Nowe zjawiska czy raczej dobrze znane narracje w nowym opakowaniu – najnowszy raport NASK przygotowany w ramach Central European Digital Media Observatory (CEDMO) pokazuje, że dezinformacja zdrowotna w polskiej infosferze nie tylko nie słabnie, ale adaptuje się do zmieniających się warunków społecznych i politycznych. Wyniki publikacji komentują ekspertki ds. dezinformacji zdrowotnej z NASK oraz dr hab. Karina Stasiuk-Krajewska, prof. Uniwersytetu SWPS z Wydziału Prawa i Komunikacji Społecznej we Wrocławiu USWPS, koordynatorka działań badawczych CEDMO

Raport przygotowany przez NASK zatytułowany „Dezinformacja zdrowotna w 2025 roku w polskiej infosferze” został opublikowany w ramach CEDMO i jest dostępny na stronie projektu.

Te same narracje, nowe narzędzia

Treści dezinformujące na temat zdrowia można podzielić na dwa nurty. Jeden z nich charakteryzuje się recyklingowaniem starych narracji i adaptacją ich do bieżących wydarzeń. Dotyczy to przede wszystkim wprowadzających w błąd narracji na temat chorób zakaźnych i szczepień. W 2025 roku wpływ na ich aktywizację miała dodatkowo sytuacja w USA, zwłaszcza działalność Roberta F. Kennedy’ego, sekretarza zdrowia i opieki społecznej Stanów Zjednoczonych.

– Ciekawe jest to, że dezinformatorzy coraz lepiej podszywają się pod argumenty naukowe – na przykład wykorzystują teksty, które na pozór spełniają warunki tzw. evidence based medicine (medycyna oparta na danych naukowych). Żeby rozpoznać te manipulacje, trzeba mieć bardzo dobrą orientację w mechanice publikacji naukowych – zauważa dr hab. Karina Stasiuk-Krajewska, z Uniwersytetu SWPS, koordynatorka działań badawczych CEDMO.

W rzeczywistości teksty te są tzw. preprintami (czyli tekstami przed recenzjami) albo tekstami, których wiarygodność została podważona po opublikowaniu na przykład w tzw. drapieżnym czasopiśmie. W praktyce oznacza to wykorzystywanie publikacji o wątpliwej wiarygodności jako rzekomych dowodów naukowych.

Czy przeciętny odbiorca jest w stanie odróżnić rzetelne badanie od pozornie naukowego tekstu? To wymaga dziś nie tylko krytycznego myślenia, ale i znajomości mechanizmów publikacji naukowych.

– Odwołania do treści przedstawianych jako naukowe pomijają ponadto szereg powszechnie akceptowanych źródeł, na których opiera się konsensus naukowy. Są one najczęściej zupełnie nieobecne, a jeżeli już się pojawiają – to zwykle wpisywane są w ramę spiskowego scenariusza o wpływie „Big Pharmy”, konsensus natomiast przedstawiany jest jako zmowa – dodaje dr Natalia Gruenpeter z NASK.

Dezinformacja jako narzędzie polityczne

Druga interesująca kwestia to fakt, że dezinformacyjne narracje zdrowotne są wykorzystywane do celów politycznych. Dotyczy to zwłaszcza edukacji zdrowotnej, zdrowia reprodukcyjnego, przerywania ciąży i szczepień obowiązkowych.

Charakterystycznym elementem tych przekazów są wezwania do działania – mobilizowanie odbiorców. Dezinformacja przestaje być wyłącznie przekazem, staje się narzędziem wpływu. – Narracje osadzone w dyskursie ideologiczno-politycznym odnoszą się często do bieżących wydarzeń. Przekaz konstruowany jest w sposób wywołujący silne emocje i nastawiony na polaryzację społeczeństwa. Tym co wyróżnia ten nurt narracji jest aktywizowanie odbiorców poprzez wezwanie do działania (Call To Action), które często wychodzi poza strefę online – zaznacza Katarzyna Lipka z NASK.

Kto tworzy i rozpowszechnia dezinformację?

Raport pokazuje, że za dezinformacją stoi szerokie spektrum aktorów. Są to przede wszystkim:

• fałszywi eksperci (na przykład tzw. niezależni badacze);
• lekarze „wolnościowi”, którzy działają w oparciu o narracje antysystemowe podważające zaufanie do nauki oraz instytucji zdrowia publicznego, często są oni pozbawieni prawa wykonywania zawodu;
• aktywiści z organizacji pozarządowych lub działający w nieformalnych grupach, którzy organizują protesty, spotkania parlamentarne, konferencje oraz wydarzenia publiczne, kreując wizerunek „obrońców praw” przeciw „systemowi”;
• politycy, którzy ściśle współpracują z aktywistami związanymi z ruchami dezinformacji zdrowotnej, głównie poprzez dopuszczenie głosu środowiska do sfery parlamentarnej;
• twórcy internetowi (blogerzy, youtuberzy, influencerzy), którzy zarabiają na wyświetleniach, subskrypcjach, reklamach i darowiznach, ich działanie jest nakierowane na optymalizację wyświetleń – treści muszą być więc angażujące i publikowane z określoną częstotliwością;
• anonimowe konta dezinformacyjne, które wykorzystują różnorodne strategie komunikacyjne, często nie ograniczają swojej działalności wyłącznie do dezinformacji zdrowotnej, ale równolegle rozpowszechniają narracje antyukraińskie, antyunijne, antysystemowe czy także teorie spiskowe;
• inni aktorzy: dziennikarze, celebryci, przedsiębiorcy – angażują się w rozpowszechnianie fałszywych treści w sposób incydentalny, ale ich wpływ może być znaczący ze względu na zasięgi i autorytet społeczny.

Edukacja zdrowotna na celowniku

Wśród głównych tematów i wątków dezinformacji zdrowotnej w Polsce w 2025 roku największe zasięgi osiągnęły treści dotyczące wprowadzenia edukacji zdrowotnej do szkół. Kwestia ta była poruszana także w kampanii prezydenckiej, co wskazuje na bliski związek dezinformacji zdrowotnej z polityką.

Narracje te operowały silnie emocjonalnym językiem. Atakowano instytucje i konkretne osoby, a obecność narracji zniechęcających do kierowania dzieci na zajęcia z edukacji zdrowotnej była bardzo wysoka. Łączna liczba wzmianek wyniosła blisko 34,2 tys., a szacowany zasięg narracji 7,45 mld. Treści odnotowano w różnych serwisach społecznościowych, m.in. X, Facebook, Instagram, TikTok.

– Cechą charakterystyczną tej narracji był emocjonalny język, wykorzystujący hasła „deprawacja seksualna”, „seksualizacja”, „ideologizacja” oraz alarmujący ton – „w obronie dzieci” – oraz odwoływanie się do konserwatywnych, często religijnych wartości – wskazuje badaczka z Wydziału Prawa i Komunikacji Społecznej we Wrocławiu Uniwersytetu SWPS.

Szczepienia i globalny kontekst

Kolejny wątek będący stałym motywem dezinformacji zdrowotnej to szczepienia i choroby zakaźne. W tym kontekście powracały dobrze znane wątki – na przykład narracje o „eksperymentach” i teoriach spiskowych. Dynamika tych treści była powiązana z wydarzeniami międzynarodowymi.

– Co ciekawe, najwięcej wzmianek na ten temat odnotowano w dniach 13–14 lutego 2025 roku w związku z zaprzysiężeniem Roberta F. Kennedy’ego na Sekretarza Zdrowia USA. Widać więc wyraźnie globalny kontekst dezinformacji zdrowotnej – zaznacza prof. Stasiuk-Krajewska.

Powracał także wątek szczepień mRNA przeciw COVID-19 przedstawianych jako forma terapii genowej czy eksperymentu. Zasięg narracji, często przywołującej wątki spisku, był stosunkowo wysoki. Łączna liczba wzmianek wyniosła blisko 3,4 tys. Szacowany zasięg narracji wynosił ok. 1,1 mln. Treści odnotowano w różnych serwisach społecznościowych, m.in. X, Facebook, Instagram, TikTok.

Naukowe treści przywoływano w sposób zniekształcony. Przykładem może być preprint dotyczący rzekomej integracji materiału genetycznego ze szczepionki mRNA z ludzkim genomem. Jak wskazuje dr hab. Stasiuk-Krajewska, mamy tu do czynienia z wytworzeniem wrażenia wiedzy naukowej, podczas gdy źródłem jest niezweryfikowany tekst, którego jeden z autorów utracił certyfikację w dziedzinie kardiologii i medycyny wewnętrznej.

Emocje zamiast faktów: zdrowie reprodukcyjne i aborcja

Jednym z najbardziej nasyconych emocjami obszarów była tematyka aborcji. Przekazy dezinformacyjne operowały skrajnymi porównaniami historycznymi i fałszywymi opisami procedur medycznych.

Jak opisano w raporcie, dominującą cechą narracji dotyczących aborcji była silna emocjonalizacja przekazu. Aborcja była regularnie określana jako „morderstwo”, „ludobójstwo”, „dzieciobójstwo” lub akt „barbarzyński”, a w skrajnych przypadkach porównywana do Holokaustu lub biblijnej rzezi niewiniątek. Charakterystyczne były także manipulacyjne opisy procedur medycznych – alarmistyczne i niezgodne z faktami opisy samego przebiegu aborcji.

Skala oddziaływania tych treści – setki tysięcy wzmianek i milionowe zasięgi – pokazuje, jak skuteczna okazuje się ta strategia. Szczególnie wysokie były zasięgi postów powiązanych z osobą ginekolożki dr Gizeli Jagielskiej. Łączna liczba wzmianek wyniosła około 170 tys. Szacowany zasięg narracji wynosił 9,6 mln. Treści odnotowano w różnych serwisach społecznościowych, np. X, Facebook.

Od mammografii po transfuzje: szerokie spektrum narracji

Raport wskazuje także na liczne inne wątki – od fałszywych informacji o rzekomym zakazie mammografii w Szwajcarii, przez teorie o „toksycznej krwi” osób zaszczepionych, aż po narracje kwestionujące transplantologię i standardy leczenia nadciśnienia. Choć część z nich ma stosunkowo niewielkie zasięgi, łączy je ten sam cel: podważanie zaufania do nauki i instytucji zdrowia publicznego.

W infosferze zaobserwowano alarmistyczne i dezinformacyjne twierdzenia dotyczące transfuzji krwi od osób zaszczepionych przeciw COVID-19. Sugerowano, że taka krew jest „skażona” białkiem kolca, trucizną lub bronią biologiczną, co rzekomo ma zagrażać zdrowiu biorców. Podkreślano informację, że banki krwi nie rozdzielają krwi według statusu szczepienia i udostępniano korespondencję, która to potwierdza.

Raport NASK jasno pokazuje, że dezinformacja zdrowotna w 2025 roku nie jest zjawiskiem marginalnym ani przypadkowym. To złożony system powiązań między różnymi aktorami, tematami i kontekstami politycznymi.

Artykuł Dezinformacja zdrowotna w Polsce: fałszywe informacje o zdrowiu mają miliardowe zasięgi pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

– W zalewie deepfake’ów wiele osób przestaje weryfikować informacje, mając poczucie, że i tak nie może odróżnić tego, co wytworzone cyfrowo od tego, co prawdziwe. To objaw tzw. zmęczenia prawdą, prowadzącego do rozwoju teorii spiskowych i polaryzacji – powiedział PAP dr Jakub Kuś z Uniwersytetu SWPS.

W mediach, a szczególnie w internecie, wręcz zalewają nas grafiki i filmy wygenerowane przez sztuczną inteligencję. Coraz więcej z nich powstaje przy użyciu technologii deepfake. Umożliwia ona tworzenie fikcyjnych filmów np. z wypowiedziami choćby polityków, osób zaufania publicznego – może być więc wykorzystywana jako narzędzie do wyłudzeń, manipulacji, czy rozpowszechniania pornografii.

– Deepfaki są bardzo specyficznym zjawiskiem, z którym w oczywisty sposób wiąże się cała masa zagrożeń, od szantażu, naruszeń prywatności, różnego rodzaju oszustw po dezinformację polityczną – powiedział PAP dr Jakub Kuś z Uniwersytetu SWPS, psycholog zajmujący się nowymi technologiami.

Jednak zdaniem badacza, oprócz wymiaru indywidualnego, czyli sytuacji mających konsekwencje dla jednostki, ciągłe obcowanie z takimi treściami przynosi też konsekwencje makrospołeczne, czyli zmiany w funkcjonowaniu społecznym.

– Jeżeli jestem permanentnie niepewny, co do tego, czy treść, którą widzę, jest autentyczna, to z psychologicznej perspektywy ma to daleko idące konsekwencje. Coraz częściej mamy bowiem do czynienia ze zjawiskiem określanym jako zmęczenie prawdą. Oznacza to ogólny wzrost sceptycyzmu, cynizmu wobec tego, co ludzie widzą w mediach. To stan, w którym paradoksalnie odbiorcy przestają wkładać jakikolwiek wysiłek w weryfikację informacji. Bo mają poczucie, że i tak nie są w stanie odróżnić tego, co jest wytworzone cyfrowo od tego, co jest prawdziwe. Ogólnie przestają wierzyć w to, co widzą. Bo jeżeli uznaję, że nie mam umiejętności rozróżnienia kłamstwa od prawdy, to większą korzyścią dla mnie będzie, gdy uznam wszystko za kłamstwo – opisał dr Jakub Kuś.

Ten czynnik – w opinii badacza – może powodować, że w jeszcze większym stopniu będziemy zamykać się w swoich bańkach informacyjnych i pogłębiać polaryzację społeczną.

– Kolejnym krokiem może być nasilenie myślenia paranoicznego. Poczucie lęku przed tym, że otacza mnie rzeczywistość, której nie rozumiem, w której nie jestem w stanie precyzyjnie określić, co jest prawdą, a co jest fałszem może prowadzić do rozwoju teorii spiskowych, co już się przecież dzieje – zwrócił uwagę badacz.

Dodał, że modele odpowiadające za rozwój sztucznej inteligencji co miesiąc, dwa są udoskonalane w znaczący sposób. Technologia z jednej strony tanieje, a z drugiej strony jest coraz lepsza.

– Taka kombinacja jest bardzo niebezpieczna. Dlatego ze wszystkich rodzajów najnowszych technologii, które pojawiają się w ostatnich latach, to właśnie w deepfake’ach widzę największe zagrożenie. Bo jest to bardzo trudne do opanowania, do uregulowania, a z drugiej strony ma duży potencjał szkodzenia. Mam pesymistyczny stosunek do tego, czy w ogóle da się to zjawisko w skuteczny sposób uregulować. Oczywiście można wprowadzić prawo, różne regulacje – co oczywiście się dzieje – ale dzikie deepfaki, które powstają bez kontroli, będą zjawiskiem nie do opanowania, przynajmniej na razie – ocenił rozmówca PAP.

Oczywiście nie oznacza to, że należy się tej technologii bezczynnie poddać. Mimo wspomnianego ryzyka „zmęczenia prawdą” dla wielu osób sama świadomość tego, że istnieją deepfaki, wywoła bardziej krytyczne nastawienie wobec tego, co widzimy w mediach.

Obecnie wiele instytucji, choćby polski NASK czy amerykański Massachusetts Institute of Technology, publikuje poradniki dotyczące tego, w jaki sposób wykrywać deepfaki. Zwraca się w nich uwagę m.in. na detale twarzy, brak spójności w ruchu ust, zniekształcenia w obrazie, zabiegi mające ukrywać niedoskonałości obrazu, nieprawidłową intonację i brak płynności wypowiedzi.

Podpowiedzią może być też przyjrzenie się naszej reakcji emocjonalnej na daną informację.

– W kontekście badań nad dezinformacją często mówi się, że jeżeli jakaś treść wywołuje twoją szczególnie emocjonalną reakcję, to powinieneś się dwa razy zastanowić nad tym, czy to jest prawda. Bo dezinformacja zawsze oddziałuje na emocje, więc jeśli te emocje w sobie czujemy, to powinna się nam zapalić czerwona lampka – podkreślił dr Jakub Kuś.

– W grę wchodzi też potrzeba radykalnej rewolucji w edukacji medialnej. Bo młodzi ludzie z jednej strony znakomicie umieją wykorzystywać najnowsze nowinki technologiczne, ale z drugiej strony cały czas brakuje etycznej refleksji nad tym, do czego pewne narzędzia prowadzą. Inna sprawa, że lekcje informatyki w wielu szkołach są absolutnie prehistoryczne – podsumował rozmówca PAP.

Nauka w Polsce, Ewelina Krajczyńska-Wujec (PAP)

ekr/ agt/ lm/

Artykuł Dr Jakub Kuś: W zalewie deepfake’ów odczuwamy „zmęczenie prawdą” pochodzi z serwisu Świat Lekarza.