Rozmowa z prof. dr hab. Grażyną Rydzewską, prezesem Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, kierownikiem Kliniki Gastroenterologii z Pododdziałem Leczenia NZJ, CSK MSWiA w Warszawie.

Nieswoiste zapalenia jelit dotykają głównie osoby młode?

Ogólnie mówi się, że ? osób z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit to dzieci i młodzież do 18. roku życia. Na chorobę Leśniowskiego-Crohna chorują głównie osoby młode. W przypadku wrzodziejącego zapalenia jelita grubego obserwuje się dwa szczyty zachorowania: pierwszy ok. 20. roku życia, drugi po 50. roku życia. W większości jednak rzeczywiście chorują osoby młode, aktywne, które dzięki odpowiedniemu leczeniu mogą się realizować zawodowo, zakładać rodziny, pracować. Dlatego tak ważne jest dla nich skuteczne, bezpieczne leczenie.

Jakie zastosowanie ma mesalazyna we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?

Mesalazyna to dobry, od dawna stosowany lek, który ma ustalone miejsce w leczeniu wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Nie tylko indukuje remisję choroby, ale także goi zapalenie błony śluzowej jelita. Mesalazyna (kwas aminosalicylowy) jest pochodną kwasu salicylowego. To lek o działaniu przeciwzapalnym. Jej mechanizm działania nie został jeszcze w pełni wyjaśniony.

Wiadomo jednak, że hamuje ona aktywność cyklooksygenaz i lipooksygenaz, czyli enzymów biorących udział w syntezie prostaglandyn i leukotrienów. Odgrywają ona znaczącą rolę w rozwoju stanu zapalnego. Mesalazyna zapobiega także syntezie innych mediatorów stanu zapalnego oraz ogranicza szkodliwe działanie powstających wolnych rodników. Mesalazynę stosuje się w łagodnej lub umiarkowanej postaci wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, zarówno w fazie ostrej, jak i w fazie remisji choroby, a także w chorobie Leśniowskiego-Crohna w obrębie okrężnicy, zarówno w fazie ostrej, jak i w fazie remisji choroby.

Preparaty mesalazyny, które stosuje się we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, uwalniają czynną substancję dopiero w końcowym odcinku jelita cienkiego lub w okrężnicy, gdzie w niewielkim stopniu ulega ona wchłanianiu do krwi. Mesalazyna jest standardem pierwszego rzutu terapii wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, a także ? co jest niesłychanie istotne ­? powinna być również standardem w terapii podtrzymującej.

Zdarza się jednak często, że gdy pacjent dostaje inne leki, odstawia mesalazynę. To błąd, ponieważ to właśnie ten lek powinien być podstawą leczenia ? chyba że występuje nietolerancja na mesalazynę lub działania niepożądane, jednak to zdarza się rzadko.

Jakie dawki mesalazyny powinny być stosowane w leczeniu podtrzymującym?

Mesalazyna odgrywa ważną rolę w leczeniu podtrzymującym. W badaniach porównano przedziały stosowanych dawek w podtrzymaniu remisji. Z tych badań wynikało, że najskuteczniejsze w podtrzymaniu remisji jest dawkowanie od 2 do 3 g na dobę. Wysokie dawkowanie (3 g na dobę i więcej) może być zalecane u pacjentów z częstymi nawrotami, z dużą rozległością choroby i ciężkim przebiegiem choroby.

Jeśli chodzi o zalecenia Polskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego odnośnie do podtrzymania remisji we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, to lekami pierwszego wyboru w rozległej postaci WZJG jest sulfasalazyna bądź mesalazyna w dawce dobowej co najmniej 3 g. Celem leczenia jest uzyskanie remisji, a następnie jak najdłuższe jej utrzymanie, uniknięcie powikłań oraz wygojenie śluzówki. Nie chodzi już tylko o kliniczną remisję, to znaczy złagodzenie objawów choroby, ale przede wszystkim o głęboką remisję, czyli remisję endoskopową i histologiczną.

Obecnie skuteczne gojenie śluzówkowe uważa się za jeden z głównych celów terapii wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Wygojenie śluzówkowe oznacza brak objawów zapalenia, owrzodzeń i nadżerek we wszystkich odcinkach jelita grubego w badaniu endoskopowym. Dzięki osiągnięciu głębokiej remisji możemy oczekiwać mniej powikłań, operacji. Skuteczność mesalazyny u pacjentów z wygojoną śluzówką oceniono jako bardzo wysoką.

Można uznać, że mesalazyna jest podstawą leczenia?

Tak, a poza rolą podtrzymującą, mesalazyna działa również chemoprewencyjnie. Udowodniono, że podawanie mesalazyny (w dawce minimum 2 g) zmniejsza ryzyko pojawienia się raka jelita grubego. Tak więc w remisji stosujemy minimum 2 g (mniejsze dawki nie mają sensu), a w przypadku zaostrzenia: 3-4 g. Czasami nawet dawki powinny być wyższe. Nie należy obawiać się stosowania takich dużych dawek, ponieważ mesalazyna jest lekiem bardzo dobrze poznanym, rzadko pojawiają się działania niepożądane.

To dobry, bezpieczny i skuteczny lek zarówno w remisji, jak i w leczeniu podtrzymującym. Stosowanie mesalazyny jest istotne nie tylko w indukcji remisji, ale także w leczeniu podtrzymującym.

Tak więc pacjent nie powinien odstawiać mesalazyny, nawet jeśli jego stan się poprawia, ponieważ udokumentowano, że jej stosowanie zmniejsza ryzyko nawrotu i działa chemoprewencyjnie, czyli zmniejsza ryzyko pojawienia się nowotworu.

W pewnym momencie jednak działanie mesalazyny na tyle się kończy, że trzeba do niej dodać inny lek?

Tak, jednak trzeba ten lek dodać, ale nie odstawiać mesalazyny. Często przez samowolne odstawienie mesalazyny pacjent traci. Jej rola w leczeniu podtrzymującym jest bardzo istotna.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Mesalazyna w terapii wrzodziejącego zapalenia jelita grubego pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z Oliverem Koehncke, Dyrektorem Generalnym Boehringer Ingelheim w Polsce.

Jaka jest misja firmy Boehringer Ingelheim?

Firma Boehringer Ingelheim na całym świecie od ponad 130 lat angażuje się w działania na rzecz innych będąc partnerem dla lekarzy, pacjentów i społeczeństwa. Naturalnym jest, że ważne są dla nas biznesowe aspekty naszej działalności, ale z drugiej strony zawsze staramy się obserwować otaczający nas świat, jego problemy i pojawić się tam, gdzie potrzebna jest jakakolwiek pomoc. Mamy bardzo mocno ugruntowany system wartości, takich jak szacunek, empatia czy zaufanie, co staramy się pokazywać każdego dnia, zarówno wewnątrz organizacji, jak również w relacjach z innymi ludźmi. Częścią naszej misji jest wspieranie tych, którzy dostali od życia trochę mniej. Zależy nam na pokazaniu im, że nawet jeśli początkowo coś wydaje nam się nierealne, nieosiągalne, to dzięki motywacji i wykorzystywaniu wszystkich możliwości każdy cel można osiągnąć.

Obecnie wiele firm chętnie angażuje się w różnorodne działania prospołeczne.

Jak pomaga Boehringer Ingelheim?

To prawda. Temat jest dość modny, a wszelkie inicjatywy niesienia pomocy z pewnością potrzebne. Najczęściej wsparcie udzielane jest w postaci darowizn finansowych, ale naszym zdaniem, nie zawsze do końca wiemy, co stanie się z tymi środkami i czy trafią one dokładnie tam, gdzie chcieliśmy je przekazać. Jako firma rodzinna nieco inaczej podchodzimy do tego, jak wspierać społeczeństwo. Chcemy docierać do konkretnych osób, aby poznać ich problemy i potrzeby, a następnie skupiać się na działaniach pozwalających znaleźć właściwe rozwiązania i pomoc. Wsparcie finansowe jest w dzisiejszych czasach bardzo ważne, niemniej jednak bardziej wartościowe jest obcowanie z tymi ludźmi, stworzenie im poczucia zrozumienia, budowanie akceptacji i motywacja do działania. Poprzez emocjonalne zaangażowanie nasi pracownicy uczą się pewnej dojrzałości i wrażliwości, kształtują w sobie pokorę, co w konsekwencji bardzo mocno wpływa na ich rozwój osobisty. Wszyscy zgodnym głosem podkreślają, że organizowane przez naszą firmę aktywności są bardzo cennym doświadczeniem.

Firma inwestuje energię i czas w młode pokolenie?

Naszym największym projektem, w który angażują się wszyscy pracownicy BI Polska jest VTI Day (Value through Innovation Day). To jeden dzień w roku, kiedy zamiast na codziennych biznesowych obwiązkach, skupiamy się na ludziach potrzebujących przede wszystkim uwagi i wsparcia. Od wielu lat w kręgu naszych zainteresowań jest najmłodsza grupa społeczeństwa ? dzieci i młodzież w domach dziecka. Są to często trudne środowiska, doświadczenia tych młodych ludzi bywają bolesne i dlatego tak ważne jest, aby poświęcić im trochę czasu. Dzieci nie mają wzorców, inspiracji i wsparcia nawet w codziennych prostych sprawach. Dlatego ten czas, który spędzamy razem z nimi jest dla nich niezwykle cenny.

W jaki sposób pomagacie tym dzieciom?

Nasze projekty zaczynaliśmy od drobnych prac remontowo-budowlanych w kilku placówkach w Polsce. Chcieliśmy w ten sposób stworzyć dzieciom odpowiednie warunki do życia. W trakcie tych akcji dzieci były obecne w placówkach i dało się zauważyć ich ciekawość i chęć kontaktu z nami. Wychodząc naprzeciw ich oczekiwaniom, zdecydowaliśmy się zmienić koncepcję akcji i zorganizować aktywności wspólne dla naszych pracowników i dzieci. Ponieważ zespół BI pracuje na terenie całej Polski, nawiązaliśmy współpracę z kilkunastoma ośrodkami w kraju. Co roku wracamy do nich z nowymi pomysłami i pozytywną energią, ponieważ wierzymy, że tylko długotrwała inicjatywa daje realny obraz wsparcia. Każdorazowo staramy się łączyć ze sobą kilka elementów m.in. edukację i dobrą zabawę oraz radość samego przebywania ze sobą. Wspólnie z wychowawcami i kierownictwem placówek szukamy ciekawych obszarów, które warto poruszyć.

Ponieważ jesteśmy firmą farmaceutyczną i naszym celem jest zdrowie, zależy nam, aby pokazać dzieciom, jak w prosty sposób można zadbać o siebie, swoje dobre samopoczucie i kondycję. Poprzez aktywności sportowe pokazujemy im różnorodne formy ruchu. Dodatkowo współzawodnictwo uczy zwyciężania, godzenia się z porażkami, a także zasad zdrowej rywalizacji. Dzieci są bardzo otwarte i dzięki takim aktywnościom można odkryć ich talenty. Podczas zorganizowanych warsztatów kulinarnych zależało nam na pokazaniu, że nawyki żywieniowe, jakie wyrobią sobie w dzieciństwie, będą miały bardzo duży wpływ na ich kondycję i zdrowie w dorosłym życiu ? dlatego trzeba zwracać uwagę na swoją dietę. Wspólne gotowanie pozwoliło odkryć potencjał i smak wielu warzyw i owoców, a także innych potraw, które dzieciakom bardzo smakowały i teraz częściej niż po chipsy sięgają po marchewkę! Niektórzy odkryli również w sobie nową pasję i być może kiedyś zostaną kucharzami albo dietetykami.

Inne obszary, jakie udało nam się zrealizować to m.in. ekologia i dbanie o środowisko. Strzałem w dziesiątkę okazały się również warsztaty z pierwszej pomocy, podczas których dzieci dowiedziały się, jakie są zasady udzielania pomocy, a następnie przećwiczyły niektóre elementy na manekinach.

Dzięki takiej działalności pracownicy też się czegoś uczą?

Nasi pracownicy są bardzo otwarci i podczas tych akcji chętnie dzielą się swoją wiedzą i doświadczeniem. Bardzo nas cieszy entuzjazm i nieskrywana radość, jaką dzieci czerpią z tych wspólnych chwil. To niezwykle emocjonalne przeżycia dla wszystkich uczestników, dzięki którym jako firma uczymy, co jest w życiu ważne. Wspieranie innych daje satysfakcję, ustawia wartości i uczy szacunku.

Nie zapominacie też o seniorach i zwierzętach?

W swoich działaniach nie zapominamy o osobach starszych, które tak naprawdę bardziej niż wsparcia materialnego potrzebują towarzystwa. Dlatego też w ramach akcji VTI Day odwiedzamy domy seniorów, aby ich mieszkańcy chociaż ten jeden dzień mogli spędzić inaczej. Razem gramy na instrumentach, tańczymy, słuchamy ich historii ? te chwile są dla nich bardzo wartościowe.
Zajmujemy się także zwierzętami ze schronisk ? pielęgnujemy je, zabieramy na spacery, przygotowujemy im budy na zimę.

Naszym akcjom towarzyszy zawsze wsparcie finansowe bądź rzeczowe dla odwiedzanych placówek. Niestety środki z budżetu państwa wystarczają na ogół na zaspokojenie podstawowych potrzeb, dlatego staramy dowiedzieć się, czego brakuje w placówkach i te luki wypełniać. Zakupiliśmy dużo sprzętu sportowego, który ma zachęcić dzieciaki do ruchu, doposażyliśmy kuchnie i sale lekcyjne, schroniskom przekazaliśmy karmę dla czworonogów.

Firma pojawia się tam, gdzie akurat jest taka potrzeba?

?i często zostajemy tam na dłużej. Przykładem naszej długofalowej współpracy jest również zespół szkół w Wilkowie, który w 2010 r. został zniszczony przez powódź. Kilka regionów naszego kraju ucierpiało wówczas w wyniku zalania wodą i widząc ogrom zniszczeń, zdecydowaliśmy się poszukać kogoś, komu będziemy mogli pomóc i tak trafiliśmy do szkoły w Wilkowie. Wspólnie z dyrektorem placówki stworzyliśmy pewną wizję pomocy: ufundowaliśmy szkole tablice interaktywne, dzięki czemu za pomocą internetu dzieci są bliżej świata. Dodatkowo zakupiliśmy wyposażenie do sali chemicznej ? z racji profilu naszej działalności oraz do sal językowych (angielskiej i niemieckiej) ? ponieważ wierzymy, że znajomość języków obcych może otworzyć więcej drzwi w dorosłym życiu. Przez kilka lat przekazywaliśmy fundusze na kurs tańca, aby po lekcjach dzieci mogły rozwijać swoje talenty. Wspólnie zrealizowaliśmy trzy edycje konkursu językowo-przyrodniczego ? laureaci przyjeżdżają do naszej firmy, mają możliwość spotkania z naszymi pracownikami, poznania innego świata, a my wierzymy, że ta wizyta zainspiruje choć część z nich do nauki i rozwoju. Ponadto firma jest fundatorem stypendiów dla wyróżniających się uczniów. Jesteśmy przekonani, że takie zaangażowanie daje młodym ludziom szansę na lepsze życie.

Na stałe współpracujemy również z licznymi fundacjami i stowarzyszeniami. Jako firma angażujemy się w pomoc w leczeniu i rehabilitacji dzieci i młodzieży, dofinansowujemy projekty edukacyjne, m.in. kursy językowe, a także obozy i wyjazdy integracyjne dla wychowanków domów dziecka.

Dla firmy ważne jest zdrowie pacjentów. Czy edukacja jest częścią misji?

Istotnym elementem naszego zaangażowania w sprawy społeczne są liczne kampanie edukacyjne. Organizujemy bądź wspieramy różne projekty, które mają za zadanie uświadamianie społeczeństwu, jak ważne jest prowadzenie zdrowego trybu życia, odpowiednie odżywianie, niepalenie papierosów czy wykonywanie regularnych badań profilaktycznych. Dzięki takiej postawie można uniknąć bądź zmniejszyć ryzyko wystąpienia wielu chorób, m.in. cukrzycy, nadciśnienia, migotania przedsionków, które coraz częściej prowadzą do udarów mózgu. Chcemy również powiedzieć ludziom, co powinni zrobić, gdzie się udać, kiedy objawy już wystąpią ? w przypadku udarów czas i pierwsza reakcja są niezwykle ważne. Edukację uważamy za część naszej misji. Co roku chętnie przyłączamy się do organizacji mobilnych miasteczek udarowych, dni otwartych na Uniwersytecie Trzeciego Wieku, licznych wystaw i akcji w centrach handlowych na terenie całej Polski.

Firma bardzo angażuje się w działania na rzecz społeczeństwa. Na pewno jest to  doceniane…

Przykłady naszych działań można by mnożyć. Jako firma uważamy, że każdy zasługuje na szacunek i zaufanie, a także wsparcie. Cenimy empatię w kontaktach z ludźmi. Nie stać nas na wsparcie wszystkich, ale te projekty, w które się angażujemy na pewno są pozytywne i niosą wszystkim wiele korzyści.

W ostatnim czasie otrzymaliśmy nagrodę ?Orła Wprost 2016? w kategorii Społeczna Odpowiedzialność Biznesu, z czego jesteśmy niezwykle dumni. Fakt, że nasze działania są zauważalne i wyróżniają się spośród innych, mobilizuje nas to do jeszcze większej aktywności. W końcu robimy to wszystko dla dobra polskiego społeczeństwa.

Rozmawiała Anna Rogala

Artykuł Społecznie zaangażowani w myśl najważniejszych wartości pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Kazimierz Pelczar uważany jest za prekursora polskiej onkologii. W przedwojennej Polsce założył pierwsze centrum onkologii ? Miejski Zakład Badawczo-Leczniczy Wileńskiego Komitetu do Zwalczania Raka w Wilnie.

Badacz choroby nowotworowej, dziekan, dydaktyk, uczony, ceniony w kraju i za granicą. Polak, patriota. Przymiotów opisujących Kazimierza Pelczara można wymienić bez liku. Co się za nimi kryje?

Jak dotknąć istoty człowieka niezwykłego? Jak go określić, by samym określeniem nie zubożyć pamięci. Bo czy słusznym będzie powiedzenie, że był światowej sławy onkologiem, patologiem, profesorem Uniwersytetu Stefana Batorego, szaleńczym wojownikiem krucjaty wytoczonej rakowi, założycielem pierwszego w przedwojennej Polsce centrum onkologii? Czy może słuszniejszym, że był wilnianinem z wyboru? Zapraszano go do pracy w największych zagranicznych ośrodkach chorób nowotworowych. Proponowano mu wyjazd do Londynu, Rzymu, Nowego Jorku, z szansą na pracę naukową. Odmówił. Został w ukochanym Wilnie na zawsze. W jednej ze zbiorowych mogił.

Człowiek niezwykłej dobroci

A może był przede wszystkim humanistą, ogromnym patriotą? W czasie wojny ratował AK-owców, Żydów, uczył studentów i lekarzy, organizował pracę dla młodzieży. Angażował w to własne pieniądze. Działał w Międzynarodowym Czerwonym Krzyżu. Odegrał dużą rolę w Polskim Ruchu Oporu. To w jego mieszkaniu odbywały się narady sztabu sanitarnego okręgu AK w Wilnie. Jak zatem zawrzeć całą prawdę o człowieku w paru zdaniach?

Konrad Górski (profesor USB, członek Polskiej Akademii Umiejętności, później Polskiej Akademii Nauk, jeden z biografów profesora Pelczara) pisał, że zgodnie z zasadą mówienia o zmarłych tylko dobrze, niektórzy mówią ?wszelkie rzeczy dobrze?, niezależnie od tego, czy są one prawidłowe czy w najlepszej intencji zmyślone. Jednak o profesorze Pelczarze ? jak twierdzi prof. Górski ? trzeba mówić słowami najlepszymi z możliwych, gdyż był to człowiek wszechstronnie wykształcony, promieniowała zeń inteligencja, erudycja, oczytanie, umysł o żywych zainteresowaniach humanistycznych i artystycznych, mądry, ruchliwy społecznik, ale przede wszystkim był człowiekiem niezwykłej dobroci, prawdy, o nieprzeciętnych walorach etycznych i bardzo głębokim morale humanista, wspaniały towarzysz chwil spędzonych w przyjacielskim gronie, o wysokiej kulturze obcowania z ludźmi, ujmujący niezwykłym osobistym urokiem.

Tradycje rodzinne

Urodził się w Truskawcu (w obwodzie lwowskim) 2 sierpnia 1894 roku w rodzinie inteligenckiej. Ojciec, Zenon Pelczar, był znanym lekarzem zdrojowym w Drohobyczu i właścicielem sanatorium w Truskawcu. Był wziętym balneologiem, autorem kilku prac, m.in. ?Truskawiec jako zakład leczniczy?, ?Przewodnik po zdrojowiskach?, ?Osteomalacja z uwzględnieniem leczenia jej kąpielami?. Matką była Maria z Krasnodębskich. Jego siostra ? Zofia Szymanowiczowa była żoną profesora ginekologii UJ, zaś brat Mieczysław, inżynierem górnikiem. Sam profesor ożenił się z Janiną z Mossorów, bliską krewną Józefa Dietla, prezydenta Krakowa.

Kazimierz Pelczar od dzieciństwa przejawiał zamiłowanie do sztuk pięknych, prawdopodobnie jednak to wpływ ojca sprawił, że po ukończeniu gimnazjum w Drohobyczu w 1912 roku nie wybrał uczelni artystycznej, a wstąpił na Wydział Lekarski Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, kontynuując tym samym tradycje rodzinne.

Lekarz w obozie

Wybuch I wojny światowej przerwał jego naukę po dwóch latach. Został powołany do armii austriackiej i wysłany na front, gdzie dostał się do niewoli rosyjskiej (23.02.1915). Pracował tam w szpitalach Kijowa, Moskwy i Saratowa, walczył z tyfusem plamistym, był zastępcą głównego lekarza w obozie dla jeńców wojennych.

W pisanym przez siebie w 1930 roku brudnopisie życiorysu, profesor Pelczar wspomina: ?Z początkiem wielkiej wojny służyłem w legionie wschodnim (Skarbka), następnie w wojsku austriackim w randze kaprala, potem sierżanta. W marcu 1915 r. dostałem się do niewoli rosyjskiej, gdzie pracowałem początkowo w Kijowie w szpitalu polskim pod kierunkiem Dr Pietkiewicza i Rankowskiego. W jesieni 1915 zostałem odkomenderowany na walki z epidemią do wygnańców (…) nad Wołgą; w jesieni 1916 ? do Moskwy, do szpitala rozdzielczego rosyjskiego (?). W lutym 1917 wysłano mię do gub. samarskiej na epidemię duru osutkowego. Następnie pełniłem obowiązki zastępcy lekarza w obozie jeńców w Bugusławie (gub. samarska) i obowiązki lekarza szpitalika dla wygnańców Polaków. W lipcu 1918 roku wstąpiłem do tworzących się tam oddziałów polskich i przebyłem z nimi kampanię syberyjską w charakterze lekarza batalionowego, potem zastępcy nacz. lekarza pociągu sanitarnego. W międzyczasie przeszedłem dur osutkowy (…). Po upadku armii syberyjskiej zostaję lekarzem odrębnego baonu na Dalekim Wschodzie i pracuję następnie jako lekarz okręgowy pod kierunkiem Prof. Ostrowskiego. Po powrocie do kraju w lipcu 1920 roku odbywam kampanię bolszewicką w bitwie pod Warszawą i wracam w styczniu 1921 r. na wydział lekarski w Krakowie. W październiku 1921 zostaję mianowany (…) asystentem przy katedrze Patologii ogólnej i eksperymentalnej. W październiku 1925 r. otrzymuję dyplom Doktora wszechnauk lekarskich. Przy końcu 1926 do maja 1927 pracuję w zakładzie chemii lekarskiej. W jesieni otrzymuję stypendium rządowe na wyjazd za granicę. Od listopada 1927 do końca maja pracuję w instytucie do badań nad rakiem w Berlinie u Prof. Blumenthala, od maja do końca sierpnia ? w instytucie rakowym w Paryżu u Prof. Regana. Od powrotu do chwili obecnej pełnię obowiązki st. asystenta przy katedrze patologii ogólnej i eksperymentalnej UJ w Krakowie?.

Nowe leki

W 1929 roku uzyskał habilitację (tytuł: ?Badania serologiczne nad odpornością w nowotworach złośliwych?). Do podania do przewodu doktorskiego dołączył spory spis prac naukowych. Na drugim akcie habilitacyjnym zwolniono doktora Pelczara z wykładu habilitacyjnego i 2 lipca 1929 nadano mu tytuł veniam legendi z patologii ogólnej i eksperymentalnej. W 1930 został powołany na Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie, gdzie w tym samym roku, w listopadzie został mianowany profesorem nadzwyczajnym i kierował Katedrą Patologii Ogólnej Wydziału Medycznego USB (1930-1939), oraz Wydziałem Bakteriologii USB (1935-1937). Sprawował też funkcję dziekana Wydziału Medycznego uczelni.

Pod jego kierownictwem Wydział Medycyny Uniwersytetu im. Stefana Batorego rozwinął się, wydając wiele ważnych publikacji naukowych i kształcąc studentów, którzy zostali później znanymi lekarzami i pracownikami uczelni wyższych (m.in. Jerzy Olszewski ? badacz i profesor uniwersytetu w Toronto, Mikołaj Beklemiszew ? członek Moskiewskiej Akademii Nauk, Jerzy Sztachelski ? polski Minister Zdrowia). W 1936 roku zorganizował 4. Międzynarodowy Kongres Walki z Rakiem w Wilnie. W okresie tym oprócz zagadnień dotyczących nowotworów, zajmował się również problematyką innych chorób m.in. gruźlicy oraz cukrzycy. W tym celu eksperymentował z nowymi lekami o działaniu antynowotworowym.

Na jego zlecenie produkowano w Berlinie w zakładach Chemische Grünau Fabrik zastrzyki z kefaliny, a ampułki z lekiem podpisywane były Nach K. Pelczar (według receptury K. Pelczara). Dzięki założonej przez siebie (1931) nowej placówce medycznej ? Zakładzie Leczniczo-Badawczym dla Chorych na Nowotwory w Wilnie mógł stosować swoje terapie na szerszą skalę. W latach 30. zakład zdołał pozyskać do leczenia nowotworów promieniotwórczy rad. Z biegiem czasu Zakład stawał się coraz bardziej wykwalifikowaną placówką, zalążkiem Litewskiego Instytutu Onkologii, rozbudowanego, znakomicie wyposażonego, w 1990 roku przekształconego w Litewskie Centrum Onkologii.

Uśmiech profesora

Helena Masłowska (jedna z jego współpracowników) wspomina go z pracy lekarskiej: ?Dla chorych miał uśmiech i słowo otuchy, nawet wtedy, gdy zbliżał się do beznadziejnie chorych, potrafił ich natchnąć otuchą i spokojem, uspokajał ich bardziej niż zastrzykami morfiny. Udziałem chorych był też czarujący uśmiech profesora. Toteż chorzy oczekiwali na każde Jego pojawienie się. U łoża chorego był kimś, kto wszystko wie, wszystko rozumie?.

Stanisław Sławomir Nicieja (historyk) pisał o nim: ?Jako człowiek wielkiej ofiarności nie umiał odmawiać pomocy. Był lekarzem z prawdziwego zdarzenia. Umiał rozmawiać z chorymi, którzy stali już nad przepaścią, jego delikatny uśmiech, słowa otuchy i wiara, że wszystko wie o strasznej chorobie, działały czasem skutecznej niż morfina?.

Dorobek naukowy

Prof. Pelczar pozostawił po sobie ogromną spuściznę naukową: 85 prac naukowych i referatów, wiele nowatorskich, do dziś nie tracących swojego znaczenia; w tematach różnorodnych: przemiana materii, witaminy, onkologia, hematologia, reumatologia, balneologia. Do badań włączył także metody ludowe ? badał huby brzozowe i dębowe, ich skład chemiczny, działanie farmakologiczne. Był aktywnym uczestnikiem życia społecznego i naukowego w kraju i za granicą. O jego aktywnym życiu świadczy jego udział w licznych organizacjach przedwojennych: był prezesem Wileńsko-Nowogródzkiej Izby Lekarskiej, Towarzystwa Przyrodników im. M. Kopernika w Wilnie, członkiem Unii Międzynarodowej do Walki z Nowotworami w Paryżu, Towarzystwa Przyjaciół Nauki w Wilnie oraz Towarzystwa Dobroczynności.

Biegle władał kilkoma językami obcymi, co pozwoliło mu na swobodny udział w międzynarodowych konferencjach medycznych, na których wygłaszał nierzadko po kilka referatów. Jego artykuły nagłaśniane były przez radio i prasę krajową. Z tymi licznymi wyjazdami jest związane niezwykłe wydarzenie w jego życiu: otóż 11 listopada 1937 roku, jako jeden z nielicznych, ocalał z katastrofy samolotowej.

Jego Ziemia Wileńska

Kazimierz Pelczar był autorytetem medycznym zarówno przed wojną, jak i po jej wybuchu. W 1940 roku dostał propozycję objęcia katedry fizjopatologii w Londynie, zapraszano go na stały pobyt do Nowego Jorku i Rzymu. Miał żonę i dzieci. Bał się o ich los. Były to zatem kuszące propozycje, jednak odmówił, uważając, że jego miejscem, jako Polaka jest środowisko polskie. Zwłaszcza to najtrudniejsze, jakim była Ziemia Wileńska. Był przewodniczącym Sekcji Polskiej Międzynarodowego Czerwonego Krzyża oraz Komitetu Polskiego w Wilnie, zorganizował Polski Komitet Pomocy Ofiarom Wojny. Dzięki jego popularności za granicą, z organizacji takich jak: Hoovera, Joint i Międzynarodowego Czerwonego Krzyża płynęły paczki i pieniądze dla potrzebujących. Niósł pomoc nie tylko materialną (jak zasiłki pieniężne, żywność, odzież mleko dla niemowlaków, bezpłatne leki), ale zatroszczył się także o tworzenie ośrodków pracy dla młodzieży, pozbawionej uczelni (zamkniętej przez władze litewskie), zorganizował je w pobliskim Lendwarowie i Wace. Zasłużył się ratując tysiące uchodźców polskich, ukrywał Żydów i członków Armii Krajowej.

W 1943 roku zgodził się przystać na propozycję objęcia stanowiska dyrektora Instytutu Radowego w Warszawie, jednak nie zdążył tego zrealizować. Aresztowany wraz z 10 innymi przez gestapo, w ramach odwetu za zamach na komendanta policji zginął rozstrzelany w lesie w Ponarach 17 września 1943 roku. W kilka godzin po rozstrzelaniu, dotarł do Wilna telegram z Berlina, by profesora zwolnić? Po rozstrzelaniu polskich zakładników wielu wilnian nosiło czarne żałobne opaski.

Jak czytamy we wspomnieniach o Profesorze, w wileńskim kościele Ducha św. podczas Mszy w jego intencji ksiądz mówił ?o potędze dobra, które było w Kazimierzu Pelczarze i które nie poszło do Nieba. Ono jest na ziemi…?.

Artykuł Kazimierz Pelczar – Nie umrę cały… czyli o dobru, które zostało na ziemi pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Świat idzie do przodu i cały czas się zmienia, nie zawsze na lepsze. Na szczęście istnieją jeszcze Mistrzowie. To Oni są ?zawsze tacy sami?: semper idem, niedoścignięci, nieliczni.

Po tegorocznej ceremonii rozdania Nagród Zaufania Złoty OTIS odebrałem wiele telefonów z podziękowaniami za uhonorowanie naszą statuetką Pani Prof. Marii Springer-Nodzak, Pana Prof. Eugeniusza Butruka i Pana Prof. Mieczysława Lao. Proszono o kontynuowanie nagradzania Mistrzów w następnych edycjach i wyrażano wdzięczność Panu Ministrowi Jarosławowi Pinkasowi za osobiste wręczenie Nagród Zaufania.

Semper idem ? to znaczy ?zawsze ci sami i tacy sami?. Jaka jest wartość tych słów w życiu każdego z nas? Podstawowa. Zawsze szukamy osób, do których możemy bez obawy o zlekceważenie zwrócić się z każdym pytaniem, wątpliwością lub po prostu wyżalić się w chwilach trudnych. Ci z nas, którzy mają przyjaciół ?semper idem? są ludźmi szczęśliwymi.

Podziękowanie dla Ministerstwa Zdrowia

Na łamach ?Świata Lekarza? dużo pisaliśmy o chorych na ziarnicę złośliwą, m.in. o Agacie Samockiej. Dziewczyna przeżyła dlatego, że stała się pół Włoszką i na Sycylii otrzymała nowoczesną jednorazową terapię brentuximabem vedotin. Wcześniej, w Polsce, leczono ją przez sześć lat, za ponad 470 tysięcy złotych, podobnie jak kilkudziesięciu innych pacjentów. Wydatki policzyliśmy z opublikowanej przez Agatę karty choroby. Na koniec stwierdzono ?brak możliwości leczenia choroby podstawowej? i skierowano pacjentkę do domu z zaleceniem leczenia paliatywnego. Tylko, że Agata Samocka ani Marzena Erm, ani Natalia Toepler nie zamierzały umierać w domu, zgodnie z zaleceniami.

Ziarnica atakuje około 100 młodych Polaków rocznie. Oni umierali, choć nie musieli, bo nowa terapia nie jest droższa od starej, tyle że prowadzi do wyleczenia, a nie do śmierci. Dlatego podjąłem ten temat i zainteresowałem nim dziennikarzy. Apelowaliśmy do premiera Donalda Tuska i ministrów Arłukowicza i Winnickiego ? z żałosnym skutkiem.

Niedawno pojawił się komunikat Ministerstwa Zdrowia, że brentuximab vedotin jest refundowany od 1.05.2016 r. Pragnę podziękować Panom Ministrom Zdrowia Konstantemu Radziwiłłowi i Krzysztofowi Łandzie za to, że odważyli się ratować życie młodzieży nowymi lekami i w ciągu zaledwie ośmiu miesięcy znaleźli administracyjne rozwiązania, co z pewnością wymagało dobrej woli, determinacji i ciężkiej pracy. Nasz kraj potrzebuje życia tych stu młodych osób.

Artykuł Semper Idem pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z prof. dr. hab n. med. Zbigniewem Gaciongiem z Kliniki Chorób Wewnętrznych Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii WUM.

Co to jest wtórne nadciśnienie tętnicze i kiedy je się rozpoznaje?

Nadciśnienie rozpoznaje się, jeśli wartości ciśnienia przekraczają 140/90 mmHg. U większości osób przyczyną jest nadciśnienie pierwotne, kiedy nie ma innej choroby, która powodowałaby wzrost ciśnienia. Jest jednak liczna grupa schorzeń, gdzie jednym z objawów jest wzrost ciśnienia tętniczego ? mówimy wtedy o tzw. wtórnych postaciach nadciśnienia tętniczego. Występuje ono znacznie rzadziej niż pierwotne ? u nie więcej niż kilka procent pacjentów. Często objawy choroby są widoczne w chwili rozpoznania nadciśnienia, ale wtórną postać należy także podejrzewać u pacjentów, którzy mają ciężkie nadciśnienie (powyżej 180/120 mmHg) oraz oporne na leczenie ? to znaczy nie ma kontroli ciśnienia mimo stosowania co najmniej trzech leków. O nadciśnieniu wtórnym można też myśleć, jeśli pojawiają się pewne powikłania, typu encefalopatia nadciśnieniowa.

Bywają sytuacje, gdy dominującym objawem jest tylko wysokie ciśnienie, a choroba jest ?schowana?, czyli nie daje bardzo wyraźnych objawów. Wtedy są trudności w postawieniu rozpoznania, wymaga to specjalistycznych badań, niejednokrotnie dostępnych jedynie w nielicznych ośrodkach.

Czy od razu po rozpoznaniu nadciśnienia trzeba wykluczyć inne przyczyny chorobowe?

Jeśli pacjent ma świeżo rozpoznane nadciśnienie tętnicze, to zawsze trzeba odpowiedzieć na pytanie, czy nie jest to nadciśnienie wtórne. Badania diagnostyczne wykonuje się tylko u pacjenta, u którego prawdopodobieństwo wtórnej postaci jest wysokie, czyli np. ma ciężkie nadciśnienie, nie reaguje na leki, ma objawy, które mogą sugerować przyczynę wtórną, jak choćby niewydolność nerek. Niejednokrotnie można to stwierdzić już po badaniach moczu czy krwi.

W pewnych sytuacjach postawienie rozpoznania jest trudne. Tak dzieje się w przypadku pierwotnego hyperaldosteronizmu, guza chromochłonnego, choroby Cushinga, zwężenia tętnicy nerkowej.

Najczęstsze przyczyny wtórnego nadciśnienia to?

Przewlekłe choroby nerek oraz przewlekły bezdech senny. Zwykle chorzy z bezdechem mają nadciśnienie pierwotne, natomiast obturacyjny bezdech powoduje, że jest to nadciśnienie ciężkie i trudniejsze do leczenia. Nadciśnienie samo w sobie może być przyczyną niewydolności nerek ? to tzw. nefropatia nadciśnieniowa. Występuje rzadko, zwykle u osób, które mają wieloletnie, ciężkie, nieleczone nadciśnienie tętnicze. U osób, które mają przewlekłą chorobę nerek nadciśnienie tętnicze albo występuje już w momencie pojawienia się choroby albo później, gdy dochodzi do trwałego uszkodzenia nerek. Chory z kłębuszkowym zapaleniem nerek może mieć w okresie ostrym nadciśnienie, albo może je rozwinąć wtedy, gdy choroba zniszczy już nerki tak, że one nie są już w stanie prawidłowo regulować ciśnienia tętniczego. Nerki są bowiem bardzo ważnym narządem, który utrzymuje prawidłowe ciśnienie tętnicze.

W jaki sposób choroba nerek ma wpływ na ciśnienie krwi?

Jeśli chodzi o choroby miąższu nerek, to działa tu kilka mechanizmów. Gdy nerki nie są w stanie usuwać z organizmu nadmiaru sodu i wody, to te składniki są zatrzymywane w układzie krążenia. Ciśnienie wtedy wzrasta. Ubytek miąższu nerek zwiększa wydzielanie substancji, które sprzyjają podwyższaniu ciśnienia, jak angiotensyna, endotelina, brakuje zaś związków, które obniżają ciśnienie, np. prostaglandyn. Z nerek wychodzą też sygnały do mózgu, przenoszone nerwami współczulnymi, które aktywują ośrodki w układzie nerwowym podnoszące ciśnienie. Takie badania przeprowadzano u szczurów: wywoływano u nich nadciśnienie, wstrzykując do nerki fenol. Powodowało to przejściowy wzrost ciśnienia. Jednak u szczurów, u których przecięto nerwy wychodzące z nerek nie dochodziło do wzrostu ciśnienia ? świadczy to o tym, że w tym mechanizmie zaangażowany jest mózg. U człowieka zabieg denerwacji nerek stosowany w leczeniu opornego nadciśnienia wykorzystuje ten mechanizm.

Lekarz już w pierwszym badaniu jest w stanie zauważyć szereg objawów, które mogą świadczyć o nadciśnieniu wtórnym. W przypadku zwężenia tętnicy nerkowej objawem może być słyszalny szmer, zmiana wielkości nerek. Aldosteron powoduje utratę potasu z organizmu. Guz chromochłonny może powodować napady nadciśnienia z tzw. kryzami adrenergicznymi.

Bez leczenia pierwotnej choroby nie da się wyleczyć nadciśnienia wtórnego?

Celem zdiagnozowania postaci wtórnej jest możliwość wyleczenia pacjenta z choroby, która sama w sobie jest groźna. Przykładowo: guz chromochłonny, który wydziela hormony w sposób napadowy, jeśli nie zostanie rozpoznany, może spowodować śmierć pacjenta. Taki napad może pojawić się w przebiegu znieczulenia, operacji, podania radiologicznego środka kontrastującego. Jak widać, przy niegroźnej procedurze pacjent może umrzeć z powodu aktywności guza. Jeśli usunie się guz wydzielający aldosteron, to pacjent nie będzie miał zaburzeń elektrolitowych, cukrzycy, uszkodzenia mięśni itp. U ? osób spowoduje to też normalizację ciśnienia. A jeśli nawet chorego w ten sposób nie wyleczymy, to poprawimy kontrolę ciśnienia. Jeżeli chory ma zwężenie tętnicy nerkowej, to rewaskularyzacja sprawi, że uratujemy nerkę.

Pacjent z bezdechem sennym nie wysypia się, jest senny w ciągu dnia, stale zmęczony, często ma bóle głowy, nie może się skoncentrować, ma depresję, zwiększa zagrożenie dla innych jako kierowca. Skuteczne leczenie bezdechu sprawia, że może nie wyleczymy go z nadciśnienia, ale wiele jego dolegliwości zniknie.

Oprócz tych wszystkich działań, konieczna jest też kontrola nadciśnienia?

Tak, u większości chorych konieczne jest kontynuowanie standardowej terapii nadciśnienia. Przy konkretnych schorzeniach pewne grupy leków są preferowane, inne nie.

Są przypadki, że typowe leki przeciwnadciśnieniowe są przeciwwskazane przy wtórnym nadciśnieniu?

Nie, jednak pewne leki są preferowane, a inne nie powinny być stosowane. Przykładowo, jeśli chory ma pierwotny hyperaldosteronizm, to nie można mu podawać niektórych leków moczopędnych, gdyż pogłębi to zaburzenia elektrolitowe ? chory straci jeszcze więcej potasu. Często właśnie choroba ujawnia się, gdy pacjent dostaje diuretyk i nagle ma spadek stężenia potasu. Pacjent z guzem chromochłonnym zwykle dostaje leki, które działają na receptory blokujące receptory alfa-adrenergiczne stymulowane przez aminy katecholowe. Nie podajemy wówczas samych betablokerów, gdyż grozi to nasileniem objawów.

Jedną z przyczyn wtórnego nadciśnienia jest obturacyjny bezdech senny. Jednak większość osób nie wie, że ma taką chorobę?

Większość osób wie, że ma problem, ale nie wie, że jego przyczyną jest bezdech senny. Wiele osób nie ma prawidłowo postawionego rozpoznania. Najczęściej jest to powikłanie otyłości.

Dlaczego bezdech senny powoduje wysokie ciśnienie?

Nie zostało to do końca wyjaśnione. Przypuszcza się, że gdy pacjent ma w nocy epizody bezdechu i dusi się, do mózgu płynie sygnał, że trzeba się ?ratować? poprzez podniesienie ciśnienia.

Niestety, wyleczenie chorego z bezdechu nie zawsze jest w stanie wyleczyć go z nadciśnienia. Często jednak jeśli wyleczy się podstawową chorobę, to nadciśnienie ustępuje. Najlepszym przykładem jest leczenie osób otyłych zabiegami bariatrycznymi: większość osób udaje się wyleczyć z nadciśnienia i cukrzycy.

Nadciśnienie wtórne mogą też wywołać pewne grupy leków?

Tak, są leki, które wywołują nadciśnienie, albo ? tak dzieje się częściej ? pogarszają kontrolę ciśnienia. Mogą to być nawet leki powszechnie dostępne bez recepty, jak krople na katar zawierające środki obkurczające naczynia krwionośne. Wchłaniają się, dlatego jeśli pacjent używa ich często, może to spowodować wzrost ciśnienia. Bywa, że nadciśnienie jest powikłaniem stosowania leków niezbędnych dla chorego ? tak jest w przypadku przeszczepów narządowych, chorób z autoagresji. Chodzi np. o inhibitory kalcyneuryny, czyli cyklosporynę, glikokortykosteroidy, erytropoetynę ? lek stosowany u chorych z niedokrwistością w przebiegu niewydolności nerek. Ale np. zgony u sportowców mogą być spowodowane powikłaniami krążeniowymi stosowania erytropoetyny jako środka dopingującego.

Nadciśnienie wtórne może być też wywołane ciążą. Dlaczego tak się dzieje?

Jest to jedno z najczęstszych powikłań ciąży, wiąże się ze stanem przedrzucawkowym i rzucawką. Zakończenie ciąży leczy z nadciśnienia ? w ciągu 12 tygodni od urodzenia dziecka ciśnienie wraca do normy.

W tej chwili obserwuje się coraz częściej przewlekłe nadciśnienie w ciąży: kobiety decydują się coraz później na posiadanie dzieci, często mają nadwagę czy wręcz otyłość: zbyt wysokie ciśnienie występuje u nich jeszcze przed ciążą. Jeśli na to nałoży się jeszcze nadciśnienie wywołane ciążą, sytuacja jest trudniejsza.

Dokładnie nie wiadomo, jaki jest mechanizm powstawania nadciśnienia w ciąży. Bez wątpienia jest to związane z wytwarzaniem przez łożysko substancji, które powodują wzrost ciśnienia. Bardzo często u tych kobiet unaczynienie łożyska nie jest prawidłowe, pojawiają się substancje, które wynikają z nieprawidłowej budowy i czynności łożyska. Jeśli kobieta w pierwszej ciąży rozwinęła nadciśnienie, to jest większe ryzyko, że powtórzy się to w kolejnej ciąży. Oczywiście konieczne jest leczenie nadciśnienia ciąży.

Coraz częściej nadciśnienie pojawia się u dzieci i młodzieży. To nadciśnienie pierwotne czy wtórne?

Do tej pory uważano, że nadciśnienie pojawiające się u dzieci i młodzieży to zwykle nadciśnienie wtórne, najczęściej spowodowane chorobami nerek, wadami serca czy różnego rodzaju zaburzeniami uwarunkowanymi genetycznie. Obecnie jednak coraz częściej jest to nadciśnienie pierwotne, związane z otyłością. Obserwuje się wzrost liczby dzieci i młodzieży z nadciśnieniem, ponieważ coraz więcej młodych osób ma nadwagę i otyłość. Jeśli u dziecka i młodego człowieka diagnozuje się nadciśnienie, to koniecznie trzeba sprawdzić, czy nie jest to jego wtórna postać.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Trzeba odróżnić nadciśnienie wtórne od pierwotnego pochodzi z serwisu Świat Lekarza.