Polskie Towarzystwo Okulistyczne w ciągu trzech minionych lat działało dynamicznie pomimo pandemii i ograniczeń z nią związanych. Zrealizowaliśmy wiele nowych inicjatyw, prowadziliśmy działalność dydaktyczną i szkoleniową, odbywały się webinaria i kolejne Zjazdy Okulistów Polskich. Bardzo ważne były kampanie społeczne, w tym zainicjowana przeze mnie, a adresowana do pacjentów, którzy w pandemii obawiali się leczyć okulistycznie: ?Pokonaj zaćmę, popraw widzenie? ? mówi prof. dr hab. n. med. Jacek Paweł Szaflik, kierownik Katedry i Kliniki Okulistyki Wydziału Lekarskiego WUM, dyrektor Samodzielnego Publicznego Klinicznego Szpitala Okulistycznego w Warszawie, ustępujący prezes Polskiego Towarzystwa Okulistycznego.

Kiedy 6 czerwca 2019 r. obejmował Pan funkcję prezesa PTO, zapewne nie przypuszczał Pan, w jak trudnych czasach przyjdzie Panu tę funkcję sprawować. Przypomnijmy, 17 listopada 2019 r. rozpoczęła się epidemia, a 11 marca 2020 r. przez WHO została oficjalnie uznana za pandemię. I od tego czasu wiele się zmieniło, w wielu dziedzinach życia. Z drugiej strony, patrząc na Pana wcześniejsze dokonania, można było być pewnym, że poradzi Pan sobie doskonale. Z pewnością przyczyniły się do tego liczne szkolenia, kursy, szczególnie zagraniczne, udział w realizacji kilkudziesięciu projektów naukowych. Zapewne świetnym połączeniem, rzutującym na te późniejsze aktywności, było, jeszcze na początku Pańskiej drogi zawodowej, ukończenie po studiach medycznych Studium Zarządzania Organizacjami Ochrony Zdrowia w SGH. Proszę wybaczyć to rozbudowane pytanie, ale ma ono być wstępem do pokazania, że mimo trudności zewnętrznych, obiektywnych, mając odpowiednie kwalifikacje i chęci, można dać radę. I zrobić nawet więcej, niż wydawałoby się, że można. Bo tak było, prawda?

Dziękuję Pani Redaktor za tyle ciepłych słów. To prawda, że szczególnie na początku pandemii, nie było łatwo. Wraz z rozprzestrzenianiem się pandemii przekonywaliśmy się, że to jest zupełnie coś innego niż moglibyśmy się spodziewać. Jak w przypadku wielu innych specjalistów, reprezentujących inne dziedziny medycyny, od pierwszych momentów pandemii obserwowaliśmy przekładanie, odwlekanie wizyt przez pacjentów, w obawie przed zakażeniem wirusem SARS-CoV-2. I tu muszę podkreślić, że nasze Towarzystwo było jednym z pierwszych towarzystw naukowych na świecie, obok Amerykańskiej Akademii Okulistycznej, które już na początku pandemii opracowało wytyczne dla lekarzy okulistów, określające, jak postępować z pacjentem okulistycznym, aby zostały zachowane bezpieczeństwo i pacjenta, i zajmującego się nim personelu medycznego.

Wielu użytkowników soczewek kontaktowych pytało wówczas, czy ich noszenie podczas pandemii nie zagraża narządowi wzroku.

Wraz z prof. Andrzejem Horbanem, konsultantem krajowym w dziedzinie chorób zakaźnych, opracowaliśmy także wytyczne dla osób noszących soczewki kontaktowe ? jak powinny je użytkować, jakie zasady bezpieczeństwa zachować, aby chronić oczy. Te wytyczne były jednymi z szesnastu dokumentów, które powstały w czasie pandemii, w latach 2019-2021. Oczywiście nie wszystkie były związane z COVID-19, część poprzednich uaktualnialiśmy. Wśród nich znalazły się takie jak np. zaktualizowane wytyczne PTO dotyczące diagnostyki i leczenia jaskry, wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia zespołu suchego oka, wytyczne postępowania w retinopatii wcześniaków ? ROP. Ponadto wytyczne postępowania we wrodzonej niedrożności dróg łzowych, a także dotyczące postępowania w krótkowzroczności postępującej u dzieci i młodzieży oraz w sprawie refrakcyjnej wymiany soczewek, dotyczące postępowania w przypadku niedowidzenia u dzieci, leczenia wysiękowej postaci zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem.

Prowadziliście aktywną współpracę z innymi towarzystwami naukowymi, czego efektem, w wielu przypadkach, było również opracowanie wspólnych wytycznych.

W dzisiejszych czasach, kiedy ogromna jest rola interdyscyplinarnego podejścia do pacjenta, takie współprace są konieczne. Nasze Towarzystwo współpracuje z Polskim Towarzystwem Reumatologicznym, Polskim Towarzystwem Hematologów i Transfuzjologów, Polskim Towarzystwem Pediatrycznym, Polskim Towarzystwem Diabetologicznym. Wspólnie z Polskim Towarzystwem Pediatrycznym opracowaliśmy zalecenia dla pediatrów i lekarzy rodzinnych, jak badać dzieci, od urodzenia do pełnoletności, by wykrywać i leczyć u nich choroby oczu i wady wzroku. Starania, aby je powszechnie stosować w ramach świadczeń objętych refundacją NFZ zaczęliśmy jeszcze przed pandemią i zamierzamy je kontynuować. Z Polskim Towarzystwem Reumatologicznym, Polskim Towarzystwem Hematologów i Transfuzjologów opracowaliśmy wytyczne dotyczące opieki nad pacjentem z nasilonym zespołem suchego oka.

Bez przesady można powiedzieć, że podczas Pańskiej kadencji Towarzystwo zajmowało się wszystkimi najistotniejszymi tematami związanymi z problemami narządu wzroku, także tymi, o których wciąż niewiele się mówi czy budzącymi wątpliwości, np. terapią komórkami macierzystymi.

Polskie Towarzystwo Okulistyczne w sposób ciągły zajmuje się kwestiami merytorycznymi dotyczącymi leczenia chorób oczu. Prace zaczęły się już wcześniej, a w 2020 r. określiliśmy nasze stanowisko dotyczące stosowania komórek macierzystych, uważając, że ich stosowanie jest nadużywane. Niezróżnicowane komórki macierzyste, szczególnie gdy są podane do oka, mogą namnażać się w sposób niekontrolowany, co może prowadzić do poważnych powikłań z powstawaniem nowotworów włącznie. Obecnie w Europie nie są zarejestrowane żadne produkty terapii zaawansowanych wykorzystujące niezróżnicowane komórki macierzyste w okulistyce. Jedynym zarejestrowanym produktem jest Holoclar R, stosowany w leczeniu niewydolności rąbka rogówki, gdzie wykorzystywane są tkankowe specyficzne komórki macierzyste rąbka, mogące różnicować się jedynie do komórek nabłonka rogówki.

Podejmowaliście i prowadziliście wiele bardzo konkretnych programów, akcji, kampanii, większość z nich to była Pana inicjatywa, jak np. wdrożenie programu edukacyjnego ?Szkoła Chirurgii?, we współpracy z firmą Alcon.

Chcemy pomóc wyszkolić młodych lekarzy, okulistów chirurgów, ale też pielęgniarki okulistyczne, którzy mogliby specjalizować się m.in. w nowoczesnej chirurgii zaćmy. Pandemia ograniczyła te szkolenia, które zaczęły odbywać się w ośrodkach regionalnych, bo tego typu aktywności trudno organizować online. Ale oczywiście będą kontynuowane.

Z innych inicjatyw na pewno warto wymienić wdrożenie edukacyjnej kampanii społecznej dotyczącej zaćmy ? ?Pokonaj zaćmę, popraw widzenie? i założenie ?Klubu 40? ? programu wsparcia dla aktywnych naukowo okulistów poniżej 40. r.ż., we współpracy z firmą Polpharma. W ramach ?Klubu 40? odbyły się już trzy spotkania, a jednym z gości specjalnych był prof. Andrew Lee, światowy ekspert neurookulistyki.

Gdybyśmy jeszcze chcieli wspomnieć o organizowanych przez Towarzystwo webinarach, międzynarodowych konferencjach, wydawanych materiałach edukacyjnych, to faktycznie wydaje się, że pandemia nie była Polskiemu Towarzystwu Okulistycznemu straszna.

A i to jeszcze nie wszystko. Warto wspomnieć o naszych postulatach wysyłanych do Ministerstwa Zdrowia, chociażby o naszym stanowisku w sprawie zakresu kompetencji optometrystów, w sprawie akredytacji ośrodków do prowadzenia szkolenia specjalizacyjnego czy stanowisku dotyczącym kierowników specjalizacji medycznych, a także propozycja nowej wyceny zabiegów okulistycznych. To potwierdza, jak ważne były i są dla Towarzystwa sprawy całego środowiska.

I wreszcie ostatnia, jakże ważna i aktualna akcja Towarzystwa ? pomoc Ukrainie.

Ukraińskiemu Towarzystwu Okulistycznemu przekazaliśmy wysokiej jakości sprzęt medyczny, który wcześniej zakupiliśmy dzięki środkom własnym Towarzystwa, wsparciu dystrybutorów sprzętu medycznego oraz osób fizycznych i firm farmaceutycznych. Jego łączna wartość przekroczyła 200 tys. zł. Przekazany sprzęt zawiera m.in. narzędzia chirurgiczne, implanty oczodołowe, szwy okulistyczne, środki znieczulające, leki okulistyczne, fartuchy chirurgiczne, rękawice, maski, gazy witrektomijne, oleje silikonowe.

To naprawdę ogromne dokonania! A jak Pan ocenia działalność Towarzystwa w ciągu tych trzech minionych lat i swoją aktywność na tym tle?

Polskie Towarzystwo Okulistyczne działało dynamicznie przez ten czas pomimo pandemii i ograniczeń z nią związanych. Zrealizowaliśmy wiele nowych inicjatyw, prowadziliśmy działalność dydaktyczną i szkoleniową, odbywały się webinaria i kolejne Zjazdy Okulistów Polskich w formule online, a dzisiaj kiedy nareszcie pozwalają na to warunki epidemiologiczne, rozpoczynamy naszą doroczną konferencję w długo oczekiwanej przez chyba wszystkich edycji stacjonarnej. Bardzo ważne były kampanie społeczne, w tym zainicjowana przeze mnie, a adresowana do pacjentów, którzy w pandemii obawiali się leczyć okulistycznie: ?Pokonaj zaćmę, popraw widzenie?.

Kontynuowaliśmy i rozwijaliśmy oczywiście także wcześniej rozpoczęte działania, takie jak akcja ?Polscy Okuliści Kontra Jaskra?.

Szczególnie zadowolony jestem z powstałych w tym okresie licznych rekomendacji i zaleceń dotyczących różnych chorób i stanów okulistycznych, o których mówiliśmy, a chciałbym podkreślić, że te, które dotyczyły postępowania w stanie pandemii powstawały naprawdę pod ogromną presją sytuacji i czasu.

Cieszę się, że w tych pełnych wyzwań dla wszystkich okulistów chwilach Polskie Towarzystwo Okulistyczne mogło służyć naszemu środowisku. Mam nadzieję, że koniec pandemii zwiastuje powrót do normalnych warunków naszej pracy i rozwoju, a także umożliwi szybkie wyrównanie spowodowanego epidemią długu zdrowotnego i tym samym poprawę okulistycznego stanu zdrowia społeczeństwa.

Rozmawiała: Bożena Stasiak

Artykuł Prof. dr hab. n. med. Jacek Paweł Szaflik: Polska okulistyka w czasie pandemii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Zespół Ekspertów przy Polskim Towarzystwie Okulistycznym rekomenduje stosowanie sulodeksydu jako terapii uzupełniającej w leczeniu łagodnej i średnio zaawansowanej retinopatii cukrzycowej. Sulodeksyd, z jego unikatowym wpływem na odbudowę glikokaliksu, działaniem przeciwzapalnym, przeciwzakrzepowym, profibrynolitycznym, antyoksydacyjnym i reologicznym, dodany do właściwej terapii cukrzycy, może hamować, a często odwracać te wczesne zmiany w naczyniach siatkówki ? mówi prof. dr hab. n. med. Jacek Paweł Szaflik, kierownik Katedry i Kliniki Okulistyki Wydziału Lekarskiego WUM, dyrektor Samodzielnego Publicznego Klinicznego Szpitala Okulistycznego w Warszawie.

Światowa Organizacja Zdrowia uznała retinopatię cukrzycową (DR ? diabetic retinopathy) za kolejną epidemię XXI wieku, jedną z najczęstszych przyczyn ślepoty wśród osób aktywnych zawodowo. Brzmi to dramatycznie.

Statystyki istotnie są porażające. Obecnie ok. 415 mln ludzi na świecie cierpi na to zaburzenie metaboliczne, co jedenasta dorosła osoba. W Polsce z cukrzycą żyje ponad 3 mln osób, a średnio u co trzeciej dojdzie do rozwoju retinopatii cukrzycowej. Częstość jej występowania zwiększa się wraz z czasem trwania choroby podstawowej. Czynnikami zwiększającymi ryzyko DR są brak wyrównania metabolicznego choroby podstawowej, nieprawidłowy profil lipidowy, nadciśnienie tętnicze. Niestety, u części chorych na cukrzycę, pomimo prawidłowych parametrów, dojdzie do rozwoju mikroangiopatii.

Cukrzyca uszkadza naczynia krwionośne w wielu narządach, także w narządzie wzroku. Jej destrukcyjny wpływ występuje już na bardzo wczesnych etapach, kiedy jeszcze nie upośledza widzenia. Co konkretnie dzieje się w naczyniach narządu wzroku pod wpływem cukrzycy?

Śródbłonek naczyń jest od wewnątrz wyścielony strukturą bogatą w glikozaminoglikany, to tzw. glikokaliks. Ta żelowa wyściółka śródbłonka to jednak coś dużo więcej niż tylko wyściółka śródbłonka. Glikokaliks może modulować funkcje komórek śródbłonka, przenosząc do wnętrza komórek, poprzez cytoszkielet, informacje o prędkości przemieszczającej się krwi. Odgrywa on ważną ochronną rolę dla naczyń krwionośnych, zapewnia prawidłową homeostazę naczynia, odpowiada za prawidłowy przepływ krwi. Jest barierą dla czynników szkodliwych w przebiegu chorób naczyniowych, warunkuje odporność na uszkodzenia, przeciwdziała wzrostowi przepuszczalności ścian naczynia, ułatwia zakotwiczenie i przechowywanie ważnych biologicznie substancji ? to m.in. syntaza-NO, antytrombina, nieaktywne białka krzepnięcia.

Pod wpływem rozwijającej się cukrzycy, głównie na skutek hiperglikemii i podwyższonego stężenia cholesterolu LDL, dochodzi do uszkodzenia glikokaliksu. To z kolei powoduje utratę integralności śródbłonka, jego rozszczelnienie, wzmożoną adhezję płytek i leukocytów do ścian naczynia, czego konsekwencją jest inicjacja reakcji zapalnej. Powoduje to większą przepuszczalność naczynia, zmniejszenie biodostępności NO, przez co wzrasta ryzyko narażenia na działanie wolnych rodników i stres oksydacyjny. Dochodzi również do aktywacji trombiny.

Jakie są objawy retinopatii cukrzycowej nieproliferacyjnej, a więc łagodnej i średnio zaawansowanej?

Do typowych objawów nieproliferacyjnej postaci DR zalicza się mikrotętniaki, krwotoki śródsiatkówkowe, wysięki twarde, wskazujące na wzrost przepuszczalności naczyń wtórnie do ich uszkodzenia. Ich obecność wskazuje na istniejący lub przebyty cukrzycowy obrzęk plamki, który jest odrębną postacią mikroangipopatii, występującą bądź w formie izolowanej, czyli bez towarzyszących zmian typowych dla DR, bądź towarzyszy postaci nieproliferacyjnej/proliferacyjnej DR. Przebieg cukrzycowego obrzęku plamki jest niezależny od stadium DR. Ponadto do typowych objawów nieproliferacyjnej postaci DR zalicza się ?kłębki waty?, czy zastój aksoplazmy w warstwie komórek zwojowych wtórny do niedokrwienia siatkówki, poszerzenie i paciorkowatość naczyń żylnych oraz śródsiatkówkowe nieprawidłowości naczyniowe.

W swoich wytycznych Polskie Towarzystwo Okulistyczne w terapii łagodnej oraz średnio zaawansowanej postaci retinopatii cukrzycowej rekomenduje sulodeksyd, podobne wytyczne daje Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Nie jest to lek nowy, na rynku istnieje od ok. 30 lat, pierwotnie był przeznaczony do leczenia innych chorób. Co sprawiło, że od niedawana do ChPL sulodeksydu zostało dodane nowe wskazanie, właśnie do leczenia retinopatii cukrzycowej?

Istotnie, pierwotnie sulodeksyd, znany od kilkudziesięciu lat lek z grupy glikozaminoglikanów, z uwagi na swoje przeciwzakrzepowe właściwości był przeznaczony do terapii chorych cierpiących na choroby zwiększające ryzyko zakrzepicy np. wtórnej profilaktyki żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej kończyn dolnych, zakrzepicy żył siatkówki, choroby Buergera, przewlekłej niewydolności żylnej, owrzodzeń żylnych podudzi itd. Liczne badania potwierdziły jego wielokierunkowe działanie: przeciwzakrzepowe, profibrynolityczne, przeciwzapalne, a także działanie powodujące odbudowę glikokaliksu. Ten mechanizm doskonale wpisuje się w leczenie retinopatii cukrzycowej. Liczne badania wykazały, że sulodeksyd zwiększa objętość glikokaliksu u pacjentów z cukrzycą.

Lek ten, działając protekcyjnie na śródbłonek naczyniowy, modyfikuje strukturę i właściwości glikokaliksu, zapobiega utracie integralności i przywraca integralność śródbłonka naczyń, przywraca też ujemny ładunek na powierzchni komórek śródbłonka, reguluje interakcje śródbłonka z komórkami krwi, hamuje przyleganie płytek krwi oraz leukocytów do powierzchni komórek śródbłonka. Utrzymuje wiele właściwości, które wpływają na strukturę i funkcję śródbłonka, zapobiegając wykrzepianiu wewnątrznaczyniowemu. Inne istotne kliniczne cechy sulodeksydu to jego wpływ na zwiększanie w trakcie leczenia stężenia cholesterolu HDL i spadek stężenia triglicerydów, co jest istotne w trakcie leczenia pacjentów z cukrzycą.

Patrząc na mechanizm działania sulodeksydu, wydaje się jak najbardziej wskazane zastosowanie tego leku w retinopatii cukrzycowej. A co pokazały badania kliniczne z jego wykorzystaniem w retinopatii cukrzycowej, np. badanie DRESS (The Diabetic Retinopathy Sulodexide Study)?

Badania pokazały, że stosowanie sulodeksydu powodowało pogrubienie warstwy glikokaliksu na powierzchni śródbłonka naczyń siatkówki, z jednoczesnym zmniejszeniem jej przepuszczalności, oraz zmniejszenie osoczowej aktywności hialuronidazy. Potwierdza to jego działanie protekcyjne w stosunku do glikokaliksu, wynikające nie tylko z dostarczania substratu do odnawiania tej struktury, ale także z blokowania aktywności enzymów ją degradujących.

Doustna terapia sulodeksydem w ciągu 12 miesięcy zmniejszyła nasilenie twardych wysięków u pacjentów z postacią łagodną do umiarkowanej retinopatii cukrzycowej, bez wykrywalnych znaczących efektów ubocznych.

Jakie więc są najnowsze zalecenia kliniczne Polskiego Towarzystwa Okulistycznego dla stosowania sulodeksydu w retinopatii cukrzycowej, zbieżne z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego?

Zespół Ekspertów przy Polskim Towarzystwie Okulistycznym rekomenduje stosowanie sulodeksydu jako terapii uzupełniającej w leczeniu łagodnej i średnio zaawansowanej retinopatii cukrzycowej. Sulodeksyd, z jego unikatowym wpływem na odbudowę glikokaliksu, działaniem przeciwzapalnym, przeciwzakrzepowym, profibrynolitycznym, antyoksydacyjnym i reologicznym, dodany do właściwej terapii cukrzycy, może hamować, a często odwracać te wczesne zmiany w naczyniach siatkówki. I to zostało potwierdzone w badaniu na modelach doświadczalnych oraz klinicznych, w tym w badaniu DRESS. A długa obecność leku na rynku i przeprowadzenie z jego użyciem dziesiątek badań klinicznych potwierdziły również bezpieczeństwo jego stosowania.

Rozmawiała: Bożena Stasiak

Artykuł Prof. dr hab. n. med. Jacek Paweł Szaflik: Najnowsze podejście do leczenia wczesnych stadiów retinopatii cukrzycowej pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Soczewki o wydłużonej ogniskowej łączą w sobie zalety soczewek jednoogniskowych i wieloogniskowych. Dają więcej niezależności od okularów niż implanty jednoogniskowe, a zarazem powodują mniej niekorzystnych wzrokowych skutków ubocznych niż soczewki wieloogniskowe. Ich nadrzędnym celem, biorąc pod uwagę komfort pacjenta, jest wyeliminowanie lub znaczące zmniejszenie konieczności używania okularów ? mówi prof. dr hab. n. med. Jacek Paweł Szaflik, kierownik Katedry i Kliniki Okulistyki Wydziału Lekarskiego WUM, dyrektor Samodzielnego Publicznego Klinicznego Szpitala Okulistycznego w Warszawie.

Operacje zaćmy to jeden z najczęściej wykonywanych na świecie zabiegów. W Polsce wykonuje się ich obecnie ok. 3 tys. na 1 mln mieszkańców, podczas gdy średnia dla Unii Europejskiej i Ameryki Północnej to 6 tys. zabiegów na 1 mln mieszkańców. Prawdopodobnie będzie ich jeszcze więcej, gdyż społeczeństwo się starzeje, a zaćma tzw. starcza występuje najczęściej. Od czasów, kiedy w ogóle zaczęto przeprowadzać zabiegi usuwania zaćmy, bardzo dużo się zmieniło. Eksperci oceniają te zmiany już nie jako ewolucję, ale rewolucję, prawda?

Historia tej operacji jest niezwykle długa i miały w niej miejsce zarówno rewolucje, jak i stopniowa ewolucja. Już ponad 3 tys. lat temu próbowano usuwać zaćmę, czyli zmętnienie soczewki, określaną jako kataraktę, co po grecku znaczy ?wodospad?. Zmętnienie soczewki, pokrywanie się jej bielmem, kojarzono wówczas z białym płynem, wyciekającym z mózgu. Stąd ten ?wodospad?. A metody, jakimi usiłowano z tym walczyć, były według dzisiejszych standardów bardzo brutalne. Zmętniałą soczewkę spychano jakimś ostrym narzędziem do komory ciała szklistego, co przynosiło chwilową poprawę. Ale konsekwencją takiego zabiegu mogło być zapalenie wnętrza gałki ocznej, a jeśli pacjent miał pecha, to mogło prowadzić do zakażenia ogólnoustrojowego i nawet jego śmierci.

Pierwsze bardziej udane według współczesnych standardów operacje usunięcia zaćmy miały miejsce w XVIII wieku i były zasługą francuskiego chirurga Jacquesa Daviela, który w 1747 r. w Marsylii wykonywał nacięcie przedniej torebki soczewki i usuwał z niej jądro. Metoda ta została określona jako zewnątrztorebkowe usunięcie zaćmy. Nie wszystkie operacje kończyły się powodzeniem. Sam Daviel przyznawał, że na 200 dokonanych przez niego zabiegów 180 było udanych. Ważnym kolejnym etapem była technika wewnątrztorebkowego usunięcia zaćmy, której najskuteczniejszą metodę, tzw. krioekstrakcję, opracował polski okulista, profesor Tadeusz Krwawicz.

Natomiast wszczepienie pierwszej sztucznej soczewki miało miejsce w 1949 r. Dokonał tego angielski okulista Harold Ridley. I, jak to najczęściej bywa, dużą rolę odegrał tu przypadek. Od 1940 r. jego pacjentem był Gordon Cleaver, pilot RAF, który został ranny w bitwie o Anglię. Stracił wzrok, a w jego oczach znalazły się liczne odłamki szkła akrylowego. Ridley ze zdziwieniem zaobserwował, że mimo tych pozostałości nie dochodzi do zakażenia, do stanów zapalnych. Uznał więc, że to może być znakomity materiał na sztuczną soczewkę. Z pomocą optyków taką stworzył, a w szpitalu św. Tomasza w Londynie w 1949 r., po zewnątrztorebkowym usunięciu zaćmy, wszczepił ją, osadzając za tęczówką, 45-letniej pielęgniarce, Elisabeth Atwood. Soczewka była wykonana z PMMA, czyli polimetymetakrylanu.

Jednak musiało jeszcze minąć wiele, wiele lat, zanim usuwanie zaćmy i wszczepianie sztucznych soczewek stało się powszechne, a przed wszystkim bezpieczne.

Istotnie, te pierwsze zabiegi były obarczone sporym ryzykiem, ponadto środowisko naukowe początkowo nie było im przychylne. Widząc to, Ridley sam zaczął się wycofywać z ich przeprowadzania. W zasadzie dopiero od połowy lat 70. wszczepianie sztucznych soczewek podczas operacji usunięcia zaćmy stawało się coraz powszechniejszą metodą. A w 1967 r. amerykański okulista Charles Kelman zaproponował nową metodę zewnątrztorebkową, fakoemulsyfikację, polegającą na rozdrobnieniu jądra przy użyciu ultradźwięków. Od tego czasu trwa era ciągłych ulepszeń, tak w zakresie technik usuwania zaćmy, jak i wszczepianych implantów. To czas stosowania coraz to bardziej innowacyjnych technik operacyjnych, nowych materiałów, udoskonalania implantów wewnątrzsoczewkowych, opracowywania coraz lepszych fakoemulsyfikatorów. W 2008 r. zastosowano po raz pierwszy w chirurgii zaćmy laser femtosekundowy, otwierając nowy rozdział w historii fakoemulsyfikacji, wprowadzając sprzęt, który może, w pewnym zakresie, zastąpić ręce chirurga. Zastosowanie lasera femtosekundowego podczas operacji zaćmy pozwala także znacząco zredukować ilość niekorzystnych ultradźwięków potrzebnych do fakoemulsyfikacji. Zautomatyzowany system wszczepiania soczewek pozwala dziś na płynniejsze wszczepienie implantu, w bardziej kontrolowany sposób.

Patrząc na to, jakie mamy teraz soczewki, dopiero widać, jak ogromny postęp tu nastąpił. Ich parametry, rodzaje, mechanizm działania ? aż trudno sobie wyobrazić, jak możliwe było stworzenie czegoś tak doskonałego.

Obecnie mamy bardzo duży wybór nowoczesnych soczewek, z tym że niestety najbardziej zaawansowane technologicznie konstrukcje pozwalające uwolnić po operacji pacjenta od okularów lub ograniczyć od nich zależność są zbyt drogie, aby wystarczała na nie kwota refundacji NFZ. W praktyce podczas operacji przeprowadzanej w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia możliwe jest więc zastosowanie soczewek najbardziej popularnych, bo najtańszych, czyli jednoogniskowych.

Od kilku lat w przypadku pacjentów z astygmatyzmem rogówkowym powyżej dwóch dioptrii możliwe jest uzyskanie wyższej stawki NFZ za operację zaćmy z zastosowaniem soczewki torycznej. Niestety, znowu wysokość tej dopłaty pokrywa zaledwie zwiększony koszt implantu, podczas gdy dłuższy czas pracy wykwalifikowanego lekarza podczas kalkulacji ani dodatkowe ryzyka związane z wszczepieniem soczewki torycznej nie zostały w wycenie procedury wzięte pod uwagę. Stąd, jak przypuszczam, mniejszy odsetek zastosowania soczewek torycznych w ramach refundacji NFZ w stosunku do potencjalnych potrzeb.

Kierując się potrzebami pacjentów, stworzono soczewki tzw. pseudoakomodacyjne, pozwalające widzieć ostro na różne odległości bez pomocy okularów.

Były to najpierw dwu-, potem trzy-, a nawet pięcioogniskowe konstrukcje dyfrakcyjne lub refrakcyjne, pozwalające pacjentowi po operacji uzyskać praktyczną wolność od okularów, niestety najczęściej kosztem gorszej jakości widzenia, w tym przede wszystkim obniżenia czułości kontrastowej różnego stopnia oraz występowania niekorzystnych zjawisk optycznych typu halo i glare, czyli otoczki wokół źródeł światła i olśnień. Tego rodzaju zaburzenia przeszkadzają przede wszystkim w wykonywaniu czynności w warunkach słabego oświetlenia, zmierzchowych i często utrudniają np. prowadzenie samochodu w nocy. Ograniczało to niestety zdecydowanie grupę osób, które mogły z satysfakcją skorzystać z tych rozwiązań.

Nauka idzie jednak wciąż do przodu i pojawiły się jeszcze doskonalsze soczewki, będące niejako pośrednim ogniwem między soczewkami jednoogniskowymi i wieloogniskowymi, którymi są zainteresowane przede wszystkim osoby prowadzące aktywny tryb życia.

Są to soczewki o wydłużonej ogniskowej, rozszerzonej głębi ostrości, EDOF (extended depth of focus). Jak już zaznaczyłem, łączą one w sobie zalety soczewek jednoogniskowych i wieloogniskowych. W największym skrócie można powiedzieć, że dają więcej niezależności od okularów niż implanty jednoogniskowe, a zarazem powodują mniej niekorzystnych wzrokowych skutków ubocznych niż soczewki wieloogniskowe. Ich nadrzędnym celem, biorąc pod uwagę komfort pacjenta, jest wyeliminowanie lub znaczące zmniejszenie konieczności używania okularów.

Dla kogo przede wszystkim są przeznaczone soczewki o wydłużonej ogniskowej, kto szczególnie odczuje korzyści z ich użytkowania?

To soczewki dla pacjentów, którzy chcą cieszyć się dobrą ostrością wzroku w różnych sytuacjach i czuć się bezpiecznie np. podczas prowadzenia samochodu po zmroku. Umożliwiają wykonywanie wielu codziennych czynności bez okularów, np. uprawianie sportu, pracę przy komputerze, prowadzenie samochodu, także o zmierzchu oraz w nocy, oglądanie telewizji, sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów i wiele innych czynności, wykonywanych w domu i poza domem. Przy dodatkowym zastosowaniu tzw. mikromonowizji zdecydowana większość pacjentów może także swobodnie czytać lub korzystać z telefonu bez sięgania po okulary. Co bardzo ważne, najnowsze konstrukcje charakteryzuje bardzo dobra czułość kontrastowa oraz częstość występowania zjawisk halo czy glare na poziomie zbliżonym do soczewek jednoogniskowych.

Należy oczywiście pamiętać, że ? podobnie jak w przypadku soczewek wieloogniskowych ? właściwymi kandydatami do wszczepienia soczewek o wydłużonej ogniskowej są pacjenci, których oczy poza zaćmą są zdrowe. Przeciwskazaniem są choroby plamki, nerwu wzrokowego czy rogówki i powierzchni oka, szczególnie jeśli są nasilone.

Tak dobre soczewki powinny być wykonane wyłącznie z dobrego materiału?

Współczesne soczewki są produkowane z materiałów typu akrylowego. Akryle z grupy hydrofobowych wydają się mieć więcej zalet, między innymi ich zastosowanie wiąże się z niższym odsetkiem pooperacyjnego zmętnienia tylnej torebki. Niestety, akryle hydrofobowe są droższe niż hydrofilne.

Omawiając cechy implantów typu premium, warto wspomnieć także o asferyczności, która również przyczynia się do wyższej jakości obrazu oraz obecności filtrów nie tylko UV, ale także światła niebieskiego.

Jaka jest szansa, aby i takie soczewki były, może przynajmniej częściowo, refundowane?

Chcielibyśmy móc stosować tak dogodne dla pacjentów rozwiązania jak najszerzej, ale pytanie o kwestie związane z refundacją w ramach publicznego systemu ? to już nie do mnie…

Rozmawiała: Bożena Stasiak

Artykuł Prof. dr hab. n. med. Jacek Paweł Szaflik: Nowoczesne technologie umożliwiają pacjentom coraz lepszy komfort widzenia po usunięciu zaćmy pochodzi z serwisu Świat Lekarza.