– Chcemy, aby to wiedza o chorobie podążała za pacjentem, a nie pacjent musiał podróżować po Europie w poszukiwaniu wiedzy – mówi Adam Jarubas, przewodniczący Komisji Zdrowia Publicznego (SANT) w Parlamencie Europejskim.

Jako przewodniczący Komisji Zdrowia Publicznego PE wskazuje pan choroby związane z cukrzycą jako jeden z obszarów wymagających działań na poziomie UE. Jakie rozwiązania mogą realnie przełożyć się na lepszą profilaktykę i leczenie cukrzycy u polskich dzieci?

Jeszcze w kampanii przed wyborami do PE w 2024 r. zarówno Europejska Partia Ludowa, jak i ja wskazywaliśmy na potrzebę przygotowania Europejskiej Strategii Sercowo-Naczyniowej. Chcieliśmy wykorzystać doświadczenia i sukces Europejskiego Planu Walki z Rakiem z poprzedniej kadencji oraz uruchomić potencjał Unii Europejskiej do walki z chorobami układu krążenia – najczęstszą przyczyną śmierci w UE, odpowiadającą za ok. 1,7 mln zgonów rocznie.

Ten kierunek został zapisany w Manifeście Wyborczym EPP przyjętym w Bukareszcie w 2024 r. Od początku, wspólnie z EPP, jako ówczesny przewodniczący funkcjonującej jeszcze w formule Podkomisji Zdrowia Publicznego PE, opowiadałem się nie za tworzeniem odrębnej, sektorowej strategii cukrzycowej, lecz za pełnym włączeniem wyzwań związanych z cukrzycą do szerszej Europejskiej Strategii Sercowo-Naczyniowej. Cukrzyca, otyłość, choroby nerek i choroby sercowo-naczyniowe są ze sobą ściśle powiązane, dlatego potrzebujemy skoordynowanej polityki kardiometabolicznej, a nie działań prowadzonych w izolacji. M.in. po to w obecnej kadencji powołaliśmy pierwszą w historii Parlamentu Europejskiego niezależną, stałą komisję właściwą do spraw zdrowia publicznego – SANT – której mam zaszczyt przewodniczyć. Jej utworzenie wzmacnia polityczną rangę zdrowia, zapewnia stały nadzór nad inicjatywami Komisji Europejskiej i pozwala skuteczniej przekładać europejskie cele na konkretne rozwiązania dla pacjentów w państwach członkowskich. Dziś możemy mówić już o pewnych sukcesach.

Jakich?

16 grudnia 2025 r. Komisja Europejska przedstawiła postulowany przez nas plan „Safe Hearts” – pierwsze kompleksowe podejście UE do zdrowia układu krążenia. Plan opiera się na trzech filarach: profilaktyce, wczesnym wykrywaniu i badaniach przesiewowych oraz leczeniu i opiece, w tym rehabilitacji. Jednocześnie wyraźnie uznaje cukrzycę, m.in. obok otyłości, za kluczowe czynniki ryzyka oraz choroby współistniejące.

W obszarze cukrzycy plan traktuje ją – wraz z otyłością – jako jeden z kluczowych czynników ryzyka i częstych schorzeń współistniejących z chorobami układu krążenia. Zapowiada unijny protokół badań kontrolnych dotyczących ryzyka sercowo-naczyniowego oraz wsparcie państw członkowskich w rozwijaniu krajowych planów zdrowia sercowo-naczyniowego. Obejmuje także działania w zakresie profilaktyki i promocji zdrowia, wczesnego wykrywania, leczenia i opieki, w tym rehabilitacji, a także wykorzystania danych, narzędzi cyfrowych, sztucznej inteligencji, badań i innowacji. Dla osób z cukrzycą szczególne znaczenie ma więc bardziej skoordynowane podejście do współistniejącego ryzyka sercowo-naczyniowego. Plan wskazuje również na potrzebę zdrowszych wyborów żywieniowych i reformulacji żywności oraz uwzględnia szczególne potrzeby m.in. dzieci i młodzieży.

Dla polskich dzieci realną zmianę mogą przynieść przede wszystkim: wcześniejsze rozpoznawanie cukrzycy i jej powikłań, sprawne kierowanie dziecka do opieki specjalistycznej, ciągłość opieki przy przechodzeniu z pediatrii do systemu dla dorosłych, równy dostęp do nowoczesnego monitorowania glikemii i terapii oraz lepsza edukacja zdrowotna dzieci, rodziców i szkół. W przypadku cukrzycy typu 1 działania muszą koncentrować się na szybkim rozpoznaniu, bezpieczeństwie i wysokiej jakości leczenia – nie na przypisywaniu choroby stylowi życia. Z kolei w cukrzycy typu 2 kluczowa jest profilaktyka otyłości i czynników ryzyka, prowadzona bez stygmatyzowania dzieci.

Równolegle PE przygotował własne stanowisko oceniające plan komisji oraz formułujące wnioski dla Komisji Europejskiej i państw członkowskich dotyczące jego wdrażania i dalszych działań.

Co zawiera ten dokument?

Sprawozdanie komisji SANT jest zgodne z kierunkiem planu komisji: popiera skoordynowane podejście do profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych i powiązanych czynników ryzyka oraz chorób współistniejących, w tym cukrzycy, nadciśnienia, przewlekłej choroby nerek i otyłości. Wzywa do ograniczania palenia, szkodliwego spożycia alkoholu i niezdrowej diety, poprawy informacji żywieniowej, promowania aktywności fizycznej, wprowadzenia badań kontrolnych – zwłaszcza u osób z czynnikami ryzyka lub rodzinną historią przedwczesnych chorób sercowo-naczyniowych – oraz zapewnienia terminowego i przystępnego cenowo dostępu do wysokiej jakości opieki. Mocno akcentuje również ograniczanie nierówności zdrowotnych. Dokument wpisuje zatem cukrzycę w szersze podejście kardiometaboliczne.

Najważniejsze jest teraz skuteczne wdrożenie tych ustaleń w państwach członkowskich. Unia może wyznaczać wspólne standardy, finansować badania i innowacje, ułatwiać wymianę danych i dobrych praktyk oraz ograniczać nierówności w dostępie do opieki. Polska powinna wykorzystać te możliwości, aby każde dziecko z cukrzycą – niezależnie od miejsca zamieszkania i sytuacji rodziny – otrzymało szybką diagnozę, nowoczesne leczenie i bezpieczną, skoordynowaną opiekę.

W przypadku nowoczesnych terapii, w tym leków stosowanych w chorobach rzadkich, o dostępie pacjenta często decyduje miejsce zamieszkania. Jak UE może skuteczniej ograniczać te nierówności?

Powtarzam to wielokrotnie – być może wręcz do znudzenia – że zdrowie może zależeć od kodu DNA, ale w Unii Europejskiej nie powinno zależeć od kodu pocztowego. Konsekwentnie zabiegam o wyrównywanie szans pacjentów: zarówno między państwami członkowskimi, jak i w ich granicach – między wielkimi ośrodkami miejskimi a mniejszymi miejscowościami, miasteczkami, wsiami i obszarami rolniczymi. Ten cel prowadził mnie w pracach nad Europejskim Planem Walki z Rakiem, Europejską Strategią Sercowo-Naczyniową i pozostaje równie ważny w odniesieniu do chorób rzadkich.

W Komisji SANT trwają obecnie prace nad sprawozdaniem legislacyjnym z inicjatywy własnej Parlamentu dedykowanym chorobom rzadkim. Projekt tego stanowiska powinien stworzyć podstawę przyszłego Planu Działania UE na rzecz Chorób Rzadkich. Nie zaczynamy od zera: w ostatnich latach powstały już ważne elementy systemu, które trzeba połączyć w spójną całość – europejskie sieci referencyjne, rejestry, współpraca badawcza, przepisy dotyczące leków sierocych oraz Europejska Przestrzeń Danych Zdrowotnych. Potrzebujemy wspólnych celów, mierzalnych wskaźników i trwałego finansowania, aby ograniczyć fragmentację i skrócić drogę pacjenta do właściwej diagnozy i terapii.

Ważną częścią tych działań jest największa od ponad 20 lat reforma unijnego prawa farmaceutycznego. Jako przewodniczący SANT bardzo mocno angażowałem się w prace nad pakietem farmaceutycznym, zabiegając o lepszy i bardziej równy dostęp do nowych terapii. Parlament postawił sobie za cel, aby nowe leki były oferowane we wszystkich państwach członkowskich możliwie w tym samym czasie, a nie – jak zdarza się dziś – z różnicą sięgającą dwóch lat lub więcej między takimi krajami jak Niemcy i Polska. Uzgodniony mechanizm pozwala państwu członkowskiemu wystąpić do firmy o zapewnienie leku korzystającego z ochrony regulacyjnej w ilości wystarczającej do zaspokojenia potrzeb pacjentów. Nie zastępuje to krajowych decyzji refundacyjnych, ale tworzy ważne narzędzie przeciwdziałania nierównej dostępności i niedoborom.

Pakiet utrzymuje i porządkuje również szczególne zachęty do opracowywania leków sierocych, czyli terapii przeznaczonych dla pacjentów z chorobami rzadkimi. System ochrony regulacyjnej ma premiować innowacje odpowiadające na niezaspokojone potrzeby medyczne, przy jednoczesnym dbaniu o konkurencję i wejście leków generycznych oraz biopodobnych po zakończeniu okresu ochrony. Jest to szczególnie ważne w chorobach rzadkich, z których ok. 95 proc. nadal nie ma zatwierdzonej terapii.

Kolejnym filarem jest Europejska Przestrzeń Danych Zdrowotnych – EHDS.

Na czym polega?

Rozporządzenie zostało przyjęte przez Radę w styczniu 2025 r., podczas polskiej prezydencji, a w marcu 2025 r. weszło w życie. EHDS umożliwi bezpieczne, kontrolowane i interoperacyjne wykorzystywanie danych zdrowotnych zarówno w leczeniu pacjenta, jak i – na ściśle określonych zasadach – w badaniach i innowacjach. W chorobach rzadkich ma to znaczenie fundamentalne: pojedyncze państwo często nie dysponuje wystarczającą liczbą przypadków, aby prowadzić miarodajne badania. Połączenie danych w skali europejskiej może ułatwić poznawanie naturalnego przebiegu chorób, projektowanie badań klinicznych, ocenę skuteczności terapii i opracowywanie nowych leków, z zachowaniem wysokich standardów ochrony prywatności.

EHDS powinien także wzmocnić codzienną opiekę. Dzięki wspólnym standardom pacjent będzie mógł bezpiecznie udostępniać lekarzowi kluczowe dane medyczne także poza swoim regionem i państwem. Razem z Europejskimi Sieciami Referencyjnymi – skupiającymi wyspecjalizowane ośrodki i ekspertów od rzadkich oraz złożonych chorób – daje to lekarzom możliwość konsultowania trudnych przypadków i korzystania z wiedzy, której nie ma w jednym szpitalu czy nawet jednym kraju. Chcemy, aby to wiedza o chorobie podążała za pacjentem, a nie pacjent musiał podróżować po Europie w poszukiwaniu wiedzy.

Ostatecznie europejska polityka dotycząca chorób rzadkich musi łączyć cztery elementy: szybszą diagnozę, dostęp do specjalistycznej wiedzy, rozwój skutecznych terapii i ich rzeczywistą dostępność we wszystkich państwach członkowskich. Tylko wtedy miejsce zamieszkania przestanie rozstrzygać o szansie pacjenta na leczenie, a europejska solidarność zdrowotna stanie się praktyką, nie jedynie deklaracją.

Adam Jarubas
doktor nauk społecznych, poseł do Parlamentu Europejskiego, ponownie wybrany w 2024 r. na przewodniczącego Podkomisji Zdrowia Publicznego PE (SANT), która w 2025 r. została podniesiona do rangi pierwszej w historii Parlamentu Europejskiego i Unii Europejskiej pełnoprawnej, stałej, niezależnej, legislacyjnej komisji ustawodawczej Parlamentu Europejskiego ds. Zdrowia Publicznego (SANT). W obecnej kadencji kontynuuje pracę w Parlamencie Europejskim, zasiadając w Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii (ITRE) oraz Komisji Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności (ENVI). Współprzewodniczący polskiej delegacji w Grupie Europejskiej Partii Ludowej w Parlamencie Europejskim.

Rozmawiała: Ewa Podsiadły-Natorska

Artykuł Adam Jarubas: Zdrowie nie powinno zależeć od kodu pocztowego pochodzi z serwisu Świat Lekarza.