykształceniem.

Dziś wiadomo już, że osoby przebywające na kwarantannie dość często odczuwają wyczerpanie emocjonalne, zaburzenia depresyjne, stres, drażliwość i cierpią na bezsenność. Natomiast u osób bezpośrednio zaangażowanych w walkę z COVID-19 z czasem może pojawić się wtórny zespół stresu pourazowego objawiający się m.in.poczuciem winy, tendencją do wycofania z kontaktów społecznych, zaburzeniami snu, koncentracji uwagi, drażliwością czy wybuchami gniewu.

Niektórzy psychologowie porównują obecną sytuację w wielu domach do procesu, który w biznesie opisuje się jako ?storming?, czyli proces formowania się zespołu. Przebywanie w tym samym środowisku, z ograniczonym wychodzeniem, nadmierną liczbą bodźców: zawodowych, szkolnych, rodzinnych w jednym czasie, powodują, że pojawiają się ?trudne emocje?, a ?odcięcie? się od nich jest trudne, co skutkuje wyższym poziomem drażliwości i impulsywności.

Nowej rzeczywistości można się nauczyć, wypracować pewne mechanizmy czy działania, które znormalizują tę niecodzienną sytuację. Ważne jest, aby ją zaakceptować ponieważ dzięki temu możliwe jest obniżenie poziomu stresu i frustracji.

CO POMAGA?

• Ustalenie planu: harmonogramu dnia, wspólne z domownikami
• Formułowanie celów: widocznych i możliwych do osiągnięcia
• Próba przewartościowania potrzeb
• Transparentna komunikacja: jasne wyrażanie potrzeb, umiejętność przepraszania
• Analiza wzajemnych potrzeb
• Pomaganie innym (jest absorbujące stąd nie ma się czasu na analizę tego co dzieje się wokół)

Obecna sytuacja pod względem psychologicznym jest trudna. Warto pamiętać o zadbaniu o swoje zdrowie psychiczne poprzez odpowiednią długość snu, dietę oraz wysiłek fizyczny. Ma to ogromne znaczenie, ponieważ styl życia w największym stopniu decyduje o stanie zdrowia (aż w 53 proc.). Brak dbania o właściwy styl życia może wpływać na obniżoną odporność i stanowić podłoże dla wielu chorób, również dla COVID19.

Dr Paweł Wierzbiński był gościem webinaru dla dziennikarzy Psychospołeczne skutki pandemii COVID19, czyli jak na nas wpłynie społeczna izolacja i konieczność pracy zdalnej, organizowanego przez firmę Servier.

[1] General Psychiatry, A nationwidesurvey of psychologicaldistressamongChinesepeople in the COVID19 epidemic:implications and policy recommendations, Feb 2020

Artykuł Psychospołeczne skutki pandemii COVID19 pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Co trzeci pacjent nie reaguje na stosowane leki antydepresyjne. Szansą dla nich są leki o zupełnie innym mechanizmie działania ? mówi prof. Piotr Gałecki, konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii.

Niedawno pojawiły się w refundacji długo oczekiwane długodziałające leki dla chorych na schizofrenię. To ważna decyzja ministerstwa?

Tak, to krok bardzo oczekiwany przez lekarzy i pacjentów. Te leki co prawda były teoretycznie dostępne, jednak cena powodowała, że pacjenci nie byli w stanie ich kupić. Kilka tysięcy złotych miesięcznie dla osoby niepracującej lub będącej na rencie to suma nieosiągalna, podobnie jak dla kogoś, kto dopiero wchodzi na rynek pracy. Pamiętajmy, że zwykle zachorowanie na schizofrenię to okres pomiędzy 20. a 30. rokiem życia, czyli czas studiów, rozpoczęcia pracy. A te leki powinny być stosowane od samego początku terapii, ponieważ są wyjątkową szansą dla pacjenta, u którego rozpoznajemy schizofrenię, lub na którą choruje od kilku lat. Nowoczesne leki przeciwpsychotyczne zmieniły naturalny przebieg schizofrenii, a drugą dużą zmianą dla chorych są właśnie leki długodziałające, podawane w iniekcjach raz na dwa tygodnie, raz na miesiąc, raz na trzy miesiące. Moim zdaniem, ta decyzja o refundacji to bardzo duży przełom.

Czy na podobny przełom mogą liczyć pacjenci z depresją? Jednym z problemów w tej chorobie jest to, że leki często są nieskuteczne. Jak wiele osób ma depresję lekooporną?

Depresja lekooporna jest definiowana jako taki epizod depresyjny, w którym nie osiągamy remisji, czyli poprawy stanu psychicznego, po leczeniu dwoma różnymi preparatami przeciwdepresyjnymi przez odpowiednio długi czas. Musi to być epizod depresyjny o nasileniu co najmniej umiarkowanym. Jeśli po sześciu tygodniach stosowania leku z jednej grupy oraz po sześciu tygodniach stosowania leku przeciwdepresyjnego z drugiej grupy nie ma poprawy, to traktujemy ten epizod depresyjny jako lekooporny.

Leki przeciwdepresyjne są skuteczne u około 70 proc. pacjentów, którzy przyjmują je przez trzy miesiące w odpowiedniej dawce. Jeśli w ciągu trzech miesięcy nie osiągnie-my właściwej odpowiedzi na leczenie, czyli chociaż zmniejszenia objawów, to traktujemy dany epizod depresyjny jako lekooporny. Uważa się, że 30 proc. pacjentów nie reaguje na współczesne leki przeciwdepresyjne, których mechanizm działania polega na zwiększaniu stężenia amin biogennych w ośrodkowym układzie nerwowym. Bez względu na to, czy są to starsze leki przeciwdepresyjne, czy nowsze ? inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny albo serotoniny i noradrenaliny, albo leki o działaniu złożonym, czyli receptorowym i wychwytu zwrotnego ? to są one nieskuteczne. W depresji lekoopornej istotne jest to, że trzeci, czwarty, piąty i kolejny schemat leczenia nie poprawiają wiele, jeśli chodzi o skuteczność leczenia.

Mechanizm lekooporności zwykle zależy od współchorobowości somatycznej lub osobowości pacjenta. Mimo że zastosujemy inny lek z danej grupy, jest on nieskuteczny. Dlatego skuteczności leczenia depresji lekoopornej upatruje się w lekach przeciwdepresyjnych o innym mechanizmie działania niż obecnie stosowane. Takim preparatem, który niedawno się pojawił, jest esketamina. A w fazie badań klinicznych są leki biologiczne, które działają na pewne elementy układu immunologicznego odgrywające kluczową rolę w epizodzie depresyjnym.

Aż 30 proc. pacjentów nie reaguje na standardowe leczenie przeciwdepresyjne?

W Polsce codziennie 2 mln osób przyjmuje leki przeciwdepresyjne. Jeżeli 30 proc. z nich ma lekooporność, oznacza to, że 600 tys. Polaków ma depresję lekooporną. To duża pula pacjentów, którzy nie mogą pracować, są na zwolnieniach lekarskich, choroba przebiega u nich źle. Mogą pojawiać się próby samobójcze, co stanowi dowód, że ciężki epizod depresyjny jest faktem.

Czym esketamina różni się od innych leków i jaki jest jej mechanizm działania?

Esketamina działa na receptor NMDA (receptor N-metylo -D-asparaginowy). Powoduje to natychmiastowe działanie poprawiające nastrój, czasami nawet euforyzujące, psychomimetyczne. Ten efekt jest bardzo krótki. Wszystkie badania kliniczne potwierdziły, że w depresji lekoopornej esketamina powoduje remisję. Pozostaje pytanie, jak często powinniśmy ten lek stosować, aby podtrzymywać remisję. U niektórych pacjentów będzie to raz na tydzień, u innych raz na dwa tygodnie. Wydaje mi się, że dzięki esketaminie jesteśmy u progu przełomu leczenia depresji lekoopornej.

Euforia pojawia się jako objaw uboczny, połączona z objawami psychomimetycznymi: wydaje się, że mamy spowolniony obraz tego, co się dzieje, barwy są bardziej jaskrawe, mogą pojawić się iluzje wzrokowe. Jest to połączone ze sta-nem błogości, euforii, który trwa maksymalnie kilka minut ? u kilku procent pacjentów, którzy stosują takie leczenie. Ważne jest również to, że taki efekt dotyczy jedynie osób mających nastrój chorobowo obniżony. Osoba mająca wy-równany nastrój, jeśli przyjęłaby ten lek, nie będzie miała objawów podwyższonego nastroju.

Esketamina od dawna była znana jako lek, który powoduje poprawę nastroju; często jest stosowana przez anestezjologów do znieczuleń, w postaci dożylnej. Postęp farmacji spowodował, że udało się stworzyć lek, który można podawać doustnie lub donosowo. Dawki są minimalne w porównaniu z tymi, które podajemy dożylnie przy znieczuleniu.

Nie ma obawy, że zdrowe osoby będą stosować ten lek do poprawy nastroju, po to by mieć objawy euforyzujące?

Zawsze jest obawa przed stosowaniem rekreacyjnym takiej substancji, natomiast ten lek został zarejestrowany w Stanach Zjednoczonych przez FDA (Food and Drug Administration), a w Europie przez Europejską Agencję Leków (EMA) do leczenia kontrolowanego. To znaczy, że można go stosować jedynie w gabinecie lekarza ? pacjent zażywa substancję, odczekuje dwie lub trzy godziny i potem wraca do domu. To nie jest lek, na który będziemy mogli wypisać receptę, a pacjent będzie go sobie aplikował sam, aby czuć się euforycznie. Jako środowisko chcielibyśmy, aby był stosowany w programie lekowym.

Jak często trzeba go podawać?

Raz na tydzień lub raz na dwa tygodnie; prawdopodobnie będzie to zależało od wrażliwości osobniczej. Być może esketamina będzie uwrażliwiać na działanie klasycznych leków przeciwdepresyjnych. Czyli będziemy podawać esketaminę, aby spotencjalizować działanie leku przeciwdepresyjnego; podobnie jak obecnie stosujemy hormony tarczycy, aby spotencjalizować leczenie przeciwdepresyjne. Niektórym wystarcza, gdy stosują hormony tarczycy przez tydzień, a u niektórych należy je stosować przez kilka miesięcy lub kilka lat, by osiągnąć remisję. To kwestia bardzo indywidualna.

Esketamina działa więc podobnie jak długodziałające leki w schizofrenii? Czy mechanizm działania jest inny?

Nie, działanie tego leku jest inne. On daje impuls poprawy nastroju. Dzięki jego działaniu poprawia się przewodnictwo w szlakach, w których istotną rolę odgrywają serotonina i noradrenalina. Receptory NMDA stanowią większość receptorów w ośrodkowym układzie nerwowym. Zablokowanie ich, nawet na krótki okres, reguluje ruch neuroprzekaźników w ośrodkowym układzie nerwowym (serotonina, noradrenalina, dopamina). Dlatego to nie jest tak, że ten lek mógłby wyleczyć depresję u pacjenta, który nie przyjmowałby amin biogennych.

Ilu pacjentom z tych 30 proc., którzy mają depresję lekooporną, ten lek mógłby pomóc?

Sądzę, że ten lek może pomóc wszystkim, którzy mają depresję lekooporną. W badaniach klinicznych wykazano, że zastosowanie esketaminy u pacjentów z depresją lekooporną znacznie poprawiło wyniki leczenia. Nie ma dużych ograniczeń do jej stosowania; ograniczeniem jest np. padaczka.

Esketamina może być podawana w formie doustnej i donosowej. Czy są znaczące różnice w sposobie działania?

Są preparaty donosowy i doustny esketaminy. Forma donosowa jest bardzo ciekawa. Z medycznego punktu widzenia działanie obu tych preparatów jest podobne. Różnica jest taka, że preparat w formie doustnej przyjmuje się na siedząco lub na stojąco, natomiast forma donosowa wymaga pozycji półleżącej, aby do kanałów donosowych dotarła odpowiednio duża dawka leku.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Szansa dla pacjentów z depresją lekooporną pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

ROZMOWA Z PROF. DR. N. MED. TOMASZEM WOLAŃCZYKIEM, KIEROWNIKIEM KLINIKI PSYCHIATRII WIEKU ROZWOJOWEGO II WYDZIAŁU LEKARSKIEGO WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO.

W polskiej opiece psychiatrycznej zaczynają się pozytywne zmiany, np. pilotaż opieki środowiskowej. Tymczasem psychiatria dzieci i młodzieży przechodzi głęboki kryzys. Brakuje miejsc na oddziałach, lekarze się zwalniają, bywa, że placówki są zamykane. Co jest specyficznego w opiece psychiatrycznej nad dziećmi i młodzieżą, że dochodzi do takich sytuacji?

Kryzys w opiece psychiatrycznej nad dziećmi i młodzieżą ma podobne przyczyny jak kryzys w całej ochronie zdrowia i całej psychiatrii. Uruchomienie pilotażu nie poprawiło znacząco całej opieki psychiatrycznej. W psychiatrii dziecięcej problemy narastały od lat. W 2014 roku powstał list otwarty środowiska psychiatrów dziecięcych informujący, że ta dziedzina jest na progu załamania. Przyczyn jest bardzo dużo. Przez pewien czas psychiatria dzieci i młodzieży była specjalizacją, którą można było robić po psychiatrii dorosłych, co spowodowało, że właściwie nie było dopływu specjalistów. Nigdy też nie była to specjalizacja popularna. Jest bowiem dramatycznie czasochłonna. Konsultacja psychiatryczna dziecka zajmuje osobie bardzo sprawnej 90 minut. Z opisaniem ? 2 godziny. Osoba dorosła, która udaje się do psychiatry, zwykle sama opowiada o swoich problemach. Gdy na izbę przyjęć przychodzą rodzice np. z szalejącym, agresywnym, upośledzonym w stopniu umiarkowanym albo autystycznym 14-latkiem, samo badanie dziecka może trwać godzinę, a przecież trzeba jeszcze przeprowadzić pełny wywiad rodzinny, rozwojowy. Niekiedy wersje podawane przez rodziców mogą się dramatycznie różnić i potrzebny jest dodatkowy wywiad od asystenta rodziny lub kuratora.

Leczenie też nie jest łatwe?

U dzieci odsetek zaburzeń, w których leki są bezwzględnie wskazane, jest niewielki, a ilość leków zarejestrowanych dla tej populacji jest prawie żadna. W związku z tym często leczenie prowadzi się w warunkach eksperymentu leczniczego ze wszystkimi jego konsekwencjami prawnymi. Najpierw więc trzeba uzyskać świadomą zgodę opiekunów, a pamiętajmy, że większość ubezpieczeń odpowiedzialności zawodowej nie pokrywa warunków eksperymentu leczniczego. Inne oddziaływania zapewne są równie czasochłonne. Załóżmy, że jest to psychoedukacja z rodzicami. To
zajmuje co najmniej godzinę. Czasem muszą przyjść ponownie, żeby omówić nowe problemy, odpowiedzieć na pytania, które zrodziły się w międzyczasie. Następnie psychoedukacja z dzieckiem. Potem przygotowanie dokładnej opinii do szkoły, ponieważ gdy napiszemy jednozdaniową prośbę o zindywidualizowanie wymagań, to szkoła odpowie, że zindywidualizowała i będzie jak było. W związku z tym opinia do szkoły to nawet 5 stron maszynopisu z wyszczególnieniem w punktach, co trzeba z dzieckiem konkretnie robić. Następnie opinia do MOPS, często do sądu rodzinnego.

Lekarze skarżą się na wypalenie.

Trudno się temu dziwić. Jest jakaś ograniczona liczba godzin, które można spędzić na rozmowach z nastolatkami, które mówią, że chcą się zabić. Potem jest konsultacja dziewczynki wykorzystywanej seksualnie i z przemocą fizyczną, potem agresywny autysta, który nic nie mówi, samookalecza się i bije głową o ścianę, a którego rodzice oczekują doraźnie pomocy. Atrakcyjność finansowa tej specjalizacji także była przez lata umiarkowana. Gdy jeszcze wiele lat temu przyjmowałem prywatnie, za wizytę otrzymywałem tyle samo co przyjmująca w gabinecie obok koleżanka innej specjalności. Kolejna wizyta u mnie trwała 45 minut, u niej 10. Kryzys jest także pochodną tego, że psychiatria dziecięca funkcjonuje niejako na styku trzech zaniedbanych, niedofinansowanych obszarów: systemu opieki zdrowotnej, oświaty i pomocy społecznej. Psychiatria dziecięca zbiera efekty zaniedbań w tych obszarach. Przez lata był taki nawyk, że dziecko problemowe, agresywne, wieziono do szpitala psychiatrycznego na zasadzie: zróbcie coś z nim.

To już widzę, dlaczego lekarze nie wybierają tej specjalizacji?

Także dlatego, że do niedawna tylko w sześciu z dziesięciu uniwersytetów medycznych były zajęcia z psychiatrii dziecięcej wedle mojej wiedzy w wymiarze kilkunastu godzin z ćwiczeniami, a w pozostałych pojedyncze wykłady w ramach psychiatrii.

A czy widzi Pan zmiany u młodych pacjentów wynikające ze zmieniających się realiów współczesnego świata?

Zapaść wynika też z tego, że bardzo wzrosła zgłaszalność do systemu opieki psychiatrycznej, ona narasta wykładniczo. Jeśli dziecko ma epizod depresyjny, to znacznie wcześniej niż kiedyś podejmuje próbę samobójczą. To jest prawdopodobnie związane z dostępnością wiedzy, wzorców. Bo myśl o samobójstwie jako sposobie rozwiązania problemów nie pojawia się naturalnie, a teraz takie wzorce funkcjonują powszechnie, zwłaszcza w Internecie, w obszarach dostępnych dla młodych ludzi. Podobnie jest z samookaleczeniami. Dzieci w ten sposób próbują sobie radzić, czasami jest to jedyna forma wołania o pomoc, na którą reagują dorośli. Zawsze powtarzam: dziecko nie trafia do psychiatry, dlatego że ma problem. Trafia, jeśli dorośli mają z nim problem.

Wiceminister zdrowia Zbigniew Król zapowiedział na wrzesień tego roku start nowego modelu opieki psychiatrycznej dla dzieci i młodzieży. Pan pracował w zespole, który opracowywał założenia tego programu. Proszę powiedzieć, na czym on polega.

Chcieliśmy odejść od takiego mitycznego założenia, że skoro nie ma psychiatrów dziecięcych, to nie będzie opieki. Nie ma ich i nie będzie w najbliższym czasie. Musimy uznać, że polski system, w którym na pierwszej linii pracy z dziećmi z zaburzeniami, z różnego rodzaju dysfunkcjami, jest psychiatra, to najdroższy model opieki, w który właściwie nie funkcjonuje nigdzie w Europie. Np. w Skandynawii dziecko musi trafić w ciągu tygodnia do poradni, ale to nie jest wizyta u psychiatry. Przyjmuje je psycholog lub pielęgniarka ze specjalizacją psychiatryczną. Na wizytę u psychiatry może czekać pół roku, ale jest już pod opieką. Nasza reforma polega na tym, żeby powstały poradnie psychologiczne, takie, w których nie ma psychiatry. Elementem tego jest zniesienie skierowań do psychologów. Teraz jest tak, że aby dostać się w poradni zdrowia psychicznego do psychologa, trzeba mieć skierowanie od psychiatry. Te poradnie psychologiczno-psychoterapeutyczne będą pierwszą linią selekcji. Naprawdę ogromny odsetek dzieci trafiających po konsultację do szpitali psychiatrycznych nie musi być pod opieką psychiatry. Albo dopiero w pewnym momencie, po diagnozie psychologicznej, po wdrożeniu interwencji wychowawczych, edukacyjnych, jeśli okażą się nieskuteczne. W takiej poradni powinien być psycholog, psychoterapeuta i psychoterapeuta środowiskowy. Drugi poziom to są obecne poradnie zdrowia psychicznego i oddziały dzienne. I to jest dopiero poziom, w którym młody człowiek spotyka się z psychiatrą. Powinno tu trafić dziecko, które już było w poradni psychologiczno-psychoterapeutycznej. A trzeci poziom to oddziały stacjonarne, całodobowe. Chodzi o odwrócenie tej piramidy, bo dziś 60 proc. dzieci zgłaszających się na psychiatryczne izby przyjęć nigdy nie otrzymało żadnej pomocy. Izba przyjęć jest pierwszym miejscem szukania pomocy, co również powoduje niewydolność oddziałów szpitalnych.

Czy to się powiedzie?

Wiele zależy od tego, na ile uda się wykształcić kadry. Zasobem są psycholodzy, jest ich w Polsce wielu, nie zawsze przygotowanych do pracy z pacjentami, ale jeśli przejmą zadania pierwszej linii, jeśli ich usługi będą racjonalne wycenione, to jest to szansa na odciążenie systemu. Oczywiście konieczna jest także racjonalna wycena świadczeń usług na innych poziomach, jeśli to się stanie, odpływ wykwalifikowanych specjalistów do sektora niepublicznego będzie postępował.

Rozmawiał Andrzej Dziurdzikowski

Artykuł O źródłach zapaści opieki psychiatrycznej dzieci i młodzieży pochodzi z serwisu Świat Lekarza.