W świecie, w którym technologie rozwijają się w zawrotnym tempie, prawo pozostaje w tyle. Nie mamy odpowiednich narzędzi, aby skutecznie przeciwdziałać wykorzystaniu deepfake’ów do oszustw, manipulacji oraz dezinformacji.

Internet kłamie lepiej niż ludzie. Już kilku polskich lekarzy – autorytetów w swoich dziedzinach – padło ofiarą oszustw z wykorzystaniem technologii deepfake. Wizerunki prof. Henryka Skarżyńskiego, prof. Andrzeja Bochenka, dr. Michała Sutkowskiego, a ostatnio prof. Jerzego Szaflika zostały bezprawnie wykorzystane do promowania suplementów diety oraz produktów quasimedycznych.

Deepfake to technologia oparta na sztucznej inteligencji, która pozwala tworzyć fałszywe zdjęcia oraz nagrania wideo i audio. Efekt jest niebywale realistyczny. Algorytmy uczą się mimiki, głosu oraz zachowań konkretnej osoby, a następnie generują materiały, które właściwie nie różnią się od prawdziwych.

Konsekwencje takiego cyberoszustwa są potężne – i nie chodzi tylko o wizerunek lekarzy. Chodzi o coś więcej: o zdrowie, a może nawet i życie pacjentów. Prof. Jerzy Szaflik, którego wykorzystano do promowania „cudownych” produktów rzekomo przywracających wzrok, podkreśla stanowczo, że sugestie zawarte w fałszywej reklamie są niezgodne z aktualną wiedzą medyczną. „Wymienionych na tej witrynie schorzeń oczu, takich jak jaskra czy zaćma, nie można wyleczyć z pomocą wyciągów roślinnych” – alarmuje profesor, niepokojąc się, że odbiorcy tego typu komunikatów, zwiedzeni przekazem o prostym rozwiązaniu na najpoważniejsze choroby oczu, mogą zaniechać profesjonalnego leczenia.

Sęk w tym, że deepfake to dziś już system. Zorganizowane kłamstwo na przemysłową skalę. Ile osób w to kłamstwo uwierzyło? Ilu pacjentów – zagubionych w chaosie informacyjnym – kliknęło „kup teraz”?

Państwo pozwala na zbyt wiele.

A prawo nie nadąża za realiami. Nie mamy odpowiednich narzędzi, aby skutecznie przeciwdziałać wykorzystaniu deepfake’ów do oszustw, manipulacji oraz dezinformacji. Ofiary mogą dochodzić sprawiedliwości ewentualnie na drodze długotrwałych procesów cywilnych, co w praktyce oznacza, że fałszywe materiały krążą w sieci przez miesiące, a nawet lata, zanim zostaną usunięte. A jeśli nawet administratorzy witryn skasują je wcześniej, na ich miejsce zaraz pojawią się nowe.

Owszem, mamy przepisy dotyczące ochrony wizerunku czy zniesławienia, ale nie są one dostosowane do realiów cyfrowej manipulacji. To, co wczoraj wydawało się science fiction, dziś jest realnym zagrożeniem dla każdego z nas.

W tym zagrożeniu jest też drugie dno – eksperci ostrzegają, że nadmiar fałszywych treści wywołuje zjawisko „rezygnacji poznawczej”: w zalewie deepfake’ów odczuwamy zmęczenie prawdą. Znieczulamy się. Przestaje nas oburzać, że ktoś kłamie. Nie sprawdzamy źródeł. Nie wiemy już, kto mówi na poważnie, a kto jest „cyfrowym duchem” wygenerowanym na potrzeby reklamy. To jedno z najpotężniejszych wyzwań naszych czasów. Bo jeśli stracimy zdolność odróżniania prawdy od fałszu, jako społeczeństwo staniemy się bezradni wobec każdej manipulacji. Dlatego walka z deepfake’ami to nie tylko obrona dobrego imienia poszczególnych osób, ale walka o fundamenty zaufania społecznego. I zdrowego rozsądku.

Ewa Podsiadły-Natorska
redaktor prowadząca światlekarza.pl

Artykuł Polska medycyna w pułapce fałszu pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

W ostatnich tygodniach social media zalały wygenerowane przez AI reklamy z wizerunkami znanych lekarzy. Wśród nich znalazł się prof. Jerzy Szaflik, autorytet okulistyczny, wykorzystany do promocji suplementu mającego… przywracać wzrok. Wraz z innymi medykami apeluje teraz o mechanizmy skłaniające platformy do szybszej reakcji na oszustwa, które mogą być groźne dla chorych.

Wspomniane posty reklamowe zaczęły się pojawiać w mediach społecznościowych firmy Meta od początku roku. Zastosowano w nich technikę deepfake, której nazwa powstała z połączenia słów deep learning („uczenie głębokie”, podkategoria uczenia maszynowego) oraz fake – fałszywy. Umożliwia ona komputerowe wygenerowanie nagrania z wizerunkiem i głosem prawdziwej osoby. Sztuczna inteligencja tworzy je na podstawie autentycznych zdjęć czy video, choćby fragmentów archiwalnych wywiadów telewizyjnych. Techniki tej użyto po raz pierwszy ponad dekadę temu, dziś oszustwa z jej wykorzystaniem powoli stają się powszechne.

Groźne stwierdzenia

W reklamach, zamieszczonych na Facebooku i Instagramie użyto m.in. wykreowanego w ten sposób wizerunku prof. Jerzego Szaflika. To jeden z największych polskich autorytetów leczenia chorób oczu, twórca warszawskiej szkoły okulistycznej, wreszcie właściciel największej w kraju niepublicznej kliniki okulistycznej. Posiłkując się jego cyfrową podobizną, zachęcano do zakupu preparatu Oculosin. Ten oparty o wyciągi roślinne suplement ma, wedle deklaracji na stronie internetowej, przywracać wzrok osłabiony lub utracony w przebiegu zaćmy i innych schorzeń grożących ślepotą. Preparat opatrzono wręcz sloganem „Odzyskiwanie wzroku bez operacji chirurgicznej!”.

– To sugestie w sposób oczywisty niezgodne z aktualną wiedzą medyczną – mówi prof. Szaflik. – Wymienionych na tej witrynie schorzeń oczu, takich jak jaskra czy zaćma, nie można wyleczyć z pomocą wyciągów roślinnych. Potrzebna jest stała opieka okulisty, leki recepturowe, niejednokrotnie zabiegi mikrochirurgiczne. Co więcej, leczenie, by było skuteczne, należy rozpocząć na wczesnym etapie choroby, inaczej ryzykuje się całkowitą utratę widzenia. A tu mamy do czynienia z nakłanianiem chorych z zaawansowanymi objawami do samoleczenia suplementem. Nie wspominając już o przywołanym odwarstwieniu siatkówki, które jest stanem nagłym i wymaga natychmiastowej pomocy lekarskiej!

Prof. Szaflik niepokoi się losem odbiorców reklam, którzy – zwiedzeni fałszywym przekazem o prostym rozwiązaniu na najpoważniejsze choroby oczu – mogą zaniechać profesjonalnego leczenia. Wskazuje też na pogorszenie swojej wiarygodności. Mówi, że z szacunku do pacjentów i kilku pokoleń studentów nauczanych na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym, w trakcie przeszło 50 lat kariery naukowej nigdy nie wystąpił w reklamie. Dodaje, że w przypadku lekarzy to nie tylko dyskusyjne z punktu widzenia etyki zawodowej, ale i obecnie nielegalne.

Apele lekarzy

Niestety, jak się okazuje, walka z taką działalnością reklamową jest trudna. Wprawdzie Meta usuwa zgłoszone, niezgodne z prawem posty sponsorowane, ale jest ich wiele, a w miejsce skasowanych wciąż pojawiają się nowe, zamieszczane przez kolejne konta reklamowe. Osoba, której wizerunek jest w nich wykorzystany, jest więc zmuszona do samodzielnego, ciągłego przeczesywania platformy i pojedynczego zgłaszania każdej treści. Tymczasem ich niezgodny z prawem i regulaminami serwisów charakter powinien zostać wychwycony już na etapie weryfikacji takiej reklamy przez Facebooka czy Instagrama.

– Niestety, przynajmniej w moim przypadku, czy w przypadku prof. Henryka Skarżyńskiego, którego wizerunek wykorzystano w podobny sposób, tak się nie stało – mówi prof. Szaflik. – Dlatego apeluję o stworzenie mechanizmów prawnych, które skłoniłyby mające ogromne zasięgi media społecznościowe do szybszej, skuteczniejszej reakcji na oszustwa deepfake. Najlepiej zanim taka reklama ujrzy światło dzienne, dezinformując dziesiątki tysięcy chorych. Obecnie prawo wydaje się nie nadążać za rozwojem i upowszechnianiem się takiej działalności. Będę zabiegał o możliwość rozpoczęcia rozmów środowiska lekarskiego z władzami, m.in. z Ministrem Cyfryzacji, o możliwych rozwiązaniach.

Artykuł Prof. Szaflik: Padłem ofiarą deepfake, potrzebne lepsze prawo pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Styl pracy profesora Mądroszkiewicza pozwalał nam na samodzielne rozwinięcie skrzydeł, na wybicie się tych, dla których okulistyka stała się pasją ? mówi prof. Jerzy Szaflik.

Powiedział Pan kiedyś: ?To takie ważne ? mieć szczęście do ludzi i ludzi do szczęścia?. Jakże te słowa pasują do Pańskich relacji z prof. Marianem Mądroszkiewiczem, o którym niejednokrotnie mówił Pan, że stał się Pana pierwszym niezwykłym mistrzem. Jak to się zaczęło?

Na studiach szukałem swego miejsca w medycynie. Wymyśliłem sobie, że będę neurologiem, nawet zacząłem staż, ale już po miesiącu wiedziałem, że to nie dla mnie, zbyt spokojne, zbyt stacjonarne. Nie miałem jednak pomysłu, jak się z tego wycofać. Z pomocą przyszedł przypadek, a konkretnie spotkanie z wybitnym uczonym, profesorem nauk medycznych, Józefem Japą. Był jednym z organizatorów Śląskiej Akademii Medycznej i zaproponował mi pracę w swoim zespole. To było ogromne wyróżnienie, tylko że mnie interna nie interesowała. Delikatnie usiłowałem powiedzieć to profesorowi, przekonany, że już w ogóle nie będzie chciał ze mną rozmawiać. Tymczasem on spytał, gdzie wobec tego widziałbym swoją przyszłość. Wydukałem, że w okulistyce. A on na to, że świetnie się składa, bo dobrze zna szefa okulistyki, profesora Mądroszkiewicza. Profesor mieszkał w Krakowie, ale dojeżdżał, najpierw do Zabrza, gdzie początkowo klinika się mieściła, a potem, jak została przeniesiona, do Katowic. I tak to się właśnie zaczęło.

Od razu czuł Pan, że profesor stanie się Pana mistrzem, czy też to przekonanie przyszło z czasem?

Od razu czułem, że to niezwykły człowiek, z klasą, bardzo solidny i nieprzeciętnie twórczy. Wspaniale traktował pacjentów, uczyłem się od niego, jak z nimi rozmawiać, jak się do nich odnosić. A także, jak panować nad emocjami, szczególnie w sytuacjach, kiedy nie każdemu można było pomóc. Ja bardzo przeżywałem każdy kontakt z chorym, podchodziłem do tych kontaktów zbyt emocjonalnie. I chyba byłem pojętnym uczniem, profesor darzył mnie sympatią.

Ale ci, których sympatią nie darzył, podobno mieli z nim ciężkie życie.

To prawda, i to nie bardzo mi się podobało, ale po latach musiałem przyznać, że w ocenianiu innych miał rację i chyba z tymi ocenami nigdy się nie mylił. Po prostu miał nosa do wyczuwania, kto jest człowiekiem zasługującym na uwagę i szacunek, a kto nie. I po latach to doceniłem.

Jak na co dzień pracowało się z profesorem Mądroszkiewiczem? Co dała Panu możliwość tej współpracy?

Przede wszystkim, mimo że w tamtych latach o takim dostępie do światowych nowinek, jaki mamy dziś, można  było  tylko  pomarzyć,  profesor  sam  poszukiwał nowych doniesień i z nami się nimi dzielił. W każdy czwartek spotykał się z całym swoim zespołem, w domowej atmosferze, przy kawie, herbacie i upieczonym przez którąś z doktorantek cieście, i razem dyskutowaliśmy o tym, co ciekawego wydarzyło się w klinice, co udało nam się interesującego znaleźć w bibliotece, na jakie publikacje powinniśmy zwrócić szczególną uwagę. Streszczał nam artykuły, które uważał za ciekawe i z którymi powinniśmy się zapoznać. Styl pracy profesora nam na samodzielne rozwinięcie skrzydeł, na wybicie się tych, dla których okulistyka stała się pasją.

Tak, jak w Pana przypadku. I tak uczeń stał się mistrzem.

Zanim jednak to się stało, choć muszę przyznać, że w moim przypadku dość szybko, bo i obie specjalizacje, i doktorat zrobiłem przed wyznaczonymi terminami, to przez trzy lata, niestety tylko przez trzy lata, obserwowałem dokonania profesora, w wielu z nich także  uczestniczyłem.  Byłem Mu bardzo wdzięczny, że, odkąd tylko znalazłem się w jego zespole,  wybierał  mnie  najpierw do biernego asystowania przy zabiegach, bym mógł niebawem sam je wykonywać. To był dla mnie ogromny zaszczyt, kiedy np. w charakterze trzeciego mogłem trzymać i  napinać  nitkę,  tzw.  cugiel, przy wykonywaniu zabiegu zaćmy.

Profesor Mądroszkiewicz miał mnóstwo wspaniałych pomysłów, które próbował realizować i w większości to się udawało. I miał niezwykłe wyczucie, tak w sytuacjach, kiedy trzeba było podjąć jakąś decyzję diagnostyczną, jak i przy opracowywaniu innowacyjnych metod. To on stworzył metodę wydłużania mięśni w zezie zbieżnym jednostronnym lub naprzemiennym, która została nazwana metodą Mądroszkiewicza. Rozpowszechnił w Polsce metodę silikoekstrakcji, która miała zastąpić krioekstrakcję w usuwaniu zaćmy. Co prawda w praktyce krioekstrakcja zwyciężyła, ale ta stworzona przez profesora była twórcza. Wymyślił specjalny klips do wykorzystywania przy operacjach odwarstwienia siatkówki, który miał być przydatny w leczeniu otworów w  plamce.  I  ciągle  eksperymentował w chirurgii oka, o jego dokonaniach pisano w międzynarodowych specjalistycznych czasopismach.

Podobno tym, którzy mieli niezłe zadatki na świetnych okulistów, potrafił niekiedy wybaczać.

Owszem, ale tylko w sytuacjach, kiedy nie stanowiło to dla nikogo zagrożenia, a szczególnie dla pacjentów. Tu mogę przywołać pewne zdarzenie, choć może nie powinienem, bo jest dla mnie nieco wstydliwe. Ale z drugiej strony pokazuje, jak wspaniałym człowiekiem był profesor Mądroszkiewicz. Otóż kiedyś spędziłem wieczór na imprezie, gdzie trochę nadużyłem… Następnego dnia rano musiałem być w klinice. Mając świadomość,  że  profesor  zechce  wziąć mnie do asysty, do tego cugla, zaszyłem się gdzieś w kącie. Aż tu słyszę głos profesora: ?Jerzy, chodź!?. Cóż było robić, poszedłem. Ja właściwie na tym ?sznurku? umierałem. A profesor miał tego dnia kilka zabiegów zaćmy!  Jakoś  wytrzymałem, a tuż po zabiegach profesor wezwał mnie do siebie. No, teraz to już mnie na pewno wyrzuci. On tylko spytał: ?Piłeś??. ?No, piłem??. Profesor otworzył szafkę, wyjął szklaneczkę i nalał mi pięćdziesiątkę koniaku, mówiąc: ?Pij, to ci dobrze zrobi?. Widząc jednak, że z trudem mi to przychodzi, nalał ponownie ze słowami: ?Toś wczoraj musiał sporo wypić, to teraz na drugą nogę??.

I faktycznie, odżyłem. Ale to był jedyny, pierwszy i ostatni raz, że pojawiłem się w klinice ?wczorajszy?.

Jak w kilku słowach mógłby Pan określić profesora Mądroszkiewicza?

To niezwykle barwna, piękna postać, wspaniały naukowiec, dydaktyk i praktyk, który nigdy nie wchodził w jakieś układy. I tylko wielka szkoda, że przymuszony okolicznościami, musiał zrezygnować ze stanowiska szefa kliniki. Ale to już zupełnie inny temat.

Rozmawiała Bożena Stasiak

Artykuł Prof. Jerzy Szaflik: Mistrz i uczeń, który też stał się mistrzem pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Utrata wzroku z powodu retinopatii cukrzycowej może zdarzyć, i to wcale nie tak rzadko, z powodu wylewu krwi do ciała szklistego. Jednak zazwyczaj pojawiają się zaburzenia widzenia, nieostry obraz, ciemna plamka w polu widzenia, obrzęk plamki żółtej. Dlatego tak istotne jest nie tylko wczesne skierowanie pacjenta z cukrzycą na badanie wzroku pod kątem retinopatii, ale i późniejsze jej monitorowanie ? mówi prof. Jerzy Szaflik, założyciel Centrum Mikrochirurgii Oka Laser.

Retinopatia cukrzycowa to jedno z najczęstszych powikłań cukrzycy i, jak wynika ze statystyk WHO, jedna z najczęstszych przyczyn ślepoty wśród osób aktywnych zawodowo. A biorąc pod uwagę, że zachorowalność na cukrzycę wciąż rośnie, również przypadków tego typu powikłania będzie więcej. Z czego to wynika?

Istotnie w dramatycznym tempie przybywa chorych na cukrzycę (DM), głównie w krajach wysoko uprzemysłowionych, co ma związek ze stylem życia. A żeby zobrazować, jakie rodzi skutki dla narządu wzroku, wystarczy powiedzieć, że ok. 20 proc. chorych ze świeżo zdiagnozowaną cukrzycą typu 2 już w momencie rozpoznania ma zmiany w siatkówce. Cukrzyca uszkadza naczynia krwionośne w wielu narządach, także w oku. A ponieważ ta choroba ?nie boli?, a często w pierwszym okresie przebiega bezobjawowo, także retinopatia długo nie upośledza widzenia. Tymczasem u ok. 20 proc. chorych na cukrzycę typu 1 i u ok. 14-25 proc. chorych na cukrzycę typu 2 w ciągu 10 lat w przebiegu retinopatii cukrzycowej może się rozwinąć cukrzycowy obrzęk plamki. Dlatego tak ważna jest wczesna diagnostyka i przeprowadzanie wstępnych badań okulistycznych u osób, u których została rozpoznana DM. Bo proces uszkadzania naczyń krwionośnych w oku może już być u nich zaawansowany.

Stąd jak najbardziej wskazana jest współpraca diabetologa z okulistą, w celu monitorowania przebiegu i cukrzycy, i retinopatii cukrzycowej. Podjęcie leczenia na wczesnym etapie retinopatii może u istotnego odsetka chorych cofnąć początkowe zmiany. W badaniu DRESS wysięki twarde uległy zmniejszeniu u 39% leczonych. Inne badania wykazują, że wczesne podjęcie leczenia może przyczynić się zahamowania zmian na dnie oka u 90% chorych.

Co konkretnie dzieje się w naczyniach narządu wzroku pod wpływem cukrzycy?

Śródbłonek naczyń jest od wewnątrz wyścielony strukturą bogatą w glikozaminoglikany, tzw. glikokaliks. Odgrywa on ważną ochronną rolę dla naczyń krwionośnych, zapewnia prawidłową homeostazę naczynia, odpowiada za prawidłowy przepływ krwi. Pod wpływem rozwijającej się cukrzycy dochodzi do uszkodzenia glikokaliksu, zmniejszenia jego objętości, co z kolei prowadzi do stopniowej utraty prawidłowych funkcji naczyń.

Późno rozpoznana, nieleczona bądź niewłaściwie leczona retinopatia cukrzycowa grozi utratą wzroku. Ale, aby do tego doszło, musi być już bardzo zaawansowana. Czy można z tego powodu stracić wzrok nagle, dosłownie z minuty na minutę?

To się może zdarzyć, i to wcale nie tak rzadko, z powodu wylewu krwi do ciała szklistego. Jednak zazwyczaj, chociaż także już po jakimś czasie rozwoju choroby, pojawiają się zaburzenia widzenia, nieostry obraz, ciemna plamka w polu widzenia, obrzęk plamki żółtej. Dlatego, powtarzam, tak istotne jest nie tylko wczesne skierowanie pacjenta z cukrzycą na badanie wzroku pod kątem retinopatii, ale i późniejsze jej monitorowanie.

Retinopatia cukrzycowa może występować na różnych etapach rozwoju ? od najwcześniejszego po najpoważniejsze stadium, proliferacyjne.

Jaki powinien być model postępowania w najwcześniejszym stadium, jakie są najnowsze wytyczne?

Lecząc retinopatię cukrzycową, należy mieć na uwadze ogólny stan pacjenta, jego schorzenia współistniejące, zwłaszcza te, które często cukrzycy towarzyszą ? nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe. I oczywiście należy je od razu leczyć. Przystępując już konkretnie do leczenia retinopatii, zaczynamy od farmakoterapii, od leków, które wykazują działanie przeciwzapalne, przeciwzakrzepowe, hamują apoptozę śródbłonka naczyniowego siatkówki i nabłonka barwnikowego, uszczelniają barierę krew ? siatkówka, hamują procesy mikroangiopatii cukrzycowej.

Takim lekiem jest sulodeksyd.

I nie jest to wcale lek nowy, znamy go od kilkudziesięciu lat, stosujemy go również w okulistyce. To lek przeciwzakrzepowy, z grupy glikozaminoglukanów, stosowany w lecznictwie do terapii chorób zakrzepowo-zatorowych, np. w przewlekłej niewydolności żylnej, owrzodzeniach żylnych podudzi.

Od niedawna w ChPL sulodeksydu zostało dodane wskazanie, cenne z punktu widzenia okulisty, obejmujące leczenie wczesnej retinopatii cukrzycowej. Liczne badania potwierdziły jego wysoką skuteczność w tym wskazaniu. Już sześciomiesięczna terapia sulodeksydem pokazywała istotny wzrost grubości glikokaliksu śródbłonka naczyniowego. Jego funkcja naprawcza wobec glikokaliksu okazała się wręcz wyjątkowa, szczególnie w terapii twardych wysięków we wczesnych etapach retinopatii, o łagodnym i umiarkowanym przebiegu.

Sulodeksyd nie jest jednak jedynym lekiem stosowanym we wczesnej retinopatii cukrzycowej?

Nie, bo jak już zaznaczyłem terapia zależy od wielu czynników. Ale jest to lek bardzo dobry we wczesnej retinopatii cukrzycowej, wielokierunkowy, wykazujący działanie jednoczesne antyangiogenne, przeciwzakrzepowe, przeciwzapalne i hemoreologiczne. Jego zalety dostrzegli eksperci z Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, uwzględniając go w swoich wytycznych. Teraz nad podobnym dokumentem pracują eksperci z Polskiego Towarzystwa Okulistycznego.

Rozmawiała Bożena Stasiak

Artykuł Prof. Jerzy Szaflik: Leczenie wczesnych stadiów retinopatii cukrzycowej w świetle najnowszych wytycznych 2020-2021 pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Opracował nową technikę leczenia jaskry, rozwinął sposób leczenia krótkowzroczności, stworzył słynne soczewki Sputnik 1 i Sputnik 2. W jego klinice w Moskwie operowano metodą ?karuzeli? nawet 1200 pacjentów dziennie. Był pomysłodawcą statku-kliniki okulistycznej, który pływał po Oceanie Indyjskim. Mógł zostać premierem Rosji. Prof. Światosława Fiodorowa, którego życie może być scenariuszem filmu, wspomina prof. Jerzy Szaflik, który spośród polskich okulistów poznał go najlepiej.

Fiodorow był w ? krwi Polakiem, jego matka mówiła trochę po polsku. Kontakty między Instytutem Fiodorowa w Moskwie a Kliniką Okulistyki w Katowicach, w której pracowałem, zostały zawiązane za pośrednictwem polskiego i radzieckiego ministerstwa zdrowia. Było to możliwe tylko dlatego, że kierownikiem Kliniki w Katowicach była prof. Ariadna Gierek-Łapińska, synowa pierwszego sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka.

Fiodorow przyjeżdżał do nas wielokrotnie: operował, uczył swoich technik operacyjnych, my również jeździliśmy do jego Instytutu. Za którymś razem, gdy przyjechał, poprosił, żebyśmy pojechali z nim do Miechowa. Po trzecim rozbiorze Polski w tych okolicach przebiegała granica pomiędzy zaborami austriackim i rosyjskim. Jego dziadek tam celnikiem i tam poznał swoją przyszłą żonę, Polkę. Ożenił się z nią, a potem pojechali w głąb Rosji. Szukaliśmy wpisów w księgach parafialnych, jednak dokumentów nie znaleźliśmy. Dopiero potem zorientowałem się, że ślub przecież musiał odbyć się w cerkwi, a cerkwi i dokumentów już teraz nie ma?

Katastrofa samolotu

Ojciec ŚwiatosławaFiodorowa był generałem Armii Czerwonej. W 1938 roku, w ramach stalinowskich czystek, postawiono mu zarzut, że jest polskim szpiegiem. Jego teściowa była Polką. Dostał wyrok śmierci, zamieniony potem na pobyt w łagrze. Był tam 17 lat: do 1955 roku. Dopiero po śmierci Stalina wypuszczono go schorowanego z łagru, a później rehabilitowano. Niedługo potem zmarł. W gabinecie Fiodorowa w Instytucie wisiał duży portret ojca w mundurze generała.

Gdy ojciec był w łagrze, Fiodorow mieszkał z matką na Ukrainie. Marzył o byciu pilotem. Uczył się w wojskowej szkole pilotażu, uległ jednak wypadkowi, w którym stracił stopę. Musiał nosić protezę, co wykluczyło jego karierę w lotnictwie. Wtedy zdecydował się na studia medyczne, po których początkowo pracował jako lekarz w kołchozie, zaczął również robić specjalizację z okulistyki. Został Ordynatorem Okulistyki w miejscowym szpitalu. Kiedy przeczytał, że w Anglii po zabiegach zaćmy Harold Ridley wszczepia do oczu sztuczne soczewki wytoczone z PMMA  (zauważył, że u pilotów, którzy brali udział w bitwie o Anglię, odpryski plastiku wbite w powłoki oka nie powodowały odczynów zapalnych), postanowił również takie soczewki wszczepiać. Pierwszą pacjentką Fiodorowa była młoda dziewczyna, która uległa wypadkowi. Przedstawił jej przypadek na spotkaniu okulistów. Nowe metody leczenia nie spodobały się ?starej gwardii? – w efekcie wyrzucono go z pracy, gdyż uznano, że naraził dziewczynę na utratę wzroku.

Pomógł mu reporter gazety ?Komsomolska Prawda?: zrobił fotoreportaż, który pokazywał młodego lekarza, dążącego do zmian, w których przeszkadza mu jego otoczenie. Przez kilka miesięcy nic się nie działo, ale po pół roku Fiodorow dostał list z ministerstwa zdrowia: powołano go na ordynatora okulistyki kilka tysięcy kilometrów dalej ? w Archangielsku. Pojechał tam i  z grupą młodych lekarzy udoskonalał swoje soczewki. Po dwóch latach znów przyjechał do niego fotoreporter z ?Komsomolskiej Prawdy?, zrobił fotoreportaż o niebywałych sukcesach młodego okulisty. I znów pojawił się list z radzieckiego ministerstwa zdrowia: tym razem powołano go na szefa Kliniki Okulistyki w Instytucie Medycznym w Moskwie.^.

Moskiewscy profesorowie okulistyki początkowo go ignorowali, jako nieznanego nikomu ?lekarza z kołchozu?.A on chodził po urzędach, zabiegał o łóżka dla pacjentów, o wyposażenie laboratoriów, doskonalił sztuczne soczewki, które nazwał Sputnik 1 i Sputnik 2, wszczepiał je pacjentom. Zrobił doktorat, habilitację, zyskiwał coraz większą sławę. Zaczęli pojawiać się u niego prominentni działacze partyjni. Pojechał do Stanów i zrobił tam furorę: Amerykanie zaczęli kupować jego soczewki, oczywiście dołożyli swoją technikę i myśl medyczną, stopniowo je udoskonalając.

Sam zabieg wymiany soczewki (krioekstrakcja) wykonywano wówczas metodą opracowaną przez Polaka, prof. Tadeusza Krwawicza: rozszerzano źrenicę, nacinano rogówkę, usuwano całą soczewkę. Fiodorow udoskonalił tę metodę, wkładając soczewkę Sputnik do wnętrza oka i mocując ją na tęczówce. Udoskonalił też metodę Satto (amerykański okulista japońskiego pochodzenia)korygowania krótkowzroczności, polegającą na nacinaniu  rogówki od środka, by ją spłaszczyć. Ta technologia powodowała cofanie się wady, jednak dawała  trwałe uszkodzenie rogówki i jej degenerację. Fiodorow nie nacinał od środka, tylko od zewnątrz, co było bezpieczniejsze i prostsze.

Był jednym z pierwszych, który wraz z zespołem tworzył podstawy naukowe chirurgii refrakcyjnej.

Karuzela Fiodorowa

Fiodorow był genialnym organizatorem. Wprowadził bardzo specyficzną metodę operowania. W ciągu jednego dnia na kilkunastu salach operacyjnych wykonywano u niego nawet kilkaset zabiegów.

W Instytucie Fiodorowa był najlepszy sprzęt, Fiodorow mógł go kupować na całym świecie. W niemieckiej fabryce, która wykonywała mikroskopy, zamówił taśmę produkcyjną na 12 stanowisk. Całość była ustawiona w kształcie koła.Pacjenci kładli się na ruchomych łóżkach, głową na zewnątrz. Wokół umieszczonych było 12 stanowisk operacyjnych, przy każdym siedział chirurg okulista,  każdy wykonywał tylko jedną czynność w trakcie operacji, a pacjent był przesuwany ?na kole? od chirurga do chirurga. Schodził zoperowany po kilkunastu minutach, ana taśmę kładziono kolejnych pacjentów. To była słynna ?taśma? czy też ?karuzela? Fiodorowa. Wykonywano w ten sposób zabiegi refrakcyjne i przeciwjaskrowe.

Fiodorow zyskał sławę nie tylko w Związku Radzieckim, ale też na całym świecie. W republikach Związku Radzieckiego zaczęły powstawać kliniki okulistyczne pod jego nadzorem (słynne filiały);  jest ich kilkanaście. Stał się bardzo bogatym człowiekiem. Kliniki powstawały też w innych krajach. Rosjanie wyprodukowali też statek, w którym znajdowały się okulistyczne sale operacyjne. Można było w nich operować zaćmę, wady refrakcji. Statek pływał wzdłuż brzegów Azji i Afryki, cumował na wodach międzynarodowych, dowożono do niego pacjentów.

?Mnie do szpitala KC nie zawiozą?

Fiodorow przyjeżdżał do Polski wraz z asystentami, ja organizowałem ich pobyt. Rano przyjeżdżałem po niego do hotelu, cały dzień operowaliśmy, potem jedliśmy obiad i jechaliśmy do mnie do domu. Mieszkaliśmy wtedy z żoną w bloku w Katowicach, mieliśmy trzy pokoje, małe dziecko. Rozmawialiśmy, piliśmy kawę (Fiodorow był abstynentem), opowiadał o sobie. O godzinie 22 prosił o odwiezienie do hotelu.

Ja też sześciokrotnie jeździłem do jego instytutu w Moskwie na trzytygodniowe wyjazdy szkoleniowe. Tam uczyłem się mikrochirurgii, której w polskiej okulistyce jeszcze nie uprawiano, ale dzięki współpracy udało się ją wprowadzić w katowickiej klinice w 1976 roku.

W jego towarzystwie spędzałem ciekawe chwile. Dziś może lepiej się do tego nie przyznawać, ale? od czterech pokoleń jestem myśliwym. Gdy byłem  w Moskwie, Fiodorow trzy razy zapraszał mnie  na polowanie. Zapraszał też na weekend do swojej daczy pod Moskwą. Kiedykupił konie ? jednego dla siebie, drugiego dla żony Iriny ? zaproponował mi wspólną przejażdżkę. Ja jechałem na koniu Iriny. Początkowo jechaliśmy powoli, potem coraz szybciej, a moja wiara, że wrócę cało, była coraz mniejsza. W drodze opowiadał mi, jak to niedawno przyjechał do niego generał, który świetnie jeździł konno, ale koń Iriny potknął się, generał spadł, złamał kręgosłup i leży teraz w najlepszej klinice KC w Moskwie. Pomyślałem, że mnie do szpitala KC nie zawiozą?

Udało nam się jednak szczęśliwie wrócić, a na kolejny weekend zaprosił mnie nad Morze Czarne. Nie miałem przepustki (wtedy była niezbędna, by wyjechać z Moskwy). Zupełnie tym się nie przejął, dał mi dokumenty na nazwisko swojego asystenta.

Do Moskwy miałem jechać 13 grudnia 1981 roku. Miałem wyjechać dzień wcześniej, jednak przesunąłem wyjazd o jeden dzień. Dzięki temu stan wojenny nie zastał mnie w ZSRR.

Polityka i tragedia w helikopterze

Fiodorow był członkiem Komunistycznej Partii ZSRR, gdy jednak w ZSRR zmieniał się ustój, przedstawił tezę, że systemjednopartyjny jest zły i trzeba go zmienić. Zaangażował się w politykę. Jelcyn składał mu nawet propozycję objęcia funkcji premiera Rosji, nie zgodził się jednak. W latach 1995-1999 był deputowanym w rosyjskiej Dumie, został szefem małej partii. Startował też w wyborach na prezydenta. Oczywiście, nie wygrał, dostał 1,5 proc. głosów, jednak jak na Rosję to nie jest mało. Nie wiem, czy liczył na to, że wygra. Można go o to podejrzewać, bo wszystko mu się udawało.

Zginął w wypadku. Miał własny helikopter, a lotnictwo zawsze było jego pasją. Leciał z jednej ze swoich klinik do Moskwy, helikopter spadł na przedmieściach miasta. Podejrzewano, że to on go pilotował. Zwłoki były w takim stanie, że nie można było ich rozpoznać. Fiodorowa rozpoznano po protezie.

Okulistyka dużo mu zawdzięcza

Światowa okulistyka wiele mu zawdzięcza. Wniósł wiele świeżych pomysłów i je rozwijał: udoskonalenie soczewek, skleroplastyka w jaskrze, chirurgia refrakcyjna. Polska okulistyka również zawdzięcza mu wiele – dzięki niemu oraz dzięki prof. Ariadnie Gierek-Łapińskiej- zaczęliśmy wykonywać zabiegi z mikrochirurgii oka dużo wcześniej niż w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej.

Był niebywale kreatywny. Nigdy nie brał pod uwagę, że coś może się nie udać, że czegoś nie da się zrobić. Swoim życiem pokazywał, że w różnych warunkach, różnych systemach, wszystko da się załatwić. Dzięki takim osobom jak on, jest możliwi postęp, także w medycynie.

Oprac. Katarzyna Pinkosz

Artykuł Okulista, który mógł zostać rosyjskim premierem ? prof. Jerzy Szaflik wspomina prof. Światosława Fiodorowa. pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Od grudnia można bezpłatnie wykonać badanie przesiewowe w kierunku jaskry dzięki platformie e-jaskra, opartej na sztucznej inteligencji. System opracowała grupa naukowców kierowana przez prof. Jerzego Szaflika: dr hab. n. med. Anna Zaleska-Żmijewska, prof. Jacek P. Szaflik, zespół dr. hab. Jacka Pniewskiego z Katedry Fizyki Optycznej Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego oraz eksperci techniki komputerowej.
Jak przebiegały prace, kto powinien się badać i jaka jest przewaga tego
systemu nad badaniem okulistycznym ? mówi prof. Jerzy Szaflik, założyciel Centrum Mikrochirurgii Oka ?Laser?.

Dlaczego tak ważne są badania przesiewowe w kierunku jaskry?

W Polsce na jaskrę choruje 850-950 tys. osób, a leczy się ok. 320 tys., zatem drugie tyle nie wie, że choruje. W pierwszym okresie jaskra nie daje objawów, niszczy jednak nerw wzrokowy. Gdy pacjent zauważa, że gorzej widzi, uszkodzenie nerwu wzrokowego przekracza już 60 proc. Pozostaje wówczas tylko 40 proc. nerwu, który musimy chronić i leczyć. Jeśli jaskrę wykryje się wcześnie, leczenie jest najczęściej proste, często wystarcza podawanie kropli do oczu. W późniejszym okresie, kiedy nerw jest bardziej uszkodzony, leczenie jest trudniejsze, rokowanie gorsze i większe ryzyko, że choroba będzie postępować i przestaniemy widzieć. Jaskra jest jedną z 3 głównych przyczyn ślepoty na świecie, a także w Polsce.

Jak długo trwały prace nad stworzeniem tego systemu?

Niespełna 2 lata od momentu, kiedy zaproponowałem prof. Jackowi Pniewskiemu, doc. Annie Zaleskiej-Żmijewskiej i prof. Jackowi Szaflikowi zajęcie się tym problemem. Wybraliśmy sprzęt, potem zaczęliśmy wykonywać zdjęcia nerwu wzrokowego ? było ich ok. 2500 (zarówno osób zdrowych, jak i chorych). Nerw wzrokowy u każdej osoby jest inny, dlatego stworzenie takiego systemu trwało długo. Prof. Pniewski wraz z zespołem zaczął wprowadzać głębokie nauczanie sztucznej inteligencji. Potem należało opracować stronę informatyczną, stworzyć wirtualną sztuczną inteligencję, aby informacje były szybko przekazywane między bazą (sekretariatem, gdzie zbierane są dane), serwerem a sztuczną inteligencją. Badanie odbywa się na podstawie komputerowej analizy wykonanego zdjęcia dna oka uzupełnionej o pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego. Sztuczna inteligencja przyporządkowuje zdjęcie do kategorii ?zdrowa? lub ?chora?, korzystając z tzw. sieci neuronowej, czyli bazy wiedzy wprowadzonej do systemu. Algorytm oparty na złożonym systemie sztucznej inteligencji, opracowany wspólnie z fizykami pod kierunkiem prof. Pniewskiego, w sposób cechujący się wysoką czułością podpowiada, czy dana osoba znajduje się w grupie ryzyka i powinna udać się do okulisty, czy nie jest to konieczne. Cała procedura od momentu wykonania zdjęcia do otrzymania wyniku (można go otrzymać np. SMS-em lub mailem) trwa kilka minut.

W innych krajach funkcjonują podobne systemy?

Jesteśmy w trakcie procedury zgłoszenia patentowego; przy tej okazji sprawdziliśmy, czy są podobne zgłoszenia patentowe na świecie. Okazuje się, że są ? cztery, wszystkie pochodzą z Chin. Prowadzone są też badania w Izraelu, Stanach Zjednoczonych, Australii i Japonii.

Badanie na razie można wykonać w Warszawie. Czy będą badania przesiewowe w całej Polsce?

Zaczynamy od Warszawy; badanie można przeprowadzać bezpłatnie w Centrum Jaskry w Warszawie. Do tej pory zbadaliśmy ok. 1000 osób, mamy nadzieję, że w krótkim czasie przebadamy 10 tysięcy osób, a przy tej okazji udoskonalimy nasz system. Obecnie dokładność badania wynosi ok. 80 proc. To dużo, jednak chcemy udoskonalać ten system. Chcielibyśmy go potem zaprezentować naukowcom, okulistom, przekonać ich do niego. Może być on wykorzystywany wszędzie: u lekarza rodzinnego, w markecie, na stacji benzynowej, w małym miasteczku. Mamy nadzieję, że w przyszłości będzie można takie badania przeprowadzać w całej Polsce. Są tańsze, prostsze i szybsze od badań wykonywanych w gabinecie okulistycznym. Nie wymagają obecności lekarza ani personelu medycznego.

Artykuł Sztuczna inteligencja oceni zagrożenie jaskrą pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z prof. Jerzym Szaflikiem z Centrum Mikrochirurgii Oka Laser rozmawia Paweł Kruś.

Panie Profesorze, jak doszło do podpisania umowy między Uczelnią Łazarskiego i kliniką Laser w sprawie kształcenia młodych okulistów?

Kiedy Uczelnia Łazarskiego postanowiła otworzyć wydział medyczny, zwrócono się do mnie z propozycją współpracy. Po roku od inauguracji studiów medycznych rozpoczęto organizowanie zaplecza klinicznego i zaproponowano nam, czyli Centrum Mikrochirurgii Oka Laser, prowadzenie kształcenia okulistyki. Uczelnia Łazarskiego jest uczelnią prywatną, która podejmuje duży trud nauczania medycyny. Ta uczelnia szuka partnerów, do których ma zaufanie. Poczytuję sobie za zaszczyt, że do podmiotu prywatnego, jakim jest nasza klinika, wprawdzie z tradycją i doświadczoną kadrą dydaktyczną, zwrócono się w sprawie okulistyki. Obecnie przygotowujemy się do realizacji programu okulistycznego, który będzie spełniał potrzeby i wymagania studiów lekarskich.

Czy ten program będzie się różnił od programu państwowych uczelni?

Kształcenie medycyny jest ujęte w pewnych określonych ramach. Każdy podmiot, który uzyskał zgodę na kształcenie lekarzy, musi realizować określony program. Oczywiście każda uczelnia ma w tym zakresie swoje możliwości i ograniczenia, ale też samodzielność w układaniu programu. Powinien on zawierać określoną liczbę ćwiczeń i wykładów, które muszą być zrealizowane, natomiast o treści decyduje uczelnia w ten sposób, żeby spełnić wszystkie potrzeby młodego adepta medycyny.

Jakie miejsce w programie Uczelni Łazarskiego będzie zajmować okulistyka?

Dotychczas okulistyka mieściła się w dwóch tygodniach ćwiczeniowo-wykładowych. Obecnie dążymy do tego, żeby to nie było nauczanie wydzielonych, wąskich specjalności, tylko nauczanie skorelowane. Okulistyka wyraźnie łączy się z innymi dziedzinami medycyny, dlatego elementy okulistyczne w programie nauczania powinny być realizowane wspólnie z diabetologią, neurologią, endokrynologią. W społeczeństwie występuje szereg schorzeń, które są chorobami ogólnymi, chociaż dotyczą różnych dziedzin medycyny. Studenci medycyny, którzy kończą studia, powinni wynieść podstawową wiedzę o występujących zależnościach w różnych schorzeniach.

To pierwsze porozumienie między prywatną uczelnią a prywatnym szpitalem. Czy to oznacza zmiany w studiach medycznych?

Jest to na pewno innowacja. Jeśli prywatna uczelnia może kształcić lekarzy, to dlaczego prywatny szpital nie może również kształcić lekarzy w ścisłej specjalności. Problemem są koszty. Środki przeznaczone na naukę specjalizacji są niewystarczające. Dlatego nasz szpital nawiązał współpracę z uczelnią nie z chęci zysku, tylko z chęci udziału w kształceniu przyszłych lekarzy.

Ilu okulistów brakuje dziś w Polsce?

Nie ma takich oficjalnych danych. Według europejskich standardów określających stosunek liczby okulistów do mieszkańców, znajdujemy się w drugiej dziesiątce. Ta statystyka nie uwzględnia jednak faktu, że 33 proc. praktykujących okulistów w Polsce stanowią emeryci. To, że teraz jesteśmy w średniej europejskiej pod względem liczby okulistów nie oznacza, że za kilka lat nie znajdziemy się na szarym końcu Europy. Demografia jest bezwzględna.

Artykuł Nowy model kształcenia lekarzy pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

W Polsce będzie więcej okulistów. Jeden z współtwórców polskiej szkoły okulistyki prof. Jerzy Szaflik podpisał umowę o ścisłej współpracy i opiece naukowej nad kierunkiem okulistyki na Uczelni Łazarskiego. Ta prężnie rozwijająca się prywatna szkoła wyższa rozwija swój nowo powstały Wydział Medyczny.

Wykłady teoretyczne i zajęcia praktyczne z okulistyki odbywać będą się na terenie Centrum Mikrochirurgii Oka Laser w Warszawie. Jest to kompleks przychodni i klinika okulistyczna prowadzona przez prof. Jerzego Szaflika, która skupia wielu wybitnych specjalistów z jego szkoły okulistyki. Konsultantem naukowym jest tam między innymi syn profesora prof. Jacek Szaflik.

Uczelnia Łazarskiego rozpoczęła kształcenie lekarzy, jako pierwsza niepubliczna placówka w Warszawie i druga w Polsce. Studia lekarskie na Wydziale Medycznym uczelni wyróżniają się indywidualizacją procesu nauczania i mają elitarny charakter. Zajęcia są prowadzone w małych grupach z wykorzystaniem najnowszych materiałów edukacyjnych i rozwiązań technicznych. Niewielka liczba studentów przywraca relację mistrz-uczeń, która jest kluczowa do zdobycia i pogłębienia przez przyszłych lekarzy gruntownej wiedzy oraz odpowiednich nawyków zawodowych.

Prof. Jerzy Szaflik jest znany w kręgach medycznych z nowoczesnego spojrzenia na relacje nauczyciel akademicki ? student. Jego pionierskie osiągnięcia medyczne wsparte najnowocześniejszą techniką dopełniają optymalne warunki leczenia pacjentów. Przyszli lekarze okuliści będą więc dzięki tej współpracy zdobywać nie tylko szerokie horyzonty zawodowe, ale też przyswoją nowoczesną formułę relacji z pacjentami.

Artykuł Będzie więcej okulistów ? współpraca Centrum Mikrochirurgii Oka Laser z Uczelnią niepubliczną pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z prof. dr. hab. n. med. Jerzym Szaflikiem, właścicielem Centrum Mikrochirurgii Oka w Warszawie.

Wzrok jest określany, jako król zmysłów, to dzięki niemu odbieramy ze świata ponad 80 proc. bodźców. Jednocześnie zagraża mu wiele chorób, które rozwijają się wraz z wiekiem, jak zwyrodnienie plamki żółtej, zaćma, jaskra. Żeby je wcześnie wykryć i zapobiec utracie widzenia konieczne jest regularne badanie wzroku. Czy Polacy to robią?

Trzeba powiedzieć, że Polacy nie za bardzo dbają o oczy, ale ma to związek z tym, że ogólnie mają lżejsze podejście do swojego zdrowia niż mieszkańcy krajów Europy Zachodniej. Przeciętny Niemiec, Francuz, Szwed czy Norweg częściej odwiedza okulistę niż przeciętny Polak. Na szczęście w ostatnich latach ta sytuacja się bardzo poprawiła i cały czas się poprawia. Obserwujemy tu ogromny postęp zwłaszcza dzięki działaniom mediów ? telewizji, radia, prasy, które informują o zagrożeniach dla wzroku, o konieczności regularnych badań, nagłaśniają informacje o akcjach badań przesiewowych prowadzonych w kraju.

Pomimo tej poprawy wciąż duży odsetek Polaków ? szacuje się, ze ok. 65 proc. ? nie odwiedziło okulisty w ostatnim roku. A to przecież jest kluczowe we wczesnym wykrywaniu poważnych chorób oczu, które w większości przypadków w początkowej fazie często przebiegają bezobjawowo, bez żadnych dolegliwości. To sprawia, że pacjent do lekarza okulisty dociera zbyt późno, gdy stopień uszkodzeń narządu wzroku jest już zaawansowany, a leczenie jest bardziej skomplikowane i nie zawsze daje pożądane efekty. Czy ogólnopolskie działania, takie jak wprowadzona ostatnio przesiewowa ocena ryzyka niebezpiecznych chorób oczu ,organizowana przez Vision Express, może wpłynąć na poprawę tych statystyk?

Wszystkie badania przesiewowe wzroku mają ogromną wartość i są bardzo cenne. Jedynym warunkiem jest to, żeby miały wysoki poziom i dokładność. Jeżeli te badania spełniają normy badań przesiewowych, które są przecież określone, to z całą pewnością są bardzo ważne i bardzo potrzebne. A już jeśli chodzi o jaskrę, to absolutnie są jedną z niewielu rzeczywistych możliwości wczesnego jej wykrycia. To stwarza znacznie większe szanse na widzenie i na utrzymanie widzenia do końca życia. Zbyt późno rozpoznana jaskra jest zawsze bardzo niebezpieczna i trudna w leczeniu, a ryzyko wystąpienia ślepoty jest bardzo wysokie. Dlatego warto nagłaśniać w mediach informacje o takich kampaniach.

Co jeszcze możemy zrobić ? oprócz regularnych badań ? by dbać o wzrok i zapobiegać poważnym chorobom oczu? Czy jakieś nasze zachowania mogą zmniejszyć ryzyko schorzeń takich, jak AMD, zaćma, jaskra?

W profilaktyce chorób wzroku znaczenie ma ogólnie zdrowy tryb życia. Ale o oczy musimy również odpowiednio dbać. Trzeba np. spełniać wymagania dotyczące czasu pracy z bliska ? wtedy niezbędne jest robienie regularnych przerw, zwłaszcza gdy pracujemy przy komputerze. Konieczne jest również zapewnienie sobie odpowiednich warunków pracy, w tym odpowiedniego oświetlenia ? nie chodzi nawet o to, by było ono bardzo silne, ale odpowiednio dobrane i tak ustawione, żeby pracować w warunkach komfortu świetlnego.

Powinno się też pamiętać o stosowaniu okularów słonecznych, gdy jest zbyt duże nasłonecznienie. A poza tym ważne jest właściwe dobranie okularów korekcyjnych. Powinien to robić okulista po przebadaniu oczu. Niedopuszczalne jest natomiast kupowanie okularów na targu czy w aptece. Dotyczy to zwłaszcza pierwszych okularów do czytania ? źle dobrane mogą powodować różne powikłania, w tym bóle głowy, problemy z wyraźnym widzeniem.

Czy dieta ma znaczenie w profilaktyce chorób oczu?

Oczywiście. To, jak się odżywiamy wpływa m.in. na naczynia krwionośne, a oko jest narządem bardzo dobrze unaczynionym. Dlatego wszelkie czynniki decydujące o stanie naszych naczyń mają również wpływ na zdrowie oczu.

Chciałbym tu zwrócić jeszcze uwagę na jeden bardzo istotny czynnik ryzyka różnych chorób oczu, jakim jest palenie tytoniu. W badaniach prowadzonych w wielu ośrodkach udowodniono ponad wszelką wątpliwość, że palenie jest bardzo niekorzystne i niebezpieczne dla wzroku. Nałóg tytoniowy ogólnie szkodzi organizmowi, ale oczom szczególnie. Osoby palące mają statystycznie wyższe ryzyko wystąpienia AMD, zaćmy, a także jaskry. Dlatego bardzo przestrzegamy przed paleniem.

Rozmawiała Urszula Piasecka

Artykuł Badania przesiewowe oczu mają ogromną wartość pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z prof. Jerzym Szaflikiem, kierownikiem Katedry i Kliniki Okulistyki WUM, dyrektorem Samodzielnego Publicznego Klinicznego szpitala Okulistycznego

prof. Jerzy Szaflik

HONOROWA Nagroda Zaufania Złoty OTIS 2017

Profesor ma na swoim koncie ponad 30 tys. operacji, stworzył znakomity ośrodek okulistyczny i nowoczesną mikrochirurgię oka. Nie spoczywa na laurach, ma dalsze śmiałe plany zawodowe, i zawsze podkreśla, że najważniejszy jest dla niego pacjent.

Panie Profesorze, jest Pan dyrektorem szpitala, przez wiele lat był Pan konsultantem krajowym w dziedzinie okulistyki, wprowadzał Pan w Polsce nowe metody leczenia wzroku. A co Pan sam uważa za swój największy zawodowy sukces?

Realizowałem wiele rzeczy, jednak najważniejsze dla mnie było stworzenie Klinicznego Szpitala Okulistycznego i Katedry Okulistyki WUM. Miałem pomysł, by zbudować ten szpital, udało się to dzięki pomocy wielu osób. Potem przez lata realizowaliśmy tu zadania: kliniczne, twórcze, naukowe. Stworzyłem zespół, mam uczniów, z których mogę być dumny.

Znalazłem się tu 25 lat temu. Chciałem zajmować się chirurgią rogówki w ośrodku, który stworzył kiedyś prof. Arkin ? jeden z twórców chirurgii rogówki w Polsce. Rzeczywistość pokazała, że ten ośrodek trzeba bardzo zmienić. Wydaje się, że mi się to udało. Przyszedłem tu jako młody profesor. To był twórczy kawałek mojego życia ? to znaczy nadal nim jest, bo nadal tu pracuję.

Z czego tu, w szpitalu, jest Pan najbardziej dumny?

Jestem zadowolony z poziomu szpitala, prac naukowo-badawczych, które realizujemy, oraz z zespołu ? z ludzi, których uważam za swoich uczniów, którzy są teraz profesorami, docentami, doktorami, specjalistami okulistyki. Jest bardzo duża grupa lekarzy, którzy w tym szpitalu zrobili specjalizację, byli na stażu, przygotowywali prace doktorskie, habilitacyjne. Są dobrymi okulistami. Zawsze był dobór pozytywny na tę specjalizacje. Przychodziły osoby, które były dobrymi studentami.

A jak to się stało, że Pan wybrał okulistykę?

Już na studiach byłem w kole naukowym okulistyki, wydawała mi się atrakcyjna. Pierwotnie jednak chciałem być neurochirurgiem. Pewnie bym nim został, tylko że wtedy najpierw trzeba było skończyć specjalizację z neurologii. Poszedłem tam jeszcze w okresie stażu: to bardzo atrakcyjna specjalność, ale przeszkadzało mi to, że na efekty trzeba było bardzo długo czekać. Wydawało mi się, że będę miał kłopot, żeby to zaakceptować. Natomiast okulistyka jest specjalnością, w której efekty uzyskuje się szybko.

Uważam, że wybór okulistyki to była jedna z moich najlepszych decyzji zawodowych w życiu.

Zacząłem zajmować się mikrochirurgią. Wtedy jeszcze w Polsce właściwie jej nie było. Jedyną drogą, by nauczyć się mikrochirurgii, było kształcenie się w Moskwie. Odbyłem półroczny staż mikrochirurgiczny w bardzo dobrej klinice prof. Fiodorowa. Wtedy ośrodki moskiewskie były bardzo dobrze postrzegane na całym świecie. Prof. Fiodorow wprowadzał pierwsze soczewki ? nazywały się ?Sputnik?. Amerykanie bardzo chętnie je kupowali, byli bardzo zainteresowani ich wszczepianiem. Potem sami zaczęli robić rzeczy lepsze, nowsze.
Zająłem się mikrochirurgia. To niebywale atrakcyjna, urozmaicona specjalizacja. Nigdy nie żałowałem, że ją wybrałem.

Ilu pacjentów Pan zoperował?

Nie robiłem tak szczegółowych statystyk, jednak mam powody przypuszczać, że ich liczba przekracza trzydzieści kilka tysięcy.

Można powiedzieć, że tylu osobom ocalił pan wzrok?

Nie wszystkie zabiegi były zabiegami ratującymi wzrok. Nie wszystkie były do końca udane. To jest medycyna, chirurgia. Jednak mam poczucie osobistej dumy, że pacjentów niezadowolonych ? jeśli w ogóle tacy byli ? było niewielu. Nie mogę powiedzieć, żebym mógł sobie zarzucić, że coś zrobiłem źle, choć oczywiście, zawsze można coś zrobić lepiej. Spotykam pacjentów, których operowałem 20 lat temu ? to miłe spotkania.

Niektórzy chirurdzy mają więcej szczęścia, inni mniej. Ja zawsze miałem więcej szczęścia, a to skutkowało szczęściem dla pacjenta. Oczywiście zdarzały się sytuacje lepsze, gorsze. Czasem miałem poczucie krzywdy, jednak uważam, że ogólnie rzecz biorąc, miałem szczęście?

Otrzymał Pan wiele nagród i wyróżnień. Jedną z nich była nagroda Polskiego Związku Niewidomych. Oni najlepiej wiedzą, jak ważny jest wzrok?

Ponad 80 proc. wszystkich bodźców zewnętrznych, jakie do nas docierają, trafia przez zmysł wzroku. Dlatego jest tak ważny.

Bardzo wysoko cenię sobie właśnie to wyróżnienie, dostałem je z jednej strony od osób niewidomych, a z drugiej strony ? za działanie na ich rzecz. Lekarz musi mieć poczucie związku z pacjentami, z ich problemami. Oczywiście, musi być kompetentny, ale też musi mieć przekonanie, że pacjent jest najważniejszy. Nie chcę używać wielkich słów, chodzi o to, by pacjentów szanować, próbować ich zrozumieć i mieć świadomość, że oni cierpią. To, co dla nas jest sytuacją rutynową, dla chorego może być sytuacją życiową.

Pacjenci bardzo dobrze wyczuwają tę empatię. Czasem zaczynają się potem radzić w zupełnie innych sprawach. Mają zaufanie, ale trzeba sobie na nie zapracować.

Przed chwilą też była u Pana w gabinecie pacjentka. Pomyślałam, że to niezwykłe, bo przecież jest Pan sławą polskiej okulistyki, dyrektorem szpitala?

Tak, bardzo przepraszała, właściwie przyszła poradzić się w sprawie życiowej. Jej mąż ma chorobę Alzheimera. Ona jest naszą pacjentką od wielu lat, boi się, co będzie, jeśli to ona wcześniej umrze. Przyszła z problemem i nadzieją, że pomogę jej go rozwiązać. To też dowód zaufania. Powiedziałem, że trudno mi jej coś poradzić, że wiem, jak jej ciężko, ale musi ten swój krzyż nieść. Widać potrzebne jej było kilka zdań wsparcia. Faktycznie jest jej trudno, jest sama, musi sobie poradzić. Może ta rozmowa trochę jej ułatwi ciężkie życie.

Nie każdemu udaje się pomóc?

To problem, który ma lekarz. Lekarz zawsze może pomagać, jednak skuteczność pomocy bywa różna. Muszę jednak powiedzieć, że postęp w medycynie jest imponujący. W życiu zawodowym dane mi było przeżyć zasadniczą zmianę w chirurgii okulistycznej ? od makrochirurgii, kiedy operowało się tylko przy użyciu własnych oczu lub co najwyżej w lupkach, do wyszukanych mikroskopowych, metod mikrochirurgicznych.

Dokonał się ogromny przełom?

Zabiegi są teraz zupełnie inne, znacznie wyższe bezpieczeństwo. Gdy zaczynałem pracę, to pacjent do operacji zaćmy był znieczulany ogólnie lub iniekcją około gałkową, szyło się oczy grubymi nićmi, potem pacjent leżał kilka dni w łóżku, najlepiej bez ruchu. Dziś po operacji zaćmy pacjent tego samego dnia wraca do domu. Cerowaliśmy oko szwami, byliśmy dumni, że nitki są cieniutkie, szwy równiutkie, a teraz w ogóle nie ma szwów, bo nie ma konieczności szycia przy większości zabiegów okulistycznych.

Pamięta Pan pacjenta, u którego wydawało się, że utrata wzroku jest pewna, a jednak udało się go zachować?

Było ich wielu. Często wydawało się, że będzie dobrze, jeśli poprawimy widzenie na tyle, że pacjent będzie widział cienie i ruchy. Tymczasem on zaczynał wyśmienicie czytać!

Wspomniał Pan jednak, że miał w swojej karierze poczucie krzywdy?

Każdy ma takie chwile. Ważne jest, by mieć poczucie własnej uczciwości. To podstawa, by mieć przekonanie, że nie zrobiło się nic złego. Przeżyłem przykre pomówienie. Budujące dla mnie było jednak to, że gdy minister zdrowia usiłował zrobić ze mnie człowieka nieuczciwego, to nie spotkałem nikogo, kto by podzielał ten pogląd. Ilość poparcia, zrozumienia od osób, które znałem, ale także takich, z którymi miałem tylko sporadyczny kontakt ? to było niezwykłe. Miałem wsparcie Polskiego Towarzystwa Okulistycznego, kolegów ze szpitala, rady wydziału, profesorów.
W takich przypadkach najważniejsze jest też wsparcie najbliższych. Miałem je również i bardzo to cenię. Bez niego trudno by było to wszystko przejść. Takie doświadczenia dodają wiary w ludzi.

Jakie są Pana dalsze plany, wyzwania? Co chciałby Pan jeszcze osiągnąć?

Postanowiłem zrealizować kolejne życiowe zadanie: kończę właśnie pierwszy etap jego realizacji. Postanowiłem stworzyć, w oparciu o dotychczasową prywatną działalność w Centrum Mikrochirurgii Oka, prywatny szpital okulistyczny w Warszawie. Myślę, że w ciągu dwóch miesięcy go uruchomię. Czuję się z tego bardzo dumny, choć nie spodziewałem się, że będzie to tak trudne. Będzie to bardzo nowoczesny ośrodek okulistyczny ? moim zdaniem bardzo potrzebny ? ze wspaniałą kadrą, bardzo dobrym sprzętem. Myślę, że z zespołem moich uczniów i współpracowników będziemy mogli w nim realizować różne zadania, nie tylko kliniczne. Może to zabrzmi trochę patetycznie, ale głównym celem nie jest zarabianie pieniędzy. Oczywiście, nie stać nas, żeby to robić bezdochodowo, ale dla mnie osobiście najważniejszy jest poziom naszych działań i to, żeby nasi pacjenci byli dobrze leczeni.

Artykuł W życiu ważne jest szczęście – prof. Jerzy Szaflik pochodzi z serwisu Świat Lekarza.