W Polsce bankowanie krwi pępowinowej zaczęło się tuż po roku 2000. W tej chwili to standardowa procedura, której wykonanie jest możliwe na każdym oddziale położniczym w Polsce. Krew pępowinowa jest źródłem najmłodszych, akceptowalnych z etycznego punktu widzenia, komórek macierzystych; to młodość przesądza o ich potencjale  ? mówi dr Tomasz Baran, wiceprezes zarządu Polskiego Banku Komórek Macierzystych.

Jak obecnie funkcjonuje bankowanie krwi pępowinowej? I jakie są zalecenia w zakresie bankowania?

Bankowanie krwi pępowinowej jest znane na świecie od blisko 25 lat, od pierwszych udanych zastosowań krwi pępowinowej, które miały miejsce pod koniec lat 80. Można wykorzystać tę szczególną chwilę dla każdego człowieka, jaką są narodziny, aby całkowicie bezboleśnie i w łatwy technicznie sposób pozyskać krew pępowinową, a następnie ? z zastosowaniem odpowiedniej technologii ? wyizolować i przechowywać komórki macierzyste, które obecnie są coraz częściej wykorzystywane w leczeniu.

W Polsce bankowanie krwi pępowinowej zaczęło się tuż po roku 2000. W tej chwili to standardowa procedura, której wykonanie jest możliwe na każdym oddziale położniczym w Polsce. Początkowo ten obszar działalności nie był uregulowany prawnie, jednak od 2005 roku obowiązuje tzw. ustawa transplantacyjna, w której rygorze działają banki komórek macierzystych. Pobranie krwi pępowinowej i izolacja komórek macierzystych to pierwsza czynność procesu transplantologicznego. Później komórki macierzyste pochodzące z krwi pępowinowej są zamrażane i czekają na ewentualną potrzebę wykorzystania. Wskazania do zastosowania komórek macierzystych z krwi pępowinowej są takie same jak komórek macierzystych pochodzących ze szpiku.

W jakich przypadkach komórki macierzyste pochodzące z krwi pępowinowej można wykorzystać w leczeniu? I jak długo można je przechowywać?

Dotychczas na całym świecie komórki macierzyste z krwi pępowinowej przeszczepiono ponad 40 tysięcy razy, ratując tym samym życie bądź zdrowie. Medycyna idzie do przodu, a lista schorzeń, w których przeszczepianie komórek macierzystych jest terapeutycznym standardem, stale rośnie. Dla próbek z naszego banku prowadzimy zestawienie wszystkich pacjentów, którym podano komórki. Jest ono dostępne na stronie PBKM. Obecnie komórki macierzyste są standardowo stosowane w ponad 80 jednostkach chorobowych, np. ostrych i przewlekłych białaczkach, chłoniakach, zespołach mieloproliferacyjnych, mielodysplastycznych, chorobach genetycznych związanych z brakiem lub zaburzeniami funkcji enzymów, dziedzicznych zaburzeniach układu odpornościowego, anemiach. Pojawiają się również nowe wskazania, np. stwardnienie rozsiane. Podejmowane są z sukcesem próby leczenia innych chorób autoimmunologicznych. Dodatkowo mamy nowe bardzo specyficzne wskazania dla zastosowania komórek macierzystych z krwi pępowinowej ? dotyczą one np. mózgowego porażenia dziecięcego czy autyzmu. To nie jest metoda standardowa, jednak wiarygodne badania kliniczne pokazują, że podanie komórek macierzystych może w takich przypadkach przynieść korzyść kliniczną. W tej kwestii współpracujemy m.in. z Uniwersyteckim Szpitalem Dziecięcym w Lublinie, gdzie dzieci, których krew przechowujemy, mają dostęp do takich terapii w razie potrzeby. Komórki macierzyste z krwi pępowinowej są zamrażane i przechowywane w temperaturze ok. -196 st. C, dzięki czemu nie starzeją się. Nawet po wielu latach zachowują cechy świeżej komórki.

Dlaczego warto zdecydować się na bankowanie z krwi pępowinowej? Takie komórki są lepsze niż komórki ze szpiku?

Krew pępowinowa jest źródłem najmłodszych, akceptowalnych z etycznego punktu widzenia, komórek macierzystych; to młodość przesądza o ich potencjale.

Badania wykazały, że komórki z krwi pępowinowej są znacznie bardziej efektywne niż ze szpiku. Potrzeba aż dziesięć razy więcej komórek macierzystych ze szpiku, by uzyskać taki sam efekt jak w przypadku komórek macierzystych z krwi pępowinowej.

W ciągu życia człowiek styka się z wirusami, grzybami, patogenami; to wszystko wpływa na funkcjonowanie komórek macierzystych ze szpiku. O komórkach z krwi pępowinowej mówi się, że są immunonaiwne ? ich zaletą jest młodość. Obecnie rozwijają się technologie inżynierii komórkowej, być może komórki macierzyste będziemy mogli modyfikować w celu przeprowadzania jeszcze skuteczniejszych terapii. Po to, żeby to robić dobrze, warto mieć dobrej jakości materiał wyjściowy. Komórki macierzyste z krwi pępowinowej możemy użyć w klasyczny sposób (do przeszczepienia) albo mogą one stać się rezerwuarem dla medycyny regeneracyjnej, gdy np. będziemy chcieli ich użyć po pewnych zabiegach inżynieryjnych do regeneracji uszkodzonych tkanek.

Czy kobiety w ciąży często decydują się na bankowanie krwi pępowinowej? Co mogą zrobić ginekolodzy, aby je do tego zachęcić?

Moim zdaniem jest to pewnego rodzaju zabezpieczenie na przyszłość ? będzie je można wykorzystać w przypadku choroby. Rezolucja Parlamentu Europejskiego z 2012 roku mówi, że ta metoda leczenia działa, jednak należy dać ludziom wolny wybór, każdy z rodziców powinien podjąć decyzję: czy chce przechować komórki macierzyste w tzw. banku rodzinnym, oddać je do banku publicznego lub przekazać do badań. Żeby jednak taką decyzję podjąć, rodzice muszą posiadać odpowiednie informacje. W Polsce mamy obowiązujący standard organizacyjny opieki okołoporodowej, który uwzględnia w programie edukacji przedporodowej poinformowanie o możliwości bankowania krwi pępowinowej, by każdy z rodziców mógł podjąć samodzielnie decyzję. O możliwości bankowania mówią więc położne, ginekolodzy czy też szkoły rodzenia. Niestety bardzo często spotykamy się z sytuacją, kiedy kobiety już po porodzie tłumaczą, że ?nikt im o tym nie powiedział? i z tego powodu odczuwają dyskomfort.

Wydaje się więc, że należy poświęcić kilka minut rozmowy, żeby nakłonić kobietę w ciąży, aby ten temat zgłębiła i podjęła świadomą decyzję. Rola ginekologa jest szczególnie ważna dla dwóch grup kobiet będących w ciąży. Pierwsza to sytuacja, gdy u starszego dziecka w rodzinie występuje choroba hematologiczna: w takim wypadku należy bezwzględnie zalecić pobranie krwi pępowinowej. Jako bank umożliwiamy w takich przypadkach wykonanie tej procedury praktycznie bezkosztowo. Drugą grupą osób są kobiety w drugiej lub kolejnej ciąży. W pierwszej ciąży kobiety są zwykle bardzo aktywne w poszukiwaniu informacji, natomiast w kolejnej może zdarzyć się sytuacja, że kobieta nie będzie o tym pamiętała. W Polsce na bankowanie komórek z krwi pępowinowej decyduje się ok. 2- 3 proc. rodziców. To mniej więcej tyle, ile wynosi średnia europejska, choć są kraje, gdzie ten procent jest wyższy.

Jak często bankowane komórki macierzyste są wykorzystywane?

W naszym banku mamy mniej więcej 1 wykorzystanie na 5 tysięcy przechowywanych porcji. W dużych bankach (np. w Korei, USA) jest to 1 na 500-1000. To bardzo dużo, a modele matematyczne mówią o tym, że 1:100 osób w trakcie życia będzie komórek potrzebowała. Liczba wykorzystań jest też pochodną otwartości systemu ochrony zdrowia na tego typu nowoczesne terapie. Komórki macierzyste można wykorzystać nie tylko w chorobach hematoonkologicznych, ale też autoimmunologicznych czy w różnych uszkodzeniach układu nerwowego. Ryzyko zachorowania na różne choroby rośnie z wiekiem.

Czy są nowe technologie bankowania komórek macierzystych?

Największą zmianą w ostatnich latach jest to, że wraz z krwią pępowinową jest pobierany również fragment pępowiny. W sznurze pępowiny znajdują się tzw. mezenchymalne komórki macierzyste: to komórki o nieco innych właściwościach i możliwościach zastosowania niż te znajdujące się we krwi pępowinowej. Ich zastosowania kliniczne są mniej poznane niż zastosowania komórek krwiotwórczych. Wydzielają bardzo silne substancje modulujące zapalenie, dlatego wykorzystanie tych komórek może być istotne we wszystkich chorobach, w których występuje proces zapalny niszczący tkanki. Ostatnio widzimy to w przypadku COVID -19, gdzie dochodzi do nadmiernej reakcji zapalnej w płucach. Jeżeli jej się nie opanuje, pacjent może umrzeć, a jeśli nawet przeżyje ? płuca pozostają uszkodzone. To jeden z obszarów, gdzie komórki mezenchymalne z pępowiny mogłyby być stosowane. Niedawno ukazało się badanie z USA pokazujące możliwości komórek mezenchymalnych. My je już wykorzystujemy w różnego rodzaju terapiach eksperymentalnych i badaniach klinicznych. Właśnie rozpoczyna się badanie kliniczne z ich wykorzystaniem w leczeniu stwardnienia zanikowego bocznego. Te komórki są bardziej plastyczne, łatwo się je namnaża, mogą być też wykorzystywane w wielu terapiach z takich obszarów medycyny jak np. ortopedia, neurologia, okulistyka.

Czym Polski Bank Komórek Macierzystych różni się od innych banków?

Przede wszystkim skalą działania i doświadczeniem. Polski Bank Komórek Macierzystych jest największym takim bankiem w Polsce, ok. 90 proc. osób decydujących się na bankowanie wybiera nasze usługi. Druga rzecz to jakość: nasze laboratoria mają najlepsze standardy jakościowe na świecie. Stworzyliśmy dużą grupę banków (FamiCord), która działa na skalę całej Europy. Jako grupa jesteśmy największym tego typu bankiem w Europie i 4.- 5. na świecie. Przechowujemy materiał biologiczny od klientów z kilkudziesięciu krajów Europy. Mamy również największe doświadczenie w przekazywaniu materiału do przeszczepień. Jesteśmy ekspertami w tym, co robimy: współpracujemy z ośrodkami transplantologicznymi oraz instytucjami badawczymi, wytwarzamy produkty na bazie komórek do terapii eksperymentalnych, prowadzimy badania kliniczne. To generuje zaufanie do naszej usługi.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Dr Tomasz Baran: Komórki do zadań specjalnych pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

W styczniu br. uczeni z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco stwierdzili, jeszcze przed publikacją wyników swoich badań w ?Nature Cell Biology?, iż potrafią stworzyć w laboratorium mysie komórki produkujące insulinę, które wyglądają i działają bardzo podobnie do trzustkowych komórek beta.

Przełom nie dokonał się dzięki jakiemuś tajemniczemu i właściwemu jedynie gryzoniom czynnikowi wzrostowemu, podanemu do hodowli komórkowej, ale działaniom ? nazwałabym je ? architektonicznym. Istnieje więc wielkie prawdopodobieństwo, że wyniki amerykańskich uczonych przekują się w realną terapię cukrzycy typu 1. To może być kamień milowy na drodze ku stworzeniu takich właśnie komórek gotowych, by je przeszczepić pacjentom z cukrzycą młodzieńczą.

TRZY TYPY CUKRZYCY

Około 10 proc. chorych na cukrzycę to dzieci i młodzież dotknięte cukrzycą typu 1, z którą borykają się oni później jako dorośli. Choroba ta wynika z ataku ich własnego układu immunologicznego na wysepki trzustkowe produkujące insulinę. Ten typ cukrzycy wymaga podawania pacjentom insuliny ? najczęściej w formie zastrzyków podskórnych kilka razy dziennie, aby uniknąć uszkodzeń organizmu wywołanych przez zbyt wysokie stężenie glukozy. Chorzy muszą też, nawet kilka razy dziennie, mierzyć sobie stężenie cukru we krwi. Najczęściej występująca i dziś epidemiologicznie najgroźniejsza wydaje się cukrzyca typu 2 ? związana z niewłaściwą dietą oraz brakiem ruchu. Najmniej znaną formą tej choroby, ale równie częstą co cukrzyca typu 1, jest tzw. cukrzyca 3c. Objawowo przypomina cukrzycę typu 2, ale leczenie jej musi być zupełnie inne. Wymaga podawania insuliny oraz enzymów trzustkowych, ponieważ chory ma poważne problemy z trawieniem. Naukowcy intensywnie pracują nad nowymi metodami leczenia cukrzycy typu 1. Wielkim przełomem ponad ćwierć wieku temu było uzyskanie ludzkiej rekombinowanej genetycznie insuliny produkowanej wydajnie przez mikroorganizmy. W przeciwieństwie do stosowanej uprzednio insuliny zwierzęcej, ta ma znacznie mniej działań niepożądanych przy długotrwałym podawaniu. Na takie zaś skazani są chorzy. Świeższej daty są prace nad jak najdoskonalszą formą doustną (tabletką) zawierającą ten hormon.

ODKRYCIA W DIABETOLOGII

Lista istotnych odkryć roku 2018 z zakresu nauk biomedycznych, które mają szansę trwale zmienić oblicze współczesnej diabetologii, obejmuje co najmniej sześć punktów. Po pierwsze, w ostatnią fazę badań klinicznych wszedł niewielki ? rozmiarów karty kredytowej ? implant w formie plastra produkujący insulinę (ViaCyte’s PECDirect device). Zastosowane w nim komórki macierzyste są zdolne dojrzewać i produkować insulinę w stosownej dawce jak najbardziej fizjologicznie, czyli w odpowiedzi na wysokie stężenie cukru we krwi. Problemem jest jak dotąd niestabilność tych komórek ? ale na to lekarstwo znaleźli być może właśnie badacze z UCSF pod kierownictwem Matthiasa Hebroka.

Po drugie, coraz szersze zastosowanie ? na razie badawcze ? osiągnęły ?dziewicze komórki beta? odkryte w trzustce każdego z nas, w tym chorych na cukrzycę, przez Marka Huisinga z University of California w Davis. Znajdując się na zewnętrznych granicach wysepek trzustkowych, komórki te mogą w przyszłości służyć do otrzymywania dojrzałych komórek beta zdolnych bez żadnego ryzyka odrzutu wytwarzać insulinę dla konkretnego chorego, z którego trzustki komórki te pobrano.

Po trzecie, okazało się, że popularny lek na nadciśnienie stosowany u kobiet ciężarnych i dzieci, czyli metyldopa, może mieć związek z ograniczeniem zapadalności na cukrzycę typu 1 lub rozwój tej choroby. Podobne epidemiologiczne w swej naturze obserwacje pojawiły się w tym roku w Australii i dotyczą szczepionki przeciw rotawirusowi. Po czwarte, upłynął już rok, odkąd pacjentka University of Miami’s Diabetes Research Institute cierpiąca na cukrzycę typu 1 z eksperymentalnie wszczepionymi do omentum komórkami beta nie musiała podawać sobie insuliny. Był to krok ku tzw. sztucznej trzustce. Sensowność takich zabiegów jest limitowana wyłącznie przez czas funkcjonalności i przeżycia przeszczepu. I tu ponownie szanse rosną, gdyby wdrożyć u ludzi osiągnięcie inżynierii tkankowej grupy Matthiasa Hebroka.

Po piąte, powstały prototypy urządzeń takich jak soczewki kontaktowe sprzężone z aplikacją zdolną mierzyć poziom cukru we łzach oraz prosta, oparta na papierkach wskaźnikowych, metoda sprawdzania stężenia glukozy w pocie. Dla diabetyków, których palce już dłużej nie mogą znieść nakłuć, to bardzo dobra wiadomość.

Wreszcie po szóste ? naukowcy znaleźli w naturze ? a dokładnie wśród rybek żyjących w meksykańskich jaskiniach ? autentycznego wrodzonego cukrzyka. Gatunek Astyanax mexicanus, a raczej jego populacja żyjąca w ciemności i doświadczająca częstych braków pokarmu, rozwinęła adaptację ewolucyjną polegającą na znacznej odporności receptora insuliny na hormon. Badania tej niezwykłej rybki i dalszych adaptacji, które pozwalają jej żyć i cieszyć się zdrowiem, mogą przyczynić się do zrozumienia wielu zjawisk nadal tajemniczych dla diabetologów.

CO WYROŚNIE Z KOMÓREK MACIERZYSTYCH?

Na czym zatem polega wspomniany przełom uzyskany przez zespół dr. Hebroka i opublikowany w styczniu 2019 roku?

Istnieje ryzykowna, kosztowna i rzadko przeprowadzana (1000 pacjentów rocznie w USA przy półtora miliona chorych na cukrzycę typu 1) procedura przeszczepienia trzustki. Największym problemem jest dostępność zgodnego organu. To tutaj wielką nadzieję przynoszą badania zespołu Matthiasa Hebroka z San Francisco.

Naukowcy zaangażowani w badania nad trzustką i cukrzycą ? krok po kroku ? najpierw poznali, na czym polega prawidłowy rozwój komórek macierzystych w wyspecjalizowane. Co wyrośnie z komórek macierzystych, zależy od wielu czynników, zwłaszcza stymulacji różnymi hormonami i innymi związkami czynnymi. Jak wyjaśnia dr Hebrok, nikt w żaden sposób nie potrafił jednak zmusić komórek macierzystych, by rozwijały się w komórki beta produkujące insulinę w tzw. wysepkach trzustkowych. A można je np. zmusić w laboratorium, by stawały się neuronami, mięśniami, skórą? zatem problem istotnie był trudny. Komórki macierzyste, zamiast dojrzewać i stawać się komórkami beta, pozostawały w stanie niedorozwoju.

Przełom nastąpił, gdy badacze uświadomili sobie stare prawo, którego i nas uczono na biologii w szkole: forma poprzedza funkcję. Trzeba zatem nadać dojrzewającym komórkom macierzystym formę wysepki trzustkowej, a wtedy zaczną zachowywać się jak wysepka trzustkowa i produkować prawidłowo insulinę. Wystarczyło dokonać mikromanipulacji na szalce ? oddzielić nieco te komórki, które rozpoczęły rozwój, od reszty i ?ulepić? z nich niewielkie, kilkuwarstwowe ?wzgórze?. To, co się wydarzyło, przerosło wszelkie oczekiwania: komórki hodowane w laboratorium nie tylko zaczęły prawidłowo się zachowywać, ale po prostu wyglądać jak kawałek mysiej trzustki. Choć badanie przeprowadzono na myszach, co nie zawsze skutkuje szybkim przeniesieniem ich wyników do kliniki, to tu sytuacja jest inna. Odkryty istotny proces rozwojowy, niezbędny do prawidłowego przekształcenia komórek macierzystych w komórki beta produkujące insulinę, ma charakter fizyczny. Czyli niezależny od sygnałów chemicznych, które u myszy i ludzi mogą być nieco inne, ale u obu gatunków są już dobrze poznane. Jest wysoce prawdopodobne zatem, że nowy sposób leczenia cukrzycy typu 1, za pomocą przeszczepu własnych komórek macierzystych pacjenta przeprogramowanych tak, by były komórkami beta, jest już za progiem. Oczywiście pozostanie kwestią, jak sprawić, aby układ odporności pacjenta ponownie się przeciw nim nie zwrócił. Co wszak powoduje cukrzycę typu 1.

DR N. MED. MAGDALENA KAWALEC-SEGOND

Artykuł Komórki macierzyste uleczą cukrzycę (i inne kamienie milowe w diabetologii AD 2018) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

ROZMOWA Z DR N. MED. MONIKĄ UDZIELĄ Z KATEDRY I KLINIKI OKULISTYKI II WYDZIAŁU LEKARSKIEGO WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO, SAMODZIELNEGO PUBLICZNEGO KLINICZNEGO SZPITALA OKULISTYCZNEGO (SPKSO) W WARSZAWIE.

To był moment. Dwudziestoparoletni mężczyzna, sięgając po butelkę z silnie żrącym środkiem czyszczącym, która stała niedokręcona na półce, doznał poparzenia oka. Butelka się bowiem przewróciła, a płyn mocnym strumieniem rozlał się na jego głowę. Wydawało się, że oko jest nie do uratowania, ale, dzięki innowacyjnej metodzie, dziś mężczyzna ten może cieszyć się dobrym widzeniem. A ta metoda to?

Ta metoda, która pozwoliła mężczyźnie zachować wzrok, to przeszczepienie komórek macierzystych rąbka rogówki.

Rogówka to nasze ?okno na świat? i najważniejszy element układu refrakcyjnego oka. Odpowiednio wypukła, przezroczysta, pozbawiona naczyń krwionośnych tkanka, przez którą przechodzą promienie świetlne, ulegając załamaniu i skupieniu w 74 proc., warunkuje dobrą ostrość wzroku.

Uszkodzenie rogówki jest przyczyną upośledzenia widzenia, a nawet jego utraty (tzw. ślepoty rogówkowej). Do najgorszych rokowniczo zaliczamy stany z uszkodzeniem rąbka ? bogato unaczynionego i unerwionego obszaru na granicy rogówki i twardówki, w którym znajdują się komórki macierzyste (RKM). Dzięki nim powierzchnia rogówki stale się regeneruje i nie traci przezierności. Niewydolność RKM, do której może dojść np. w wyniku urazów, w tym przede wszystkim oparzeń chemicznych lub/i termicznych, objawia się destrukcją powierzchni oka, a zmiany degeneracyjne rozwijają się jeszcze przez wiele miesięcy i mogą dotyczyć także głębszych struktur.

Czy do niedoboru komórek macierzystych dochodzi wyłącznie w wyniku czynników chemicznych bądź mechanicznych?

Niedobór lub niewydolność komórek macierzystych rąbka rogówki mogą być pierwotne (wady wrodzone) lub wtórne. Ten pierwszy rodzaj występuje dość rzadko, natomiast ten drugi, nabyty, najczęściej jest wynikiem oparzenia i bardzo często dochodzi do tego na skutek wypadku przy pracy. Rzadszymi przyczynami wtórnej niewydolności RKM są stany zapalne infekcyjne, zespół Stevensa-Johnsona, oczny pemfigoid bliznowaciejący, przewlekłe noszenie źle dopasowanych soczewek kontaktowych, nowotwory rąbka, keratopatia neurotroficzna oraz idiopatyczna niewydolność, kiedy nie udaje się zidentyfikować przyczyny patologii.

Na czym polega ta unikalna metoda przeszczepienia komórek macierzystych rąbka rogówki? Bo przecież przeszczepienia rąbka rogówki nie są czymś nowym?

Same przeszczepienia rąbka rogówki istotnie nie są czymś nowym. Zabiegi te stosuje się od lat, ale dotychczasowe techniki należą do procedur skomplikowanych i czasochłonnych, wymagających odpowiedniego wieloletniego pooperacyjnego prowadzenia pacjenta z zastosowaniem miejscowych i ogólnoustrojowych leków immunosupresyjnych. Istnieje kilka metod procedur przeszczepienia RKM: autologiczne przeszczepienie spojówkowo-rąbkowe, tzw. CLAU, polegające na pobraniu spojówki i rąbka z drugiego, zdrowego oka; przeszczepienie allogeniczne rąbka rogówki i spojówki, pobranych od żyjącej osoby spokrewnionej, tzw. LR-CLAL. W SPKSO dotychczas najczęściej wykonywanym rodzajem przeszczepienia rąbkowego, zwłaszcza w patologii obustronnej, jest przeszczepienie allogeniczne od zmarłego dawcy, tzw. KLAL, w którym przeszczepia się płatki rogówkowo-twardówkowe w pierwszym etapie, a po przyjęciu się przeszczepu rąbkowego, w drugim etapie wykonuje się przeszczepienie optyczne, najczęściej drążące, w celu przywrócenia funkcji widzenia.

Każda z tych metod nie jest pozbawiona możliwości wystąpienia powikłań. Istnieje ryzyko odrzucenia przeszczepu, ryzyko uszkodzenia zdrowego oka, przeniesienia chorób infekcyjnych czy działań niepożądanych leków immunosupresyjnych, stosowanych przez kilka lat po operacji. Do tej pory nie było żadnej w pełni efektywnej i bezpiecznej opcji terapeutycznej, przeznaczonej dla pacjentów z jednostronną niewydolnością RKM.

Nowa metoda ? przeszczepienie hodowli tkankowej autologicznych komórek rąbka rogówki HOLOCLAR ? można powiedzieć, że została stworzona z niezaspokojonej potrzeby medycznej. Ponieważ dotychczasowe metody nie przynosiły oczekiwanych rezultatów, trzeba było stworzyć inną, doskonalszą.

Jako ośrodek z wieloletnim doświadczeniem w leczeniu schorzeń rogówki, w którym wykonywane są zabiegi naprawcze przy użyciu odpowiednich technik ? keratoplastyki drążącej, selektywnej przedniej i tylnej, przeszczepień rąbkowych oraz procedur łączonych, podążamy za innowacjami w zakresie leczenia przypadków trudnych, jakimi są pacjenci z niewydolnością RKM.

SPKSO jest jednym z dwóch ośrodków w Polsce, gdzie pod kierunkiem prof. Jacka P. Szaflika prowadzone jest międzynarodowe wieloośrodkowe, prospektywne, otwarte badanie kliniczne oceniające skuteczność i bezpieczeństwo przeszczepienia hodowli tkankowej autologicznych komórek rąbka rogówki w odtworzeniu nabłonka rogówki u pacjentów z niewydolnością rąbkowych komórek macierzystych (RKM), spowodowaną oparzeniami oka.

Wróćmy więc do niej, na czym polega innowacyjność tej metody?

Nowa opcja terapeutyczna polega na tym, że najpierw ze zdrowego oka pobiera się niewielką, ok. 1-2 mm kw. część zdrowej tkanki rąbka rogówki, co już, w porównaniu z procedurą autologicznego przeszczepu spojówkowo-rąbkowego jest nowatorskie, gdyż tu pobiera się ok. 20 mm kw. tkanki. Bioptat umieszcza się w probówce i w specjalnym opakowaniu. Zabezpieczony materiał jest transportowany drogą lądową (samolot wykluczony, z uwagi na ciśnienie i wibracje) do certyfikowanego laboratorium do Włoch. Tam, w czasie 3-6 miesięcy trwa hodowla, do uzyskania 79 000-316 000 komórek/cm kw., z czego średnio 3,5 proc. stanowią komórki macierzyste. Komórki te na podłożu fibrynowym umieszczonym w płynnym medium stanowią produkt leczniczy HOLOCLAR. Przed biopsją i implantacją u pacjenta wykonuje się odpowiednie badania serologiczne i bakteriologiczne.

HOLOCLAR, również drogą lądową, dostarczany jest do ośrodka tuż przed planowaną operacją. Procedura przeszczepienia trwa dłużej niż biopsja, ponieważ oko należy przygotować, m.in. usunąć patologiczną tkankę naczyniowo-włóknistą (łuszczkę), zamknąć naczynia krwionośne. Po implantacji HOLOCLAR oko jest zamykane opatrunkiem, który pozostaje przez kilka dni (pacjent nie otwiera oka, co pozwala na odpowiednie rozlokowanie komórek).

Poprawę obserwuje się już podczas pierwszych wizyt kontrolnych.

Badanie kliniczne, które jest prowadzone w SPKSO pod kierownictwem prof. Jacka P. Szaflika, pokazuje skuteczność i bezpieczeństwo tej metody. Bezpieczeństwo zarówno dla oka zdrowego ? wielkość biopsji nie wpływa w żaden negatywny sposób ani na widzenie, ani na komfort pacjenta, jak i oka chorego ? operacja jest znacznie mniej inwazyjna niż przeszczepienia rąbkowe allogeniczne, daje znacznie bardziej korzystny efekt (odtworzenie naturalnego stanu), i, co najważniejsze, nie wymaga leczenia immunosupresyjnego, bez którego przeszczepienia rąbka od obcych dawców związane są z bardzo wysokim odsetkiem odrzucania.

Terapia z zastosowaniem komórek macierzystych chyba nie jest jednak dostępna dla każdego pacjenta, który mógłby się do niej kwalifikować?

Istotnie, jeszcze nie, chociaż jest już refundowana w wielu krajach Unii Europejskiej. I, co należy podkreślić, jest to jeden z niewielu produktów leczniczych terapii zaawansowanej ATMP, który w tych krajach jest objęty finansowaniem ze środków publicznych. Trzeba dodać, że terapia przeszczepieniem komórek macierzystych rąbka rogówki została zarejestrowana przez Europejską Agencję Leków (EMA) jako ATMP, czyli produkt leczniczy zaawansowanej technologii medycznej. W Polsce, według obecnych statystyk, do takiego zabiegu mogłoby się kwalifikować ok. 30-40 pacjentów rocznie.

To terapia przyszłości?

Ja bym powiedziała, że teraźniejszości. Ale przyszłością z pewnością mogłyby się stać nowe wskazania, jeszcze doskonalsze techniki pobierania i hodowli komórek macierzystych.

Rozmawiała Bożena Stasiak

Artykuł Cud widzenia ? komórki macierzyste ratują wzrok pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Jesteśmy cywilizacją obolałych kręgosłupów, skoliozy, zdewastowanych kolan i zrujnowanych stawów. Dwie trzecie żyjącej dziś populacji uskarżało się na poważny ból pleców przynajmniej raz w życiu. I co na to wykwit naszej cywilizacji, czyli nauka współczesna? Całkiem niemało ostatnimi czasy.

Nic tak nie wsparło ewolucji ssaków, jak kręgosłup. I nic nas tak nie boli.

To dzięki niemu biegamy, wspinamy się czy? bierzemy głęboki wdech. Kręgosłup. Gdybyśmy się w pewnym momencie nie wyprostowali, nie uwolnilibyśmy rąk. Bez rąk gotowych do zabawy i pracy oraz chwytania i tworzenia narzędzi, nie rozwinęlibyśmy mózgu. Bez rozwiniętego mózgu nadal siedzielibyśmy na drzewie. Wyprostowana postawa to jednak spore obciążenie części krzyżowo-lędźwiowej, zwłaszcza u kobiet w ciąży. To prowadzi u ludzi do częstych bolesnych zwyrodnień.

Darwin, pisząc swoje monumentalne dzieło ?O pochodzeniu gatunków?, zanalizował dzioby różnych gatunków zięby. Z ich odmian i przemian wywiódł całą teorię ewolucji. Dziś uczone z Uniwersytetu Harvarda Stephanie Pierce i jej doktorantka Katrina Jones uczyniły to samo, biorąc już nie tyle pod lupę, co do aparatu Roentgena kręgosłupy wymarłych bezpośrednich ssaczych przodków żyjących 200 do 300 milionów lat temu ? zwanych synapsydami czy gadami ssakokształtnymi.

Przeprowadzona analiza skamieniałości dowodzi, że ze wszystkich kręgowców jedynie u ssaków kręgosłup podzielił się na niezależne fragmenty i ewoluował niejako po kawałku. Jest on zbudowany z modułów. I te moduły mają w swym rozwoju uruchomione różne programy genetyczne. Różne geny im się włączają i wyłączają, gdy ich kręgi rosną i rozwijają się. Odpowiadając stosownymi wygięciami i odkształceniami na naciski wywierane przez konkretną najstosowniejszą dla danego zwierzęcia postawę życiową.

Wszechstronnie zatem uzdolniony kręgosłup podzielony na niezależnie ewoluujące obszary, dostosowujące się do warunków życia, podarował ssakom świat pod stopy. Na starość jednak przygina je boleśnie do ziemi.

Namierzono komórki macierzyste kości. Można hodować kości
?na szalce?.

Od dziesięcioleci szukano komórek macierzystych dla naszych kości i chrząstek. Czyli komórek, z których dzięki ich podziałom i rozwojowi powstaje cały nasz szkielet. Najpierw w 2015 roku udało się je namierzyć u myszy. Stworzono bowiem genetycznie modyfikowaną ?tęczową mysz?, w której konkretne komórki macierzyste w zarodku mają różne kolory, więc widać, jakie tkanki z nich się rozwijają. Jak to jednak często bywa w medycynie, mysz czy szczur laboratoryjny to organizm od człowieka odmienny. Poza tym stworzenie ?tęczowego człowieka? nie przeszłoby przez żadną naukową komisją etyczną świata (na razie).

Komórki ludzkie znaleźli ci sami naukowcy, którzy odkryli je u gryzoni ? zespół Michaela Longakera ze Stanford University w Palo Alto (Kalifornia). Dzięki ?tęczowej myszy? poznali oni bowiem genetyczne znaczniki oraz receptory powierzchniowe właściwe komórkom mysim. Postanowili zatem podobnych poszukać wśród rozlicznych macierzystych komórek ludzkich. Aby się przekonać, że odkryte przez nich komórki są naprawdę macierzystymi dla kości i chrząstek ludzkich, badacze uzyskali w laboratorium prawdziwą kość ludzką z oznaczonych przez siebie komórek pobranych od pacjentów podczas zabiegu wstawiania endoprotez biodra i kolana. Ich osiągnięcie to początek dla nowych terapii złamań, uszkodzeń stawów czy osteoporozy. Będzie wreszcie ratunek dla osób z uszkodzeniami stawów kolanowych i innych miejsc, gdzie naturalne procesy naprawcze nie chcą zachodzić i gdzie jesteśmy skazani na endoprotezy. Te z kolei grożą nam zakażeniami i innymi powikłaniami. Zawsze lepiej wszczepić właśnie?

Nadchodzi ratunek dla bolącej szyi i krzyża.

Nie jest tajemnicą, że sporo bólu kręgosłupa przysparzają nam zwyrodnienia dysków lub ich uszkodzenia, które powstały w wypadkach. Rolą dysków jest zabezpieczanie kręgów kostnych przed nadmiernymi naciskami i przeciążeniami w trakcie wykonywania ruchu. To takie chrzęstne amortyzatory. Do tej pory najlepszym wyjściem z sytuacji była operacja usuwająca uszkodzony dysk i zespalająca sąsiadujące kręgi. Człowiek się robił mniej giętki, ale czego się nie robi, żeby nie bolało? Jest to też strategia chodząca na nieco krótkich nogach, gdyż oczywiście będzie prowadzić do nieprawidłowej postawy, ergo kompensacji w innych odcinkach kręgosłupa, zatem zwyrodnień kolejnych dysków.

Nowe podejście zaproponowane nam przez grupę naukowców z kilku filadelfijskich ośrodków, kierowaną przez Roberta L. Maucka, to inżynieria tkankowa, która odtworzy dysk. Następnie chirurg-ortopeda wszczepi go pacjentowi w miejsce dysku zniszczonego lub zdegenerowanego.

Korzysta się z opisanego wyżej odkrycia komórek macierzystych kości. W tym wypadku badacze z USA wykorzystali komórki macierzyste krowy, które wstrzyknęli w cylindry żelowego polimeru. Te zaś cylindry ucisnęli lekko z góry i dołu za pomocą piankowych płytek. Praw mechaniki oraz wyżej wspomnianych praw ewolucji i biologii rozwoju się nie zmieni. Jeśli chcemy, aby coś miało konkretny kształt, a jeszcze lepiej, aby się w tym kształcie rozwinęło, to musimy ten kształt wymusić, choćby ten przymus był delikatny.

Implantacji dokonano pomiędzy kręgami ogonowymi laboratoryjnych szczurów oraz kręgami szyjnymi kóz, dostosowując ?dyski z laboratorium? do rozmiaru i kształtu kręgów tych zwierząt. Obserwowano same ruchy zwierząt oraz ? post mortem ? odkształcenia jakim uległy dyski podczas naturalnych, wynikłych z poruszania się, nacisków.

W tym kilkutygodniowym eksperymencie (dla szczurów to jest spory kęs życia) osiągnięto pełny sukces. Nie tylko dyski wyhodowane w laboratorium świetnie się przyjęły, ale i nie dostrzeżono na nich żadnych znaczących odkształceń wynikłych z funkcjonowania w kręgosłupie. ?As good as real and as good as new? ? można podsumować badania na ich temat opisane w ?Science Translational Medicine?. Kiedy taka opcja terapeutyczna u człowieka? Wydaje się, że niedługo.

 DR N. MED. MAGDALENA KAWALEC-SEGOND

Artykuł Co tam piszczy w kręgosłupie? pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

ROZMOWA Z PROF. DR. HAB. N. MED. BOGUSŁAWEM MACHALIŃSKIM, REKTOREM POMORSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO, KIEROWNIKIEM KATEDRY FIZJOPATOLOGII I ZAKŁADU PATOLOGII OGÓLNEJ, SPECJALISTĄ CHORÓB WEWNĘTRZNYCH, TRANSPLANTOLOGII KLINICZNEJ, HEMATOLOGII.

Panie Profesorze, prowadził Pan i nadal prowadzi szereg badań, dotyczących biologii komórek macierzystych, mechanizmów ich proliferacji i różnicowania, terapii komórkowo-genowej w leczeniu chorób degeneracyjnych i uwarunkowanych genetycznie oraz chorób
hematologicznych ? szpiczaka plazmocytowego i białaczek. Jednocześnie jest Pan specjalistą chorób wewnętrznych, transplantologiem. Co spowodowało, że zainteresował się Pan obszarem, który ma tak duży potencjał ? mam na myśli komórki macierzyste, ale jest raczej dość daleki od chorób wewnętrznych?

W połowie lat 90. pojechałem do Filadelfii na Uniwersytet Pensylwania, gdzie miałem możliwość uczestniczenia w badaniach związanych z nowatorską metodą leczenia przewlekłej białaczki szpikowej metodą oligomerów antysensowych. Dziś ta metoda nie jest już nowatorska, ale wówczas byłem pod wielkim wrażeniem. Postanowiłem iść w tym kierunku i już w kraju kontynuować badania nad chorobami hematoonkologicznymi, w szczególności w aspekcie krwiotwórczych komórek macierzystych. Jednocześnie zainteresowałem się innymi obszarami, w których takie komórki można wykorzystać ? w okulistyce, neurologii.

Komórki macierzyste od kilkunastu lat są już wykorzystywane w terapiach wielu chorób, m.in. układu krwiotwórczego i chłonnego, w medycynie regeneracyjnej. Ale, co widać na przykładzie Pańskich prac i zainteresowań, wciąż jest w nich jeszcze sporo do odkrycia?

Jak najbardziej. Ich biologia, sposób pozyskiwania wymaga dalszych badań. Ich źródłem jest krew pępowinowa, szpik, ale znajdują się też w krwi obwodowej, także w skórze, tłuszczu, wątrobie, zębach, mieszkach włosowych, ośrodkowym układzie nerwowym. Metody pozyskiwania i wykorzystywania komórek macierzystych mogą być różne, różnie też mogą się one potem zachowywać, właśnie w zależności od metody. I to jest spore pole dla naukowca.

Mówiąc o metodach pozyskiwania komórek macierzystych, chyba przez skromność nie wspomniał Pan o prototypowym urządzeniu do pobierania krwi pępowinowej, które zostało już wdrożone, za co w ubiegłym roku otrzymał Pan Zachodniopomorskiego Nobla?

Istotnie, moje badania podstawowe i ten zestaw zostały wyróżnione w konkursie Zachodniopomorskiego Klubu Liderów Nauki. Ponieważ komórki macierzyste z pewnością kryją w sobie jeszcze wiele tajemnic, ich pozyskiwanie jest bardzo ważne. A te z krwi pępowinowej odznaczają się dużym potencjałem proliferacyjnym, mogą być wykorzystywane zarówno w przeszczepach auto-, jaki allogenicznych. I co istotne, krew pępowinowa zawiera nie tylko krwiotwórcze komórki macierzyste, dające początek komórkom krwi, ale także tkankowe komórki macierzyste, np. komórki mezenchymalne, dające początek innym tkankom, np. komórkom tkanki nerwowej, kostnej, mięśniowej, nerwowej.

Ten Nobel jest przykładem, że Pańskie badania mają bardzo praktyczny wymiar, to nie jest ?sztuka dla sztuki?, co niestety wśród naukowców wcale nie jest rzadkim zjawiskiem. Kolejny przykład ? zastosowanie krwi pępowinowej u noworodków przedwcześnie urodzonych.

Udało nam się, to znaczy całemu mojemu zespołowi, określić pewne mechanizmy związane z komórkami krwiotwórczymi. Im więcej znajdowałoby się ich w krwi pępowinowej, tym mniejsze szanse na rozwinięcie się powikłań u dzieci przedwcześnie urodzonych, także tych ze strony ośrodkowego układu nerwowego. Wcześniaki, na skutek niedojrzałości, stosunkowo szybko rozwijają niedokrwistość. Zamiast jednak podawać takiemu niedojrzałemu noworodkowi erytrocyty osoby dorosłej z banku krwi, podajemy mu jego własną, uprzednio pozyskaną, pełną krew pępowinową, zawierającą oprócz krwinek czerwonych mieszaninę komórek macierzystych. W ten sposób po paru dniach w organizmie noworodka krążą ponownie wszystkie jego własne komórki macierzyste, utracone z łożyskiem tuż po urodzeniu, zapewniając mu fizjologiczną odporność i lepszy rozwój naczyń oraz tkanki nerwowej.

Tę metodę wdrażamy teraz we współpracy z neonatologami na oddziałach noworodkowych, staramy się o pozyskanie środków na jej realizację. Już teraz mogę powiedzieć, że jest to metoda unikalna na skalę światową.

W hematoonkologii, na co zwracają uwagę eksperci, w ostatnich latach dokonał się ogromny postęp. Szpiczak mnogi, białaczki ? to choroby, które ze śmiertelnych mogłyby stać się chorobami przewlekłymi. I w wielu krajach, w których chorzy mają dostęp do nowoczesnych terapii, czas przeżycia bardzo się wydłużył. W Polsce dostęp do takich leków wciąż jest ograniczony. I na to Pan, jak również inni naukowcy, nie macie wpływu. Ale na odkrywanie nowych cząsteczek jak najbardziej. Czy takie cząsteczki bądź nowe mechanizmy działania już odkrytych leżą w Pana zainteresowaniach?

Na początek chciałbym zwrócić jednak uwagę, że w hematologii faktycznie możemy dziś mówić o wręcz niewiarygodnym postępie, jednak obszar schorzeń neurodegeneracyjnych pozostaje wciąż wyzwaniem dla medycyny. Nie mamy skutecznych leków, ale cień nadziei dają właśnie terapie komórkowe. A  jako hematolog, badacz, jestem jak najbardziej tymi problemami zainteresowany. Jeśli chodzi np. o szpiczaka, jedną z najczęstszych chorób hematoonkologicznych, na którą coraz częściej zapadają młodsi, choć do niedawna była ona diagnozowana głównie u osób po 65. roku życia, chcę się skupić na podłożu molekularnym, prześledzić postęp choroby, określić, dlaczego ta choroba tak różnie się rozwija. Może uda się ustalić markery, dzięki którym z wyprzedzeniem będzie można przewidzieć jej postęp. Interesuje mnie również problem angiogenezy w nowotworach rozproszonych, bo ta, w przeciwieństwie do angiogenezy w guzach litych, jest inna. A przywracając prawidłową angiogenezę, zapewnimy lepsze dotarcie leków, co już ma bardzo praktyczne przełożenie. Teraz, we współpracy z kilkoma ośrodkami klinicznymi w  Polsce, realizujemy projekt poświęcony szpiczakowi plazmocytowemu.

A jeśli już jesteśmy przy praktycznych aspektach? Dzięki Pana staraniom w zeszłym roku w Szpitalu Klinicznym Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego został uruchomiony pierwszy w Zachodniopomorskiem Oddział transplantologii szpiku.

To wielkie ułatwienie dla chorych, którzy przedtem musieli jeździć do innych, często odległych placówek. Zamierzamy przeprowadzać ok. 100 przeszczepień rocznie.

Niektórzy naukowcy przez całe życie pozostają jedynie naukowcami, inni ? i Pan do nich należy ? łączą, na dodatek perfekcyjnie, teorię z praktyką. To tędy droga?

Praktyka kliniczna jest dla badacza bardzo ważna. Mówię o  tym, bazując na swoich doświadczeniach, bo kolejno zdobywane specjalizacje ? z  chorób wewnętrznych, I i II stopnia, transplantologii, hematologii, wiązały się z kontaktem z pacjentami. Właśnie praca z chorymi pozwala, z jednej strony, na weryfikację kwalifikacji, a z drugiej ? stanowi prawdziwe spełnienie powołania lekarskiego.

Szczera rozmowa z pacjentami umożliwia nie tylko nawiązanie dobrych relacji, ale również nieustanne pogłębianie własnego doświadczenia. Każdy chory jest przecież indywidualnym przypadkiem. Kiedy więc podążam do pracy w Klinice Hematologii i Transplantologii Szpiku, zawsze zadaję sobie pytanie, czego nowego nauczę się dziś dzięki rozmowom z moimi pacjentami. I rodzą się pomysły, kolejne cele. A w życiu warto stawiać sobie cele, których jeszcze nie dostrzeżono.

Kim jest dla Pana pacjent?

Dla mnie, ale i dla każdego lekarza, powinien być najwyższym podmiotem, istotą człowieczeństwa.

Rozmawiała: Bożena Stasiak 

Artykuł W życiu warto stawiać sobie cele, których jeszcze nie dostrzeżono pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Metody walki z nowotworami są coraz nowocześniejsze. Warto przypomnieć o immunoterapii, za którą w 2018 roku przyznano Nobla z Medycyny i Fizjologii. James P. Allison i Tasuku Honjo odkryli terapię nowotworów polegającą na inhibicji negatywnej regulacji immunologicznej (czyli zablokowanie hamulca naturalnie powstrzymującego komórki układu odporności przed walką z nowotworami).

Terapia zindywidualizowana nowotworów, oparta o ich diagnostykę genetyczną, weszła w ubiegłym roku w nowy etap. A to za sprawą rejestracji pod koniec listopada przez stosowną do tego amerykańską agendę (FDA) nowego leku przeciwnowotworowego ? larotrectinibu. Już za 30 tys. USD za miesiąc terapii, 2 do 3 tysięcy osób zapadających rocznie w Stanach Zjednoczonych na liczne rodzaje nowotworów, połączonych wspólną molekularną etykietą NTRK (zmutowane niereceptorowe kinazy tyrozynowe), uzyska właściwą wyłącznie dla nich, ale bardzo skuteczną opcję terapeutyczną. Rejestracja preparatu obejmuje terapię zarówno dorosłych, jak i dzieci.

Zabić raka na śmierć

Im więcej wiadomo molekularnie o powstawaniu nowotworów, tym większa szansa na wyrwanie się z zaklętego kręgu ?standardowej terapii?. Trzeba zacząć myśleć ?poza pudełkiem? z napisem ?Zabić raka na śmierć?. Chociażby dlatego, że jest to walka za pomocą skalpela i promieniowania z? nieśmiertelnym. A jak wiadomo z legend i filmów, Nieśmiertelnego nie da się zabić. Można jednak go przemienić, przeprogramować w coś innego. Skoro powstanie nowotworu polega na przeprogramowaniu komórki, która zapomina, czym w istocie jest i co ma robić, buntuje się przeciw organizmowi, by w końcu go zniszczyć, trzeba może spróbować odwrócić to przeprogramowanie.

To udało się uzyskać eksperymentalnie ? jak to zwykle bywa na razie na gryzoniach ? szwajcarskim naukowcom z Uniwersytetu w Bazylei pod kierunkiem Gerharda Christofori, czym nie omieszkali się pochwalić na łamach ?Cancer Cell? ze stycznia 2019. Warto zapamiętać tytuł tego artykułu, który być może wpadnie do annałów historii medycyny: Gain Fat ? Lose Metastasis: Converting Invasive Breast Cancer Cells into Adipocytes Inhibits Cancer Metastasis.

Naukowcy wykorzystali w terapii obserwowane podczas metastazy nowotworowej zjawisko epitelialnej przemiany mezenchymalnej (EMT, pojawiające się komórki macierzyste w odpowiedzi np. na zranienie), jak i zjawisko do niego przeciwne (MET, gdy mezenchyma przekształca się w nabłonek). Badacze uzyskali myszy zaimplantowane agresywnym ludzkim rakiem sutka i zaczęli podawać im lek przeciwcukrzycowy rozyglitazon (aktywuje receptory PPAR-? i prowadzi do transkrypcji genów biorących udział w procesach syntezy, transportu i wykorzystania glukozy oraz regulujących metabolizm kwasów tłuszczowych) jednoczenie z przeciwnowotworowym trametinibem (inhibitor MEK).

Taka kombinacja powodowała, że gdy komórki nowotworowe korzystały z którejkolwiek ze wspomnianych ścieżek przemian, EMT lub MET, to zamiast metastazy następowała w nich adipogeneza. Genialne w tej metodzie są dwie rzeczy. Po pierwsze, wykorzystywane tu leki są już pojedynczo zarejestrowane w terapii, co skróci niezmiernie drogę do ich ewentualnych testów klinicznych w nowym zastosowaniu w kombinacji. Po drugie, ten być może wiekopomny pomysł, żeby zamiast zabijać nieśmiertelnego po prostu wymusić na nim zmianę w niegroźną tkankę? po prostu genialny!

Potencjał dla terapii

Jak twierdzą autorzy badań: ?Komórki raka piersi, które przechodziły EMT, nie tylko przeistoczyły się w adipocyty, ale całkowicie zatrzymały proliferację. [?] Przemiana komórek nowotworowych w adipocyty była nieodwracalna. [?] Choć nie wszystkie komórki rakowe uległy przemianie, to [?] terapia kombinacją rozyglitazonu i trametinibu wydajnie hamuje inwazję, dyseminację i formowanie przerzutów w różnych wykorzystywanych przedklinicznie mysich modelach raka piersi?.

Jak to działa?

Trametinib wzmaga zarówno proces przemiany komórek metastatycznych w macierzyste, jak i przemiany tych ostatnich w adipocyty. Ten drugi proces jest dodatkowo wspomagany przez rozyglitazon. I choć na ogół wszyscy jesteśmy ? i słusznie ? sceptyczni na etapie, gdy terapia nowotworowa działa ?na myszach?, to tym razem ulegają jej komórki ludzkich nowotworów. Teraz badacze z Bazylei testują, jak ta kombinowana terapia daje się skombinować dalej ? z chemioterapią. I czy da się ją zastosować w innych typach nowotworów.

Jeśli kombinacja z klasyczną chemioterapią się uda, to byłby potencjalny nowy standard w leczeniu nowotworu od stadium pierwotnego do metastatycznego. Najpierw jednak trzeba być pewnym swego w bardzo zaawansowanych modelach przedklinicznych. Potencjał dla terapii raka piersi w stadium IV jest. I to niemały.

Artykuł Zamienili raka w tłuszcz pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prelegent: dr hab. n. med. Dariusz Dobrowolski | Katedra i Oddział Kliniczny Okulistyki Wydziału Lekarskiego z Oddziałem Lekarsko-Dentystycznym w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Komórki macierzyste znajdują coraz szersze zastosowanie w medycynie, ratując zdrowie i życie pacjentów w tych przypadkach, kiedy dotychczasowe metody nie przynosiły oczekiwanych rezultatów. Innowacyjna terapia, oparta na komórkach macierzystych, pojawiła się również w okulistyce. Na razie mogą z niej korzystać osoby, których oczy, a dokładnie ich zewnętrzna, najważniejsza część, nabłonek rogówki, uległ uszkodzeniu w wyniku działania czynników chemicznych bądź termicznych. Jednak najprawdopodobniej już w niedalekiej przyszłości będzie to możliwe także w przypadku innych schorzeń oka.

Uszkodzenie tego obszaru może doprowadzić do niedoboru komórek macierzystych rąbka rogówki (LSCD, limbal stem cel deficiency), czego konsekwencją może być zmniejszenie możliwości odnowy powierzchni rogówki, a tym samym znaczne upośledzenie widzenia, a nawet utrata wzroku. Dotychczasowe terapie opierały się na autologicznym bądź allogenicznym przeszczepie spojówkowo-rąbkowym, przeszczepie prostym nabłonka rąbkowego lub metodzie keratoprotezowej. Każda z tych metod ma wady i jest obarczona ryzykiem dla pacjenta (np. ryzyko odrzucenia w przypadku przeszczepu allogenicznego, przeniesienie chorób infekcyjnych, długotrwałe stosowanie leków immunosupresyjnych) czy, jak w przypadku przeszczepu autologicznego, ryzyko uszkodzenia drugiego zdrowego oka, z którego trzeba pobrać dużą ilość materiału.

Nowa terapia, polegająca na przeszczepie komórek macierzystych rąbka rogówki, jest lekiem, pozwalającym na przywrócenie nabłonka zniszczonej rogówce i przywrócenie prawidłowego widzenia. Lek ma postać przezroczystej, okrągłej ?płytki?, utworzonej z żywych, autologicznych komórek nabłonka rogówki, zawierających komórki macierzyste rąbka rogówki. Aby uzyskać taką ?płytkę?, pobiera się niewielką część, ok. 2 mm zdrowej tkanki rąbka rogówki ? co jest niewielką ilością, biorąc pod uwagę, że w przypadku CLAU ? autologicznego przeszczepu rąbka rogówki i spojówki, trzeba wziąć ok. 20 mm. Następnie komórki są izolowane i namnażane w specjalnie kontrolowanych warunkach w certyfikowanym laboratorium. Wyhodowany materiał przechodzi szereg badań pod względem serologicznym, bakteriologicznym i jest transportowany do placówki medycznej, gotów do zastosowania u pacjenta, którego oko zostało wcześniej odpowiednio przygotowane do takiego zabiegu.

Ta małoinwazyjna i powtarzalna procedura przeszczepu tkanki z hodowli stanowi alternatywę, która ograniczy liczbę przeszczepów allogenicznych i włączy do terapii nową grupę chorych, którzy z obaw własnych lub lekarskich unikali podjęcia jakiejkolwiek formy leczenia. Przeszczepów allogenicznych obawiają się pacjenci i lekarze, ze względu konieczność stosowania leków immunosupresyjnych, które mogą powodować działania niepożądane. Nowy lek otwiera drogę przed małoinwazyjnymi terapiami o niskim ryzyku dla pacjenta, wpisuje się w lukę między rozległymi zabiegami a leczeniem zachowawczym. A pojawił się z niezaspokojonej potrzeby medycznej, gdyż do tej pory dla pacjentów z niedoborem komórek macierzystych w rogówce nie było skutecznej opcji terapeutycznej.

Cud widzenia

Red. Małgorzata Wiśniewska | Telewizja Polska ?Wiadomości?

O tej metodzie dowiedziałam się niedawno, kiedy poznałam historię 10-letniego Kuby. Cztery lata temu chłopiec, bawiąc się na budowie, prysnął sobie w oko wapnem. Jego tata natychmiast opłukał je wodą, ale poparzenie błyskawicznie zniszczyło rogówkę. Do tego stopnia, że chłopiec nic nie widział na to oko, miał je zamknięte, powieki były przyrośnięte do gałki ocznej.

Kuba trafił pod opiekę zespołu profesora Edwarda Wylęgały ze Śląskiego Uniwersytetu Medycznego. Został zakwalifikowany ? jako pierwsze na świecie dziecko ? do metody leczenia komórkami macierzystymi.

To pierwsza na świecie terapia, w której komórki macierzyste są podane w formie leku. Zespół profesora stosuje tę metodę wspólnie z naukowcami z Modeny. To tam przez pół roku namnażane są komórki macierzyste pobrane z fragmentu rogówki pacjenta, które będą regenerować uszkodzoną tkankę.

Robiąc reportaż o tej metodzie leczenia, widziałam, z jaką starannością przechowywany i transportowany jest wyhodowany płatek rogówki. Do tego stopnia, że przez całą Europę jest wieziony w specjalnym pojemniku samochodem ? nie może być przewożony samolotem, bo różnice ciśnienia mogą spowodować uszkodzenie wyhodowanej tkanki. A potem, z wielką precyzją, płatek rogówki jest umieszczony na oczyszczonej ze zniszczonych tkanek powierzchni oka.

Kiedy prawie rok temu poznałam historię Kuby, tę metodę zastosowano już u kilku innych pacjentów ? Kuba jest najmłodszym z nich. Miałam okazję śledzić jego losy ? tuż po zastosowaniu terapii i odwiedziłam go kilka miesięcy później. Efekty zastosowania terapii były już odczuwalne po kilku dniach, a po kilku miesiącach Kuba, który nic nie widział, teraz zaczyna czytać chorym okiem.

Zasłania sobie zdrowe oko i w ten sposób ćwiczy odzyskany wzrok.

Dla mnie, dla jego rodziców, ale i dla lekarzy ? to wygląda nieprawdopodobnie, prawie jak cud ? cud widzenia.

Od tego roku metodę tę stosuje także się także w Klinicznym Szpitalu Okulistycznym przy ulicy Sierakowskiego w Warszawie.

Artykuł Zastosowanie zaawansowanej terapii lekowej komórkami macierzystymi w okulistyce pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. dr hab. n. med. Maciej Kurpisz | Instytut Genetyki Człowieka PAN w Poznaniu

Choroby krążenia powodują około 53 proc. zgonów w Polsce, a liczba chorych to 75 tysięcy w skali roku. Najwyższy czas wykorzystać w leczeniu komórki macierzyste, żeby zapobiec powiększaniu się tych statystyk. Ale droga do komórki macierzystej i regeneracji narządowej jest bardzo daleka. Do osiągnięcia sukcesu potrzebni są genetycy, biolodzy, lekarze z kardiologii interwencyjnej, a także sprzyjające warunki. Dzięki postępowi w technikach dostępowych w układzie sercowo-naczyniowym możemy zastosować system endoskopowy oraz obrazowanie w celu podania i monitorowania komórek macierzystych w mięśniu sercowym. Zastosowaliśmy nanotechnologię, dzięki której można znakować komórki i wybrać optymalne rozcieńczenie, tak aby mięśnie różnicowały się prawidłowo. Podczas tego procesu następuje sprawdzenie także angiogenezy. Nanocząstki mogą również służyć do dostarczenia czynnika farmakologicznego. Podawanie do serca za pomocą systemu elektronawigacyjnego NOGA może być stosowane wielokrotnie, ponieważ system jest bezpieczny i nie wywołuje większych powikłań. System NOGA został wykorzystany także w próbie z bioplastami genetycznie modyfikowanymi. Komisja bioetyczna dopuściła nasze badanie pod warunkiem, że grupą badanych będą chorzy ?bez opcji?, czyli chorzy z nasiloną miażdżycą bez szans na dalsze zaopatrzenie. Są to pacjenci obciążeni różnymi schorzeniami, ale posiadają wspólną cechę, tzn. dysponują funkcjonalnymi komórkami macierzystymi. Badanie polegało na interwencji w okolicy blizny pozawałowej komórkami macierzystymi, dzięki czemu miejsce, które było nieaktywne i nieżywotne, staje się obszarem żywotności mięśnia sercowego. Dla pacjentów ?bez opcji? zastosowanie komórek macierzystych może oznaczać zmniejszenie zapotrzebowania na transplantację serca, zaopatrzenie chorych, którzy nie mogą zostać poddani interwencji kardiochirurgicznej, podwyższenie frakcji wyrzutowych, umożliwiające samodzielne życie i komfort, oraz obniżenie kosztów opieki socjalnej.

Artykuł Najnowsze trendy i perspektywy w zwalczaniu chorób sercowo-naczyniowych ? nanotechnologie, obrazowanie i komórki macierzyste pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Dr hab. n. med. Małgorzata Dorobek | Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego PAN w Warszawie, Centralny Szpital Kliniczny MSWiA w Warszawie

Udar mózgu jest schorzeniem, które pozostawia duży odsetek pacjentów w różnym stanie niepełnosprawności. Tromboliza i trombektomia to są metody stosowane w ostrej fazie leczenia udaru, jednak okno terapeutyczne i czas, w którym można zastosować te metody, jest krótki: między 4,5 do maksymalnie 6 godzin. Liczba pacjentów, którzy mogą z tej metody skorzystać, jest więc nieduża. Obecne metody leczenia nie są wystarczające.

Nadzieją może być medycyna regeneracyjna, oferująca terapie, które stymulują naprawę tkanek i komórek. Ostatnio wiele badań przedklinicznych i klinicznych z użyciem komórek macierzystych było skupionych na udarze mózgu. Medycyna regeneracyjna może stworzyć szanse na zwiększenie okna terapeutycznego, a tym samym zwiększenie liczby pacjentów. Od lat próbowano zamienić tkankę martwiczą i podać w to miejsce przeszczep, który by się przyjął. Te metody nie przyniosły dotychczas spodziewanych efektów. Jednak naukowcy i badacze nie ustają w staraniach i podają różne komórki macierzyste, w tym również grafty komórkowe. Wykorzystują mezenchymalne komórki macierzyste, z którymi wiąże się ogromne nadzieje. Te komórki macierzyste to multipotencjalne komórki, których działanie w ośrodkowym układzie nerwowym w miejscu niedokrwienia ma polegać m.in. na hamowaniu procesu zapalnego, ograniczaniu lokalnego zapalenia, stymulowaniu i wydzielaniu różnych czynników troficznych, które mogą stymulować naprawę komórek i tkanek. Niektórzy badacze uważają, że komórki macierzyste mogą ulec różnicowaniu w neurony. Dowodzą tego poprzez wykazanie ekspresji różnych markerów neuronalnych, np. nestyny. Inni badacze z kolei uważają, że nie ma na to wystarczających dowodów. Sprawdzają również, czy zastąpienie sieci połączeń jest możliwe, bo to jest znacznie trudniejsze niż zabezpieczenie jakiejś tkanki, która została uszkodzona.

Regeneracja wymaga wytworzenia na nowo różnych elementów komórkowych, w tym komórek nerwowych, komórek glejowych, stymulacji synaptogenezy i stymulacji angiogenezy. Muszą zostać przywrócone połączenia między komórkami i prawidłowa ich funkcja ? a to jest bardzo trudne, przynajmniej na razie. Komórki macierzyste do mózgu podawane są w różny sposób, najczęściej stosowana jest droga dożylna. Znacznie rzadziej stosowane jest podanie wewnątrznaczyniowe, choć ostatnio wykorzystywane coraz częściej, ponieważ stało się szczególnie przydatne w sytuacji, kiedy trombektomia została wprowadzona do leczenia udaru mózgu w ostrej fazie. Beneficjentami tej metody może być przynajmniej 1,5 tysiąca pacjentów w skali roku w naszym kraju. Pojawiają się doniesienia, że okres zastosowania trombektomii może być nawet dłuższy niż 6 godzin.

Komórki macierzyste mogą być podane dotętniczo w różnych sytuacjach: w trakcie samego zabiegu trombektomii; kilka, kilkanaście dni po zabiegu; kiedy pacjent nie spełnia kryteriów do trombektomii, bo nie ma skrzepliny w dużym naczyniu, ale jest w fazie ostrej (bo jest ognisko) i istnieje możliwość dojścia przez tętnicę do tego ogniska. Pozostają trzy ważne warunki podania dotętniczego: bezpieczeństwo, gwarancja przemieszczenia się komórek macierzystych do tkanek mózgu i monitorowanie samego procesu podania w celu precyzyjnego ustalenia miejsca, w którym komórki mają być podane. Badania w początkowym okresie skupiają się na bezpieczeństwie. Jakkolwiek mezenchymalne komórki macierzyste są bezpieczne, to mogą powodować powikłania przy podaniu. Mogą tworzyć się mikrozakrzepy czy nawet mikroudary, a dzieje się tak, gdy komórki są podane zbyt szybko, w zbyt dużej dawce lub w nieodpowiednim momencie. Dotętnicze podanie komórek macierzystych miało miejsce w kilku badaniach. Zwykle podawano małe komórki, których bezpieczeństwo wykazano bezsprzecznie, natomiast skuteczność jest trudna do oceny ze względu na małe próby. Wiele lat temu opracowano model podania mezenchymalnych komórek macierzystych zwierzętom i wykazano jego bezpieczeństwo, po czym badania powtórzono na drugim gatunku, również potwierdzając jego bezpieczeństwo. Obecnie nasz zespół przygotowuje się do pierwszego autonomicznego podania komórek macierzystych.

Artykuł Medycyna regeneracyjna nadzieją w leczeniu udaru mózgu pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z dr n. med. Moniką Długosz-Danecką, z Oddziału Klinicznego Kliniki Hematologii w Samodzielnym Publicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie.

Ile osób w Polsce choruje na agresywne chłoniaki z dużych komórek B (DLBCL)?

Co roku w Polsce rozpoznaje się około 7500 nowych przypadków chłoniaka. Z roku na rok przybywa także zachorowań, w tempie około 4-5%. DLBCL to najczęstszy podtyp rozpoznawany u osób dorosłych, zwykle w starszym wieku powyżej 60. roku życia. Według rejestru Polskiej Grupy Badawczej Chłoniaków, DLBCL stanowią 22% wszystkich nowotworów układu chłonnego oraz 32,9% chłoniaków nieziarniczych.

Jakie są standardy postępowania w przypadkach tego nowotworu?

W leczeniu I linii standardem postępowania jest immunochemioterapia polegająca na stosowaniu przeciwciała monoklonalnego ? rytuksymabu oraz cytostatyków. Takie leczenie jest w Polsce dostępne dla wszystkich chorych w ramach program lekowego NFZ i jest na tyle skuteczne, że pozwala na trwałe wyleczenie choroby u 60-70% chorych. W razie obecności zmian masywnych po zakończeniu immunochemioterapii pacjent poddawany jest konsolidacyjnej radioterapii.

W przypadku niepowodzenia leczenia I linii standardem postępowania jest intensyfikacja i poddanie chorego wysokodozowanej chemioterapii wspartej autologicznym przeszczepieniem komórek macierzystych. Niestety, nie jest ona możliwa u wszystkich chorych.

Czy wszystkim pacjentom można przeszczepić komórki macierzyste?

Kandydatami do intensywnego leczenia są chorzy stosunkowo młodzi, w dobrym stanie ogólnym, bez ciężkich chorób towarzyszących; warunkiem koniecznym do przeprowadzenia procedury przeszczepienia szpiku jest potwierdzenie chemiowrażliwości choroby, czyli uzyskanie maksymalnej odpowiedzi na wysokodozowane leczenie. Takie postępowanie jest skuteczne u 20-30% chorych z opornością choroby.

Czy polscy pacjenci mają dostęp do nowoczesnego leczenia?

Niestety nie. Nowoczesne, skuteczne leki są w Polsce niedostępne, z wyjątkiem badań klinicznych, do których zakwalifikuje się tylko około 5-10% pacjentów.

Część chłoniaków jest oporna na leczenie i powraca. Jak wówczas wygląda standardowe postępowanie?

Sytuacja polskich chorych z opornością lub nawrotem choroby, jeżeli nie są kandydatami do przeszczepienia szpiku lub gdy pomimo jego przeprowadzenia choroba jest nadal aktywna, jest bardzo zła i daleko odbiega od europejskich standardów. W ramach świadczeń NFZ możliwe jest jedynie leczenie kilkoma cytostatykami (bendamustyna, gemcytabina), ale bez dostępnego rytuksymabu (dostępny jedynie w ramach programu lekowego do leczenia I linii choroby) jest to postępowanie wyłącznie paliatywne, które nie daje choremu szans na długotrwałe wyleczenie.

Czy jest nadzieja dla chorego z chłoniakiem z dużych komórek B (DLBCL) po III linii leczenia?

Opcję terapeutyczną stanowią nowe cytostatyki, takie jak piksantron ? lek zarejestrowany do leczenia III i IV linii, czyli w drugiej wznowie choroby.

Co to za lek ? pixantron?

Mechanizm jego działania oraz skuteczność jest podobna do doksorubicyny, podstawowego leku w schemacie CHOP podawanego w leczeniu I linii, jednak istotna różnica tkwi w znacznie zmniejszonym ryzyku powikłań kardiotoksycznych. Jest to bardzo ważny aspekt, ponieważ mamy do czynienia z grupą chorych już wyjściowo leczonych kardiotoksycznymi antracyklinami, którzy często wyczerpali dawkę życiową leku lub doświadczyli powikłań sercowo-naczyniowych. Ponadto skuteczność piksantronu, udowodniona w wieloośrodkowych badaniach klinicznych, pozwala wydłużyć życie, a u części pacjentów wręcz umożliwia późniejsze poddanie ich transplantacji.

Jak dziś żyje 49-letni pacjent A. M. z Gdyni? Czy pracuje?

Pacjent został poddany przeszczepieniu szpiku kostnego na początku marca b.r., więc aktualnie jest w fazie rekonwalescencji, która potrwa minimum do września 2017. W przyszłości jednak istnieją duże szanse dla chorego na powrót do normalnej aktywności i pracy zawodowej.

Czy tak samo lek zadziałał w przypadku 57-letniego pacjenta T.S. z Krakowa?

U kolejnego pacjenta obserwowaliśmy podobne działanie leku, udało się nam utrzymać remisje procesu i planowane jest poddanie chorego przeszczepieniu szpiku kostnego.

Jaki jest dostęp polskich pacjentów do tego leku? Kto może z niego skorzystać?

Dla większości polskich pacjentów piksantron jest niedostępny, z wyjątkiem badań klinicznych, do których dostępność ogranicza się tylko do dużych ośrodków klinicznych. Mamy więc lek bardzo skuteczny i bezpieczny, niestety również nierefundowany i niedostępny poza badaniami klinicznymi. Nadzieję dla wielu polskich chorych na wyleczenie i przeżycie stanowi rychła refundacja leków i ich dostępność w ramach finansowania NFZ.

Rozmawiał Paweł Kruś

Artykuł Chłoniaki agresywne – nadzieja na całkowite wyleczenie pochodzi z serwisu Świat Lekarza.