W 2020 r. zmarło o 67 tys. więcej Polaków niż w 2019, a jedynie za około 40 proc. tych zgonów odpowiada COVID-19. Największy wzrost, jeśli chodzi o zgony z innych przyczyn, był spowodowany chorobami układu krążenia, które od wielu lat są głównym zabójcą Polaków. W polskiej kardiologii potrzebne jest nowe podejście łączące oddzielne dziś dziedziny: kardiologię dziecięcą, wieku dorosłego oraz podeszłego, może to zatrzymać niebezpieczny trend związany ze wzrostem zachorowań na choroby sercowo-naczyniowe u Polaków.

Podczas pierwszej konferencji ?Kardiologia dla pokoleń? eksperci zwracali uwagę, że przebieg COVID-19 u pacjentów kardiologicznych jest bardzo ciężki i często kończy się zgonem. Również za najwięcej nadmiarowych zgonów Polaków odpowiadają choroby sercowo-naczyniowe. Przyczyn jest wiele: pacjenci często pozostawali w domach, unikali wizyt u lekarzy, a zwłaszcza hospitalizacji z objawy przed zakażeniem. Część szpitali i oddziałów kardiologicznych była przekształcana na covidowe, przekładane były operacje planowe. Wizyty osobiste u lekarza były zamieniane na teleporady, podczas których trudno ocenić stan pacjenta czy zmienić mu leczenie na bardziej intensywne lub innymi lekami.

Kardiologia w dobie COVID-19

? W Polskim Towarzystwie Kardiologicznym wybraliśmy najgorszy miesiąc: między 15 marca a 15 kwietnia ubiegłego roku i porównaliśmy z analogicznym okresem roku 2019. Zaobserwowaliśmy spadek wszczepień liczby urządzeń kardiologicznych o 46 proc., ablacji prawie o 80 proc. Po tym pierwszym miesiącu, który był dla nas wszystkich szokiem, próbowaliśmy odbudować opiekę kardiologiczną. W 2020 r. zaobserwowało jednak spadek świadczeń ambulatoryjnych opieki specjalistycznej  w zakresie kardiologii o 15 proc., a w lecznictwie szpitalnym o 25 proc. Te liczby mówią, jak powstaje dług zdrowotny, który trudno będzie spłacić ? podkreślił prof. Przemysław Mitkowski, prezes Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Prof. Adam Witkowski, past-prezes prezes Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, zwracał uwagę na to, że nie wszedł w życie zapowiadany od lat program koordynowanej opieki nad pacjentami z niewydolnością serca, który mógł przyczynić się do poprawy opieki nad pacjentami.

W trakcie pandemii ucierpiała też kardiologia dziecięca. ? W większości przypadków nie sprawdziły się teleporady, ponieważ pacjent z ciężką wada serca nie mógł być telefonicznie zbadany ? mówił prof. Tomasz Moszura, przewodniczący Sekcji Kardiologii Dziecięcej PTK. Wszystko to spowodowało ?kardiologiczny dług zdrowotny?, który trzeba będzie spłacać w kolejnych miesiącach.

Zintegrować profilaktykę i leczenie

Zdaniem ekspertów, konieczne jest nowe podejście do chorób sercowo-naczyniowych, integrujące kardiologię dziecięcą, kardiologię dla osób dorosłych oraz osób starszych. ? Mamy trzy światy krążące wokół swoich problemów, nie do końca nakładających się i wspomagających wzajemnie. Chciałbym, żeby idea ?Kardiologii dla pokoleń? spowodowała, że te trzy kręgi zbliżą się do siebie i zaczną się wspomagać, żeby skuteczność diagnostyki kardiologicznej była w Polsce skuteczniejsza ? mówił prof. Robert Gil, prezes-elekt PTK.

? Decyzje lecznicze, które podejmujemy w okresie wczesnodziecięcym, będą decydowały o losach pacjenta w wieku dorosłym, dlatego musimy myśleć o zintegrowaniu trzech obszarów kardiologii ? zaznaczyła dr n. med. Maria Miszczak Knecht. Problemem kardiologii dziecięcej są wady wrodzone: skuteczność ich leczenia, ale również profilaktyka chorób sercowo-naczyniowych, dlatego konieczne jest wprowadzenie do badań bilansowych dzieci badań w kierunku nadciśnienia i hipercholesterolemii. Dzięki temu jest szansa na właściwą profilaktykę i spowodowanie, że mniej dorosłych będzie miało schorzenia sercowo-naczyniowe. Z kolei wiek dorosły to walka z epidemią skutków schorzeń sercowo-naczyniowych w przebiegu miażdżycy, a w ramach kardiologii geriatrycznej trzeba skutecznie leczyć pacjentów w wieku podeszłym. Dla pacjentów kardiologicznych ważny jest też dostęp do nowoczesnych technologii i nowoczesnej farmakoterapii, która może pomóc zatrzymać negatywne trendy zapadalności na choroby sercowo-naczyniowe.

Artykuł Kardiologia dla Pokoleń pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

W czasie pandemii regularna aktywność fizyczna jest szczególnie ważna. Osoby, które regularnie ćwiczą, rzadziej zapadają na wszelkie infekcje. Druga rzecz, to odżywianie się: urozmaicona i dobrze zbilansowana dieta nie tylko zapobiega otyłości, cukrzycy, chorobom serca, udarowi mózgu, ale też powoduje większą odporność na infekcje. I trzecia rzecz: trzeba unikać narażenia na dym tytoniowy – mówi prof. Piotr Jankowski.

W czasie pandemii w Polsce umierają nie tylko chorzy na COVID-19. Co najmniej kilkadziesiąt tysięcy osób zmarło z powodu braku właściwego leczenia innych chorób, m.in. chorób układu krążenia. Jak zadbać o serce w czasie pandemii?

Choroby układu krążenia są odpowiedzialne za największą część tzw. nadmiarowych zgonów w Polsce w czasie pandemii. Po pierwsze, sama infekcja COVID-19 przyczynia się do rozwoju chorób serca i naczyń, gdyż sprzyja m.in. powstawaniu zakrzepów z naczyniach, powoduje też destabilizację blaszek miażdżycowych. Po drugie, pandemia spowodowała utrudnienie w dostępie do lekarzy, co utrudnia leczenie chorób przewlekłych układu krążenia i ich przyspieszony rozwój. Po trzecie: w czasie pandemii pogorszył się styl życia Polaków ? znacznie spadła aktywność fizyczna, pogorszyła się też dieta. Do tego doszedł przewlekły stres, zwiększyła się częstość występowania stanów depresyjnych. Te wszystkie czynniki zaostrzają przebieg chorób układu krążenia. Co należy zrobić? Zmienić styl życia. Być bardziej aktywnym. To jest możliwe nawet w czasie pandemii.

Trudno namawiać do aktywności fizycznej w grudniu?

Rzeczywiście, w Polsce pogoda w grudniu często nie zachęca do aktywności na świeżym powietrzu, można jednak mimo to być aktywnym fizycznie. Są osoby, które oglądają ciekawy film czy program informacyjny, a w tym samym czasie codziennie przez pół godziny o tej samej porze jeżdżą na rowerku stacjonarnym. To znakomity sposób na aktywność fizyczną. Inni wolą iść do fitness clubu, siłowni lub zapisać się na kurs tańca. Warto też np. rezygnować z windy czy wysiąść przystanek wcześniej z autobusu. Takie drobne wysiłki w ciągu dnia sumują się i ratują nasze zdrowie. Eksperci wskazują, że właściciele psów żyją dłużej od właścicieli kotów, bo codziennie spacerują na świeżym powietrzu.

W czasie pandemii regularna aktywność fizyczna jest szczególnie ważna. Osoby, które regularnie ćwiczą, rzadziej zapadają na wszelkie infekcje. Druga rzecz, to odżywianie się: urozmaicona i dobrze zbilansowana dieta nie tylko zapobiega otyłości, cukrzycy, chorobom serca, udarowi mózgu, ale też powoduje większą odporność na infekcje. Bardzo ważne, żebyśmy w czasie pandemii dostarczali organizmowi wszystkich witamin, ale nie w formie suplementów, tylko świeżych warzyw i owoców. I trzecia rzecz: trzeba unikać narażenia na dym tytoniowy.

Tymczasem w Polsce papierosy pali co piąty Polak?

Co piata Polka i więcej niż co czwarty Polak. Dym tytoniowy uszkadza nabłonek dróg oddechowych, co powoduje narażenie na infekcje. Uszkadza też śródbłonek naczyń krwionośnych. Koronawirus również uszkadza nie tylko drogi oddechowe, ale też śródbłonek tętnic. Szkodliwe jak palenie papierosów jest przebywanie w zadymionych pomieszczeniach, czyli bierne wdychanie dymu tytoniowego. Kolejna rzecz to otyłość: jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka ciężkiego przebiegu COVID-19, jak również czynnikiem ryzyka chorób serca.

Jak dbać o serce powinny osoby, które już chorują: mają nadciśnienie, cukrzycę, niewydolność serca?

Te choroby trzeba skrupulatnie leczyć. Ryzyko wystąpienia powikłań w wyniku infekcji COVID-19 jest większe u osób chorujących na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, jeśli te choroby nie są skutecznie leczone. Podobnie jest w przypadku pacjentów po zawale serca, udarze mózgu, z niewydolnością serca. Powinni dobrze leczyć swoje choroby. Szczególnie ważne jest, by nie przerywali leczenia.  

To trudne, bo na początku pandemii, a szczególnie w szczytach kolejnych fal, były problemy z dostaniem się do lekarza. Pacjenci z nadciśnieniem, cukrzycą czy niewydolnością serca często obawiają się iść do lekarza. Teraz w czasie czwartej fali, również?

Warto wykorzystywać teleporady i recepty elektroniczne. Teleporada nie zawsze jednak zastąpi osobistą wizytę u lekarza i nie zawsze pozwoli dobrać optymalne leczenie. Często konieczna jest wizyta osobista, zbadanie pacjenta, wykonanie badań. Oczywiście, w trakcie kolejnych fal COVID-19 jest większe ryzyko zakażenia, jednak dobre leczenie chorób współistniejących jest konieczne. Trzeba się też zaszczepić, gdyż zmniejsza to ryzyko zakażenia się i ciężkiego przebiegu COVID-19. Osoby zaszczepione mogą w bezpieczniejszy sposób przychodzić na wizyty i leczyć się z powodu innych chorób. Zdecydowana większość personelu medycznego jest zaszczepiona, dlatego ryzyko zakażenia się od personelu jest niewielkie.

Osoba, która nie ma dobrze wyrównanego ciśnienia tętniczego, stężenia cholesterolu, cukrzycy, nie powinna czekać na koniec czwartej fali, tylko skontaktować się z lekarzem?

Co najmniej skontaktować się z lekarzem za pomocy teleporady. Często konieczna jest też wizyta w gabinecie lekarskim.

W 2020 roku wielu pacjentów miało odwoływane zabiegi planowe, a część osób, obawiając się zakażenia koronawirusem, sama rezygnowała z zabiegu. Statystyki pokazują, że nawet o 20 proc. zmniejszyła się liczba niektórych planowych zabiegów kardiologicznych. Jeśli dziś pacjent ma zaplanowany zabieg, powinien na niego iść, czy bezpieczniej jest poczekać, aż czwarta fala opadnie?

Część zabiegów jest odwoływana, ponieważ niektóre oddziały kardiologiczne są zamieniane na covidowe, a personel przesuwany do pracy z chorymi na COVID-19. Warto jednak pamiętać, że większość zabiegów planowych u osób z chorobami układu krążenia zapobiega postępowi choroby. Pacjenci poddawani zabiegom żyją dłużej. Dlatego jeśli jest możliwość wykonania zabiegu, to pacjent nie powinien zwlekać, tylko zgłosić się do szpitala. Oczywiście: zalecam wcześniejsze zaszczepienie się. Nie można czekać na skończenie pandemii, bo jej kolejne fale będą się pojawiały. Wirus z nami już zostanie, nie ma więc co odkładać w nieskończoność zabiegów, bo może się okazać, że będzie już późno. Wielu osobom wydaje się, że jeśli zabieg jest planowy, to można go bezpiecznie odłożyć. Słowo ?planowy? w kardiologii oznacza, że można zabieg można bezpiecznie odłożyć o tydzień, dwa, ale nie o rok.

Czy za kilka miesięcy, gdy policzymy, co się działo w czwartej fali, będzie znów tak dużo nadmiarowych zgonów z powodu chorób kardiologicznych?

Obawiam się, że będzie ich wiele, choć mam nadzieję, że jednak mniej niż w ubiegłym roku. Na pewno bardzo pomogłoby, gdyby więcej osób w Polsce było zaszczepionych przeciw COVID-19. Fakt, że mamy niewiele więcej niż połowę osób zaszczepionych, obciąża nas wszystkich. Osoby niezaszczepione bardzo ryzykują. Wiele z nich ciężko choruje, musi być hospitalizowanych, a to powoduje, że kolejne oddziały są zamieniane na covidowe. Utrudnia to innym pacjentom dostęp do wielu procedur medycznych.

Od niedawna kieruje Pan pierwszą w Polsce kliniką gerontokardiologii. Czym ta klinika się zajmuje?

Klinika powstała miesiąc temu. Planujemy koncentrować się na chorobach wieku podeszłego, w tym na chorobach układu krążenia, które stanowią największy problem osób starszych. Nie zapominamy oczywiście, że osoby starsze chorują też na inne choroby, m.in. metaboliczne, dlatego będziemy koncentrować się na kompleksowej diagnostyce i leczeniu osób w wieku podeszłym.

Obecnie nasza klinika również stała się oddziałem covidowym. Pacjenci z COVID-19 często mają choroby współistniejące, a COVID-19 jest przyczyną zaostrzenia niewydolności serca, zaburzeń rytmu, choroby wieńcowej, cukrzycy. Staramy się ich leczyć jak najskuteczniej.

Ocenia Pan, że przebieg COVID-19 jest dziś cięższy niż w poprzednich falach?

O wiele więcej dziś wiemy o COVID-19, także o lekach, które można stosować. Mam wrażenie, że radzimy sobie lepiej, jednak wciąż jest to choroba obciążona dużym ryzykiem ciężkiego przebiegu i zgonu. Wydaje mi się, że postęp wiedzy pozwala wdrażać skuteczne leczenie, również chorób towarzyszących, i to leczenie jest skuteczniejsze niż wiosną czy jesienią. Skala zachorowań jest jednak duża. Mam nadzieję, że w przyszłym roku będziemy wiedzieć więcej, być może pojawią się też nowe terapie, pozwalające na szybsze leczenie.

Prof. dr hab. Piotr Jankowski, kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych i Gerontokardiologii CMKP, p.o. kierownik Zakładu Epidemiologii i Promocji Zdrowia w Szkole Zdrowia Publicznego CMKP.

Artykuł Prof. Piotr Jankowski: W czasie pandemii trzeba dbać o serce pochodzi z serwisu Świat Lekarza.