Niskorosłość, osteoporoza oraz niekorzystne zmiany metaboliczne prowadzące do zaburzeń układu krążenia, powikłań zatorowo-zakrzepowych, a także ostrych incydentów sercowych i naczyniowych (zawałów i udarów) – to tylko niektóre skutki długotrwałego niedoboru hormonu wzrostu. Problem dotyczy zarówno dzieci, jak i dorosłych.

Hormon wzrostu (GH – Growth Hormone), zwany somatotropiną, wydzielany jest przez przysadkę – gruczoł wielkości ok. 1 cm, położony w jamie czaszki, w siodle tureckim kości klinowej, będącej jedną z kości podstawy mózgu. Hormon wzrostu spełnia istotną rolę w organizmie, stymulując wzrost kości, chrząstki i innych elementów tkanki łącznej, a także innych tkanek – bez niego prawidłowe procesy wzrostowe organizmu nie są możliwe. Wpływa również na gospodarkę lipidową, węglowodanową, białkową i wodno-elektrolitową. Niedobór GH jest przyczyną wielu chorób.

„Niedobór hormonu wzrostu, czyli somatotropinowa niedoczynność przysadki (SNP), może wystąpić zarówno w wieku dziecięcym, jak i u osób dorosłych” – mówi prof. dr hab. n. med. Andrzej Lewiński, konsultant krajowy w dziedzinie endokrynologii z Kliniki Endokrynologii i Chorób Metabolicznych Instytutu Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi.

Podkreśla, że przyczyny tej choroby można podzielić na dwie grupy: wrodzone oraz nabyte. Wrodzone, ujawniające się najczęściej w wieku dziecięcym, są uwarunkowane genetycznie i zalicza do nich nieprawidłowości w budowie podwzgórza i przysadki oraz zaburzenia syntezy i wydzielania GH (a często też innych hormonów, które również produkuje przysadka). Podwzgórze jest częścią mózgu, w której wytwarzane są hormony kontrolujące czynność wydzielniczą przysadki.

„Nabyte przyczyny, które warunkują wystąpienie niedoboru hormonu wzrostu w ciągu życia, obejmują guzy i torbiele okolicy podwzgórzowo-przysadkowej, zapalenia przysadki czy też urazy mechaniczne głowy w wyniku wypadków komunikacyjnych lub uprawiania dyscyplin sportowych związanych z częstymi urazami głowy, np. boksu czy innych sztuk walki” – dodaje prof. Andrzej Lewiński.

Dr hab. Renata Stawerska, konsultant wojewódzki w dziedzinie endokrynologii i diabetologii dziecięcej z Kliniki Endokrynologii i Chorób Metabolicznych Instytutu Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi wskazuje, że objawy niedoboru hormonu wzrostu są różne u dzieci i dorosłych.

„O ile u dziecka są łatwe do zauważenia, ponieważ maluch po prostu nie rośnie, o tyle u dorosłych są mniej wyraźne i mogą wiązać się z zaburzeniami np. lipidogramu (np. z podwyższonym poziomem cholesterolu i/lub triglicerydów), metabolicznymi (ze zmniejszeniem ilości beztłuszczowej masy ciała) czy nieprawidłowościami dotyczącymi układu kostno-stawowego (osteoporoza, patologiczne złamania). Za tymi objawami może kryć się właśnie niedobór hormonu wzrostu” – tłumaczy dr hab. Renata Stawerska.

Podkreśla, że jakość życia osoby dorosłej, u której występuje niedobór GH, może ulec wyraźnemu pogorszeniu.

„Taka osoba może zgłaszać złe samopoczucie i podejmować próby wycofywania się z życia społecznego. Ponadto u takich osób wzrasta ryzyko rozwoju wielu chorób, np. układu krążenia czy osteoporozy. Dlatego tak ważne jest, by zdiagnozować niedobór hormonu wzrostu i szybko wdrożyć odpowiednie leczenie wyrównujące jego poziom” – dodaje dr hab. Renata Stawerska. Należy również pamiętać, że niedoborowi GH może towarzyszyć niedobór innych hormonów przysadkowych i wówczas obraz choroby może być nieco inny.

Wydzielanie hormonu wzrostu odbywa się głównie w nocy, podczas snu – w ciągu dnia można zauważyć jedynie nieznaczne, pulsacyjne zmiany w jego poziomie. Z tego powodu, jednorazowe oznaczenie jego poziomu w surowicy, podczas rutynowego porannego badania laboratoryjnego, jest niemiarodajne – nie wyklucza jego niedoboru, ale też nie potwierdza stanu zdrowia.

Zdaniem dr hab. Renaty Stawerskiej, żeby zdiagnozować niedobór hormonu wzrostu, należy sprawdzić, jak wydziela się on w sytuacji pobudzenia jego sekrecji przez niektóre substancje i hormony, znane generalnie jako stymulatory wydzielania GH.

„W naszej klinice od lat wykorzystujemy dwie substancje – m.in. klonidynę pobudzającą wydzielanie hormonu wzrostu, którą podajemy dzieciom w formie doustnej (tabletki). W ciągu dwóch godzin od jej podania powinien istotnie wydzielić się hormon wzrostu, wskazując, czy działanie przysadki w organizmie dziecka jest prawidłowe. Często, aby potwierdzić diagnozę lub gdy poprzedni wynik testu jest wątpliwy, w warunkach szpitalnych w godzinach porannych, wykonujemy kolejny test, tym razem z glukagonem podawanym domięśniowo. Hormon ten, poprzez swoje działanie hiperglikemizujące, pobudza wydzielanie endogennej insuliny – a ta z kolei przyczynia się do sprowokowania wydzielania GH przez przysadkę z powodu wywołanej przez nią łagodnej hipoglikemii” – tłumaczy dr hab. Renata Stawerska.

„Jeśli w obu testach nie uda się uzyskać odpowiedniego wzrostu stężenia GH (tzn. powyżej 10 ng/ml), oznacza to, że przysadka nie pracuje w sposób prawidłowy i mamy do czynienia z niedoborem hormonu wzrostu. W przypadku osób dorosłych, w celu sprawdzenia wydzielania GH wykorzystuje się test bezpośrednio z insuliną podawaną dożylnie, która indukuje istotną hipoglikemię. U osób z ciężkim niedoborem GH nie da się pobudzić wydzielania GH w tym teście do wartości powyżej 3 ng/ml. Oczywiście oprócz testów stymulacyjnych przeprowadza również badanie obrazowe – badania rezonansu magnetycznego okolicy podwzgórzowo-przysadkowej, aby wykluczyć obecność guzów lub innych mas uciskających przysadkę” – mówi dr hab. Renata Stawerska.

Z kolei prof. Andrzej Lewiński jeszcze raz podkreśla znacznie testów symulacyjnych w diagnostyce niedoboru GH. Poziom tego hormonu może być cały czas bliski zera i nie jest żadnym wykładnikiem jego niedoboru, dopóki nie przeprowadzimy testów stymulacyjnych. Cała diagnostyka endokrynologiczna w obecnych czasach oparta jest o testy dynamiczne, tzn. o sprawdzanie wydzielania poszczególnych hormonów w warunkach działania czynników pobudzających bądź hamujących a pojedyncze oznaczenia stężenia hormonów i próby stacjonarne w większości przypadków nie znajdują zastosowania.

„Należy jeszcze dodać, że przy diagnostyce deficytu GH u dzieci bierze się pod uwagę występowanie innych chorób, które mogą zaburzać wzrastanie u dziecka, np. zespół upośledzonego wchłaniania, inne choroby przewodu pokarmowego, choroby tarczycy, itd., a także aspekty psychologiczne, które mogą niekorzystnie oddziaływać na dobrostan dziecka” – tłumaczy prof. dr hab. n. med. Andrzej Lewiński.

Podkreśla, że jeśli u dziecka bądź osoby dorosłej zostanie rozpoznany niedobór GH, to po wykluczeniu przyczyny organicznej wymagającej czasami interwencji neurochirurgicznej, pacjenci zostają poddani leczeniu farmakologicznemu, które polega na podawaniu hormonu wzrostu w dawkach substytucyjnych tzn. wyrównujących ten niedobór.

„Hormon wzrostu stosowany do terapii jest identyczny z fizjologicznym, to znaczy występującym naturalnie w naszym organizmie. Podaje się go w postaci codziennych, wieczornych iniekcji podskórnych. U dzieci leczenie kontynuowane jest do momentu zakończenia wzrastania, a u osób dorosłych ma charakter przewlekły, długotrwały, co oznacza, że dorośli przyjmują go do końca życia” – podsumowuje prof. dr hab. n. med. Andrzej Lewiński.

W Polsce leczenie niedoboru hormonu wzrostu jest refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia w ramach programów lekowych Ministerstwa Zdrowia. Programy leczenia skierowane są do osób w wieku dziecięcym (B19) i dorosłym (B111). Osoby te muszą spełniać wymagania i kryteria programu lekowego.

Objawy mogące sugerować niedobór hormonu wzrostu u dorosłych:

• uczucie stałego zmęczenia
• obniżenie nastroju
• pogorszenie energii życiowej
• pogorszenie kontaktów społecznych/izolacja
• poczucie pogorszenia jakości życia
• zaburzenie reakcji emocjonalnych
• osłabienie
• mniejsza wydolność fizyczna
• obniżenie masy mięśniowej
• wzrost masy tłuszczowej (szczególnie w okolicach brzucha)
• blada, sucha, cienka i mało elastyczna skóra na twarzy
• przerzedzone włosy na skórze głowy
• przerzedzone owłosienie dołów pachowych i okolicy łonowej
• meszek (lanugo) na przedramionach
• wyraźnie zmniejszona potliwość ciała
• nadciśnienie tętnicze i cechy niewydolności krążenia
• zaburzenia gospodarki lipidowej sprzyjające rozwojowi miażdżycy (wzrost stężenia cholesterolu całkowitego, frakcji LDL-cholesterolu i triglicerydów, obniżenie frakcji HDL-cholesterolu)
• zmiany zanikowe mięśnia lewej komory serca
• obniżenie gęstości mineralnej kości (osteoporoza)
• zaburzenia funkcji nerek

Objawy, mogące sugerować niedobór hormonu wzrostu u dzieci:

Noworodki/niemowlęta

• hipoglikemia – zbyt niski poziom glukozy we krwi
• przedłużająca się żółtaczka
• mikropenis wraz z towarzyszącym wnętrostwem (jedno lub dwa jądra pozostają poza moszną) u chłopców
• małogłowie

Dzieci starsze

• niski wzrost (< 3 centyle na referencyjnych siatkach centylowych w odniesieniu do wieku i płci dziecka)
• pogarszające się tempo wzrastania
• zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej trzewnej
• tendencja do hipoglikemii (zbyt niskiego poziomu glukozy we krwi)
• trudności z pamięcią, koncentracją, nauką

„Sprawdź HGH!” to ogólnopolska kampania edukacyjna, której celem jest zwiększenie świadomości społeczeństwa w zakresie niedoboru hormonu wzrostu i jego leczenia. Kampania została objęta patronatem merytorycznym prof. dr hab. n. med. Andrzeja Lewińskiego, konsultanta krajowego w dziedzinie endokrynologii i prezesa Polskiego Towarzystwa Endokrynologii Onkologicznej. Więcej informacji: www.hormonwzrostu.info.

Źródło informacji: PAP MediaRoom

Artykuł Niedobór hormonu wzrostu może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Hormon wzrostu odpowiada za procesy promujące wzrastanie, dzięki czemu zwiększa się wysokość ciała. Dzieci niskorosłe to zasadnicza grupa osób leczonych hormonem wzrostu na świecie. W przypadku leczenia niskorosłych dzieci nie powinno się czekać, aż dziecko urośnie, tylko jeśli jest niskie, to jak najszybciej skierować je do poradni endokrynologii dziecięcej, żeby móc jak najwcześniej zdiagnozować przyczynę niskorosłości – mówi prof. dr hab. n. med. Mieczysław Walczak, konsultant krajowy w dziedzinie endokrynologii i diabetologii dziecięcej w rozmowie z Ewą Podsiadły-Natorską.

Hormon wzrostu – wbrew nazwie – nie jest nam potrzebny tylko do promowania wzrastania. Jego rola w organizmie jest dużo większa.

Hormon wzrostu syntetyzowany jest przez przysadkę mózgową. Działa przede wszystkim pośrednio przez zwiększenie syntezy IGF-1, czyli insulinopodobnego czynnika wzrostu. Hormon wzrostu wytwarzany jest w organizmie przez całe życie, choć jego ilość zmniejsza się z wiekiem. Największe stężenie hormonu wzrostu przypada na okres rozwoju wewnątrzmacicznego (u płodu) oraz w okresie pokwitaniowego skoku wzrastania. Hormon wzrostu ma także działanie metaboliczne, m.in. zwiększa stężenie glukozy we krwi. Istotne jest też jego działanie anaboliczne w zakresie przemian białek, jednak najbardziej spektakularne jest działanie przeciwmiażdżycowe. Hormon wzrostu wpływa również m.in. na syntezę estrogenów w jajnikach, więc jego niedobór u kobiet powoduje zaburzenia miesiączkowania.

Jakie są wskazania do terapii hormonem wzrostu?

Przede wszystkim niskorosłość – tutaj wartością graniczną jest 3 centyl dla płci i wieku (3 proc. to dzieci patologicznie niskie). Hormon wzrostu odpowiada bowiem za procesy promujące wzrastanie, dzięki czemu zwiększa się wysokość ciała. Dzieci niskorosłe to zasadnicza grupa osób leczonych hormonem wzrostu na świecie. I tutaj bardzo ważna uwaga: w przypadku leczenia niskorosłych dzieci nie powinno się czekać, aż dziecko urośnie, tylko jeśli jest niskie, to jak najszybciej skierować je do poradni endokrynologii dziecięcej, żeby móc jak najwcześniej zdiagnozować przyczynę niskorosłości.

U dzieci z dużym niedoborem hormonu wzrostu, oprócz tego, że są one niższe od rówieśników, często występuje hipercholesterolemia z dyslipidemią. Są to zmiany, które świadczą o predyspozycji do miażdżycy w wieku dorosłym. U tych dzieci intima-media naczyń szyjnych jest grubsza, co upośledza przepływ krwi przez naczynia szyjne do mózgu. Jednak lecząc dzieci hormonem wzrostu, trzeba uważać, ponieważ ze względu na działanie metaboliczne (hormon ten m.in. zwiększa poziom glukozy we krwi), może dojść do upośledzenia tolerancji węglowodanów i hiperglikemii. To działanie jest widoczne przede wszystkim w początkowym okresie leczenia. Najbardziej niebezpieczne jest jednak działanie mitogenne, zwiększające liczbę podziałów komórek, ponieważ może potęgować ryzyko wystąpienia nowotworów. Dlatego u każdego leczonego dziecka należy bardzo precyzyjnie i systematycznie monitorować stężenie IGF-1.

U małych dzieci z ciężkim, wrodzonym niedoborem hormonu wzrostu hipoglikemia jest często pierwszoplanowym objawem.

Objawem, dodajmy, nieswoistym.

To prawda, hipoglikemia u noworodków i niemowląt występuje często. Najczęściej jest bezobjawowa, jednak w przypadku nawracających stanów hipoglikemii, po wykluczeniu najczęstszych przyczyn, trzeba wziąć pod uwagę rzadkie rzeczy – wśród nich ciężki, wrodzony niedobór hormonu wzrostu. Jest to szczególnie prawdopodobne, jeżeli u tych dzieci występują wrodzone wady linii pośrodkowej ciała, zwłaszcza gdy dotyczy to twarzoczaszki. Wówczas podanie hormonu wzrostu jest leczeniem ratującym życie – po podaniu tego leku stany hipoglikemii znikają jak ręką odjął. Takich dzieci rodzi się w Polsce każdego roku kilkanaścioro.

Jakie są jeszcze inne wskazania do terapii hormonem wzrostu?

Somatotropinowa niedoczynność przysadki – występuje u ok. 1 na 2–2,5 tys. żywych urodzeń – która może być wrodzona lub nabyta. Postaci nabyte (20–25 proc. dzieci) dotyczą przede wszystkim dzieci po leczeniu chorób nowotworowych, zwłaszcza radioterapii, szczególnie jeśli dotyczyła ona głowy. Poza tym nabytą postać somatotropinowej niedoczynności przysadki może wywołać wszystko, co prowadzi do uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. To mogą być np. stany po zabiegach neurochirurgicznych, zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych, zapaleniu mózgu czy też po ciężkich urazach.

Jeżeli somatotropinowej niedoczynności przysadki towarzyszy niedobór innych hormonów syntetyzowanych przez przysadkę, to mamy wtedy do czynienia z wielohormonalną niedoczynnością przysadki. Przy samym niedoborze hormonu wzrostu tylko mniej niż 10 proc. dzieci wymaga leczenia w okresie dorosłym, ale przy wielohormonalnej niedoczynności przysadki terapia powinna być kontynuowana przez całe życie.

W Polsce terapią hormonem wzrostu objęte są ponadto dziewczynki z zespołem Turnera (to jest 1 na 2–2,5 tys. żywo urodzonych dziewcząt), a także osoby z zespołem Prader-Willi (1 na 10–15 tys. żywych urodzeń). Terapię hormonem wzrostu stosujemy też u niskorosłych dzieci z przewlekłą chorobą nerek; w tej chwili w Polsce jest to 40–50 dzieci. W zespole Prader -Willi trzeba utrzymywać rygorystyczną dietę, bo między 3. a 4. rokiem życia dziecko ma coraz mniejsze uczucie sytości, a coraz większe uczucie głodu. Może przez cały czas jeść. Te osoby często w młodym wieku umierają z powodu powikłań otyłości olbrzymiej. Cierpią na bezdechy senne, od urodzenia mają także bardzo małe napięcie mięśniowe.

Jeszcze jedna grupa leczona u nas hormonem wzrostu to dzieci niskorosłe urodzone jako zbyt małe w odniesieniu do czasu trwania ciąży oraz dzieci urodzone z hipotrofią wewnątrzmaciczną (upośledzenie wewnątrzmacicznego wzrastania).

Podanie hormonu wzrostu na świecie wskazane jest również w wielu innych przypadkach, np. w zespole Noonan i zespole SHOX, jednak te terapie nie są w Polsce refundowane.

To prawda. Zespół Noonan występuje u 1 dziecka na 2–2,5 tys. urodzeń. U większości tych dzieci ilość hormonu wzrostu jest prawidłowa, ale występuje oporność na ten hormon. Są też inne nieprawidłowości, np. skolioza, wady nerek, dysmorfia w budowie twarzy. W wielu krajach Unii Europejskiej i np. w Stanach Zjednoczonych zespół Noonan leczony jest hormonem wzrostu.

Według pana zasadne jest, żeby w tym przypadku była refundacja?

Tak. W Polsce niektóre dzieci z tej grupy leczy się hormonem wzrostu – np. z powodu somatotropinowej niedoczynności przysadki albo jako dzieci urodzone z hipotrofią. Nie są one jednak de facto leczone jako zespół Noonan. Podobnie jest w zespole SHOX; co prawda nie ma refundacji, ale niektóre dziewczęta spełniają kryteria zespołu Turnera. Dlatego w przypadku zespołu SHOX jestem także za refundacją terapii hormonem wzrostu.

Artykuł Prof. Mieczysław Walczak: Dziś i jutro terapii hormonem wzrostu pochodzi z serwisu Świat Lekarza.