Rozmowa z dr Aleksandrą Lewandowską, laureatką Nagrody Zaufania Złoty OTIS 2026 za osiągnięcia w organizacji psychiatrii dzieci i młodzieży

• W przypadku dzieci i młodzieży pierwsze objawy bywają subtelne. Które sygnały najczęściej są ignorowane?
• Opieka psychiatryczna często bywa przerywana. W którym momencie system traci młodego pacjenta?
• Jakie czynniki mają kluczowe znaczenie dla skuteczności terapii?
• Z czego wynikają najczęstsze opóźnienia w kierowaniu pacjentów do specjalisty?

Zapraszamy do obejrzenia rozmowy.

Dr Aleksandra Lewandowska zbudowała most między gabinetem lekarza a życiem młodego człowieka: jego rodziną, szkołą i całym środowiskiem, pokazując, że psychiatria dzieci i młodzieży musi wyjść zza biurka. Miała odwagę rozwijać model opieki środowiskowej wtedy, gdy system dopiero się rodził. Dziś współtworzy jego fundamenty w skali kraju. Praca dr Lewandowskiej to konsekwentne przesuwanie akcentu z leczenia na profilaktykę i wsparcie relacji, które są kluczowe dla zdrowia psychicznego najmłodszych osób.

Artykuł Nie bez powodu mówię o profilaktyce zaburzeń psychicznych u dzieci. Dr Aleksandra Lewandowska pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Psychiatria dziecięca w kryzysie. Co można zrobić więcej?

Iwona Kozłowska (KO)
Komisja Zdrowia Sejmu RP, przewodnicząca Parlamentarnego Zespołu ds. SMA / ds. Chorób Centralnego Układu Nerwowego / ds. Osób Głuchych i z Niedosłuchem

Zmagamy się z coraz większymi problemami psychicznymi u dzieci. Coraz więcej młodych ludzi podejmuje próby samobójcze; w ciągu ostatnich 10 lat policja odnotowała 1224 zamachy samobójcze zakończone zgonem wśród osób poniżej 19. roku życia – samobójstwa stanowią więc drugą, po wypadkach komunikacyjnych, przyczynę zgonów wśród młodych ludzi. Powody są wielorakie: kryzys rodziny, trudności w adaptacji w grupie rówieśniczej i oczywiście hejt, którego doświadcza wielu młodych ludzi. Nie bez wpływu na kondycję psychiczną młodych pozostaje również przebyta pandemia COVID-19. Problem jest na tyle poważny, że brakuje miejsc w szpitalach psychiatrycznych, dzieci często muszą być hospitalizowane na korytarzach. Niestety, brakuje też psychiatrów dziecięcych. Wielu młodych adeptów medycyny deklaruje chęć specjalizowania się w tej dziedzinie, pamiętajmy jednak, że szkolenie specjalizacyjne z psychiatrii dziecięcej trwa 5 lat. A problemy psychiczne u dzieci nie rozpoczynają się nagle – jest to proces, który trwa dłuższy czas.

W ostatnim czasie podejmowane są przez Ministerstwo Zdrowia czy Rzeczniczkę Praw Dziecka działania mające poprawić kondycję psychiatrii dziecięcej. Myślę, że należałoby przy tym położyć większy nacisk na szkolenia pedagogów, nauczycieli, psychologów czy terapeutów zajęciowych, aby mogli odpowiednio wcześnie dostrzec rozwijające się problemy u młodych osób. Warto byłoby pomyśleć o zatrudnieniu osób powyższych profesji na poziomie Podstawowej Opieki Zdrowotnej. Kolejnym rozwiązaniem powinno być zwiększenie miejsc specjalizacyjnych w dziedzinie psychiatrii dziecięcej, szczególnie w tych województwach, w których jest ich najmniej. O to powinni wnioskować konsultanci wojewódzcy.

Janusz Cieszyński (PiS)
Komisja Zdrowia Sejmu RP, Podkomisja stała ds. zdrowia psychicznego, Parlamentarny Zespół ds. Neuroróżnorodności

W ostatnim czasie działania w obszarze psychiatrii dziecięcej niestety wyraźnie spowolniły. Ministerstwo Zdrowia za czasów Izabeli Leszczyny nie było w stanie przygotować modelu finansowania opieki w taki sposób, aby wyjść poza etap pilotażu i przejść do systemowego zapewnienia tego rodzaju świadczeń. To oznacza, że mimo ogromnego zaangażowania wielu ośrodków psychiatrycznych, które wykonują znakomitą i wymagającą pracę, na mapie Polski wciąż pozostają „białe plamy”. A przecież w przypadku psychiatrii dziecięcej takich miejsc nie powinno w ogóle być – każde dziecko, bez względu na to, gdzie mieszka, powinno mieć dostęp do szybkiej, profesjonalnej i kompleksowej pomocy.

Potrzebne są szybkie działania resortu zdrowia pod nowym kierownictwem. Nie możemy pozwolić, aby praca, którą wykonali eksperci, zespoły kliniczne oraz organizacje pacjenckie, została zaprzepaszczona. Obecnie kluczowe jest zapewnienie stabilnego finansowania i sprawna koordynacja tak, aby system nie rozbijał się o bariery związane z niedostateczną dostępnością. Chcę w tym miejscu podziękować wszystkim specjalistom, którzy przez lata walczyli o poprawę sytuacji, ale także podkreślić, że to dzieło nadal jest niekompletne i wymaga dalszej, konsekwentnej pracy.

Ogromnym wyzwaniem pozostają również braki kadrowe. Według danych Ministerstwa Zdrowia na początku 2025 roku w Polsce było zaledwie 568 psychiatrów dziecięcych – przy potrzebach, które są znacznie większe. To dramatycznie niski wskaźnik w porównaniu do wielu krajów europejskich. Dlatego musimy działać na kilku poziomach: z jednej strony zachęcać młodych lekarzy do wyboru tej specjalizacji, pokazując, że daje ona ogromną satysfakcję zawodową i ma fundamentalne znaczenie dla całego systemu zdrowia, a z drugiej strony tworzyć warunki pracy i wynagradzania, które sprawią, że psychiatria dziecięca stanie się atrakcyjną i satysfakcjonującą ścieżką kariery.

Artykuł Psychiatria dziecięca w kryzysie. Co można zrobić więcej? Dwugłos polityczny pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Zakończyła się pierwsza edycja programu „Wspierająca Szkoła”, który wspiera zdrowie psychiczne uczniów. 13 czerwca w Warszawie odbyła się uroczysta gala podsumowująca inicjatywę realizowaną przez Fundację Adamed i serwis Życie Warte Jest Rozmowy pod patronatem Ministerstwa Edukacji Narodowej

• W ciągu 7 miesięcy program dotarł do niemal 740 pracowników szkół oraz 1200 rodziców i opiekunów.
• Uczestnicy przeznaczyli łącznie 520 godzin dydaktycznych na pogłębianie wiedzy z zakresu postępowania w przypadku wystąpienia kryzysu psychicznego u młodych osób.
• Certyfikaty potwierdzające udział w programie z rąk Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej oraz organizatorów inicjatywy odebrało grono pedagogiczne 26 placówek edukacyjnych z całej Polski.
• W pilotażu oraz I edycji programu „Wspierająca Szkoła” wzięło udział 30 szkół z całej Polski.
• Każda ze szkół biorących udział w programie uzyskała dostęp do 4 szkoleń dla nauczycieli i pracowników, webinaru dla rodziców, a także do indywidualnych konsultacji z suicydologiem. Oprócz tego wszystkie placówki przygotowały spersonalizowaną procedurę kryzysową oraz powołały zespół kryzysowy w przypadku sytuacji zagrożenia życia i zdrowia psychicznego.

I edycja programu „Wspierająca Szkoła” została objęta honorowym patronatem Ministra Edukacji Narodowej. W uroczystości wręczenia certyfikatów wzięła udział Paulina Piechna-Więckiewicz, Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej, która podczas swojego wystąpienia powiedziała:

– Ochrona zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży to priorytet Ministerstwa Edukacji Narodowej. Wdrażamy szereg działań, które mają na celu zwiększenie dostępności do wsparcia psychologiczno-pedagogicznego w szkołach, szkolenia nauczycieli oraz specjalistów, a także promowania edukacji zdrowotnej. Podejmujemy również współpracę z organizacjami pozarządowymi i instytucjami, które – jak Fundacja Adamed – realizują wartościowe inicjatywy odpowiadające na realne potrzeby młodych ludzi. Program „Wspierająca Szkoła” jest przykładem właśnie takiego działania – kompleksowego, merytorycznego i opartego na zrozumieniu wyzwań, z jakimi mierzą się uczniowie i nauczyciele.

Pomysł stworzenia programu „Wspierająca Szkoła” zrodził się z osobistych doświadczeń prezes Fundacji Adamed dr n. med. Małgorzaty Adamkiewicz oraz jej córki – Laury Adamkiewicz, które wspólnie zetknęły się z trudnościami, jakie niesie systemowa luka w zakresie wsparcia zdrowia psychicznego młodzieży.

– Pomysł stworzenia programu „Wspierająca Szkoła” pojawił się, gdy moja koleżanka podzieliła się ze mną swoimi problemami emocjonalnymi. Była to dla mnie trudna sytuacja, ponieważ bardzo chciałam pomóc, ale we właściwy sposób. To wydarzenie uświadomiło mi, że ja i moi rówieśnicy nie mamy wystarczającej wiedzy i narzędzi, by skutecznie reagować. Chciałam, aby szkoła stała się miejscem, w którym można znaleźć taką pomoc. Dlatego też zaangażowałam się w opracowywanie poradników oraz gry edukacyjnej skierowanej do uczniów i uczennic, biorących udział w programie. Dzięki temu materiały te uwzględniają perspektywę i punkt widzenia młodej osoby – powiedziała Laura Adamkiewicz, pomysłodawczyni programu „Wspierająca Szkoła”.

– W dzisiejszym wyjątkowo niestabilnym świecie, w którym zdewaluowały się wartości coraz trudniej znaleźć prawdziwe autorytety. Młodzi ludzie zamiast wsparcia często doświadczają presji i zagubienia. Nowoczesne technologie, które miały być narzędziem rozwoju, zbyt często stają się źródłem lęku, samotności i problemów psychicznych. Dla mnie jako lekarza, nie ma nic cenniejszego niż ludzkie życie i zdrowie. Dla rodzica nie istnieje większa tragedia niż śmierć dziecka – mówiła podczas wydarzenia dr n. med. Małgorzata Adamkiewicz, prezes Zarządu Fundacji Adamed. – Dlatego to właśnie my, dorośli, ponosimy odpowiedzialność za stworzenie bezpiecznego, wspierającego środowiska, w którym młode pokolenie będzie mogło rozwijać się, uczyć i budować swoją przyszłość. Na tym fundamencie opiera się idea programu „Wspierająca Szkoła”. W Fundacji Adamed wierzymy, że możemy – i musimy – robić więcej. Dlatego nieustannie rozwijamy nasze działania, by wspierać tych, którzy najbardziej tego potrzebują. Bo przyszłość zaczyna się tutaj, dziś – w sercach i umysłach młodych ludzi.

Z danych Komendy Głównej Policji wynika, że w 2024 roku aż 2181 dzieci i nastolatków do 19. roku życia podjęło próbę samobójczą, w tym 127 prób zakończyło się śmiercią. To oznacza, że każdego dnia sześć młodych osób w naszym kraju próbuje odebrać sobie życie. Dlatego program „Wspierająca Szkoła” od początku realizowany jest we współpracy z ekspertami – suicydologami, psychologami i edukatorami z serwisu Życie Warte Jest Rozmowy.

– I edycja programu „Wspierająca Szkoła” pokazała nam, jak ogromne potrzeby systemowe są obecne w tym zakresie. Jedocześnie dyrekcje, kadra, jak i rodzice szkół, z jakimi współpracowaliśmy w tej edycji, okazali prawdziwą otwartość, chęć i zaangażowanie, chcąc poznać narzędzia, metody i sposoby pomocy oraz wsparcia młodym podopiecznym w kryzysie. Wręczając certyfikaty „Wspierająca Szkoła” tym placówkom, śmiało mogę powiedzieć, iż dorośli pracujący w nich z młodzieżą są przygotowani, by im towarzyszyć w trudnych momentach – podkreśliła dr Halszka Witkowska, pomysłodawczyni i koordynatorka serwisu Życie Warte Jest Rozmowy, współorganizatora programu „Wspierająca Szkoła”.

W marcu 2025 r. uruchomiona została II edycja programu. Tegoroczna odsłona inicjatywy pozyskała dofinansowanie w ramach konkursu Ministerstwa Edukacji Narodowej, co umożliwiło ponad dwukrotne zwiększenie liczby szkół, objętych działaniami edukacyjnymi. W efekcie do kolejnej transzy programu przystąpiło łącznie aż 55 placówek z całej Polski.

Rozszerzona edycja oferuje jeszcze bogatszy wachlarz wsparcia, w tym cykl otwartych webinariów dla pracowników szkół oraz drukowane materiały edukacyjne, takie jak plakaty prezentujące zasady wsparcia rówieśniczego. W zajęciach dydaktycznych prowadzonych w 2025 r. w ramach II edycji programu weźmie udział co najmniej 3 500 dorosłych osób.

Artykuł Certyfikaty „Wspierająca Szkoła” wręczone pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Jeżeli choruje jeden członek rodziny, to choruje cała rodzina. Psychiatrzy dziecięco-młodzieżowi powinni mieć tego świadomość. Na wizytę nie przychodzi sam nastolatek. Zawsze przychodzi przynajmniej z jednym opiekunem. Wizyta powinna być podzielona na rozmowę indywidualną z pacjentem, potem z rodzicem, a następnie ? na część wspólną, by wyjaśnić problemy, wątpliwości. Nie ma innej możliwości pracy z człowiekiem w okresie dorastania ? mówi prof. dr hab. n. med. Małgorzata Janas-Kozik, specjalista psychiatrii dzieci i młodzieży.

Czy rozpoznawanie schizofrenii u dzieci i młodzieży stanowi duży problem?

Nie użyłabym terminu ?schizofrenia? w odniesieniu do dzieci i młodzieży ? możemy powiedzieć o pierwszym epizodzie psychotycznym. Nie jest to olbrzymi problem, każdy szanujący się specjalista psychiatrii dzieci i młodzieży powinien umieć stawiać diagnozę zaburzenia psychotycznego. Zresztą trudno stygmatyzować dziecko przy pierwszym epizodzie i pisać od razu: schizofrenia. Nie wiemy, jaki będzie efekt tego pierwszego epizodu: czy faktycznie będzie to zaburzenie psychotyczne z objawami schizofrenii, a w efekcie schizofrenia, czy raczej okaże się, że jest to zaburzenie afektywne dwubiegunowe z objawami psychotycznymi. A może się okazać w efekcie, że będzie to zaburzenie schizoafektywne. 

Wiek pacjenta ma duże znaczenie: inne są objawy u dzieci, inne u młodzieży, inne u dorosłych…

U dzieci praktycznie w ogóle nie stawiamy takiego rozpoznania. Przed 13. rokiem życia mówi się o schizofrenii o bardzo wczesnym początku, ale to są setne procenta. W swojej prawie 30-letniej praktyce mogę takie przypadki policzyć na palcach jednej ręki. Natomiast schizofrenia o wczesnym początku występuje między 13. a 17. rokiem życia. To już jest gros pierwszych epizodów. Okres dorastania jest bowiem takim okresem, kiedy ? jeśli cokolwiek ma się dziać ? to właśnie w tym momencie. To newralgiczny wiek. Wtedy stawianych jest część diagnoz. Należy pamiętać, że populacyjnie liczba osób chorujących na schizofrenię, jest stała: to ok. 1 proc. populacji. Trzy-cztery razy więcej jest zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, jednak akurat z tym wszyscy mamy duży problem diagnostyczny.

Jakie są nowe rekomendacje dotyczące postępowania zarówno diagnostycznego, jak i terapeutycznego u dzieci i młodzieży?

Rekomendacje zostały ściśle określone przez zespół ekspertów, ukazały się już w wersji drukowanej w ?Psychiatrii Polskiej?. Są właściwie takie same, jak dla dorosłych, to znaczy: zawsze w pierwszym epizodzie psychotycznym musimy zrobić badanie neuroobrazowe. Co najmniej tomografię komputerową głowy, aby wykluczyć jakikolwiek proces rozrostowy, ewentualnie wadę rozwojową ośrodkowego układu nerwowego, bo ona może być niema. Dopiero z biegiem lat występujące objawy mogą również to sugerować. 

Po drugie, zawsze należy popatrzeć całościowo na pacjenta, czyli odnieść objawy do jego wieku rozwojowego i wieku metrykalnego. Osoba z niepełnosprawnością intelektualną będzie prezentowała takie objawy kliniczne, na jakie ją będzie stać: intelektualnie.

Po trzecie, obowiązują nas te same zasady, czyli bardzo dokładny wywiad rodzinny dotyczący całego okresu ciążowo-porodowego, wywiadu rozwojowego z kamieniami milowymi i dotyczącego chorób przebytych u dziecka, hospitalizacji, ale również wywiad rodzinny dotyczący jakichkolwiek chorób występujących w rodzinie, zarówno przewlekłych chorób somatycznych, jak chorób psychiatrycznych. I schizofrenia bowiem, i choroba afektywna dwubiegunowa mają duży komponent biologiczny. Zawsze powinniśmy zwrócić uwagę, czy w tle, na początku nie stoi któreś z zaburzeń neurorozwojowych. Bardzo dobrym przykładem jest zaburzenie ze spektrum autyzmu. Wszyscy wiemy, że to nie jest choroba; to pewna ?uroda? w moim rozumieniu. 70-80% pacjentów w okresie adolescencji na skutek trudności, deficytów społecznych, prezentuje objawy dekompensacji psychotycznej.

Jeżeli postawimy diagnozę kliniczną schizofrenii, absolutnie należy rozważyć wprowadzenie leczenia farmakologicznego. Zasady są bardzo jasne: staramy się, oprócz leczenia farmakologicznego, stosować również pozafarmakologiczne. 

Bardzo ważna jest psychoedukacja…

Tak. Należy powiedzieć, prostymi słowami, o chorobie, o tym, jakie mogą być objawy, żeby zdjąć poczucie winy ? i z młodego człowieka, i z jego opiekunów, którzy zgłaszają się z dzieckiem do psychiatry. Należy zawsze powiedzieć o możliwości leczenia pozafarmakologicznego, czyli o stosowaniu wsparcia psychologicznego poprzez psychoterapię. Może nie w ostrej fazie choroby, ale później na pewno.

Kolejna kwestia: należy uspokoić i młodego człowieka, i rodziców, co będzie dalej z nauką w szkole. Są różne rozwiązania na kontynuowanie nauki szkolnej i dostosowanie wymagań do możliwości dziecka.

Jak wygląda leczenie farmakologiczne?

Wprowadzamy neuroleptyk: najlepiej drugiej generacji, taki, który ma rejestrację poniżej 18. roku życia. Są trzy, które mają rejestrację, i są z grupy neuroleptyków drugiej generacji. Natomiast korzystamy z pełnego panelu neuroleptyków, biorąc pod uwagę wiedzę opartą o praktykę lekarską oraz wiedzę, którą mamy, jako eksperci, praktycy. 

Leczenie pierwszego epizodu oznacza utrzymanie leczenia przez dwa lata. Pierwsze pół roku: w takiej dawce leku, w przypadku której pacjent odpowiedział na leczenie. Później można zmniejszać dawkę, bardzo powoli, do najniższej skutecznej. Jeżeli objawy nie powrócą w ciągu dwóch lat, to biorąc pod uwagę obraz kliniczny i wszystkie czynniki dodatkowe, można myśleć o powolnej redukcji dawki bądź nawet o odstawieniu stopniowo leku.

Jeżeli w trakcie tych dwóch lat wystąpi zaostrzenie epizodu, pogorszenie funkcjonowania, to leczenie wydłużamy do okresu pięciu lat. Oczywiście, jeżeli uzyskamy remisję ? funkcjonalną lub objawową ? jest to wskazaniem do równoczesnej kontynuacji psychoterapii bądź wsparcia psychologicznego. W zależności od wieku pacjenta i tego, jak rodzina radzi sobie z problemem, wsparcie psychologiczne może dotyczyć tylko młodego pacjenta lub pacjenta i całej rodziny. 

Wsparcie rodziny, bliskich, środowiska, wsparcie psychologiczne to niezwykle istotna sprawa, która ma też wpływ na efekty leczenia. Czy w tym zakresie są nadal pewne zaniedbania, czy też jesteśmy na dobrej drodze?

Jeżeli choruje jeden członek rodziny, to choruje cała rodzina. Psychiatrzy dziecięco-młodzieżowi powinni mieć tego świadomość. Na wizytę nie przychodzi sam nastolatek. Zawsze przychodzi przynajmniej z jednym opiekunem. Wizyta powinna być podzielona na rozmowę indywidualną z pacjentem, potem z rodzicem, a następnie ? na część wspólną, by wyjaśnić problemy, wątpliwości. Nie ma innej możliwości pracy z człowiekiem w okresie dorastania. 

Chciałabym podkreślić, że polskie standardy leczenia absolutnie nie są gorsze niż standardy europejskie, nie ustępują im. Mamy dostęp do wszystkich leków psychiatrycznych. Nie wszystkie są refundowane, jednak te leki, które są zarejestrowane, są sukcesywnie wpisywane na listę leków refundowanych. Widzimy tu dużą przychylność Ministerstwa Zdrowia.

Czy to, z jakimi bodźcami muszą się zmagać dziś młodzi ludzie, również problemy związane z pandemią, ma duży wpływ na zdrowie psychiczne?

Pandemia spowodowała, że mamy o ok. 30 proc. więcej pacjentów. To nie są tylko zaburzenia afektywne, psychotyczne. Dużo się na ten temat pisze w literaturze medycznej. Obserwacje są takie: jeżeli przed pandemią rodzina była funkcjonalna i dawała oparcie dziecku, to bardzo dobrze poradziła sobie z pandemią, ze wszystkimi jej skutkami, głównie z nieprzewidywalnością, wywróceniem życia do góry nogami, z dnia na dzień. Trzeba było w nowej rzeczywistości znaleźć nowe standardy postępowania, ustalić nową hierarchię. Natomiast rodzina dysfunkcyjna przed pandemią ?posypała się?.

Drugi  problem: część pacjentów, którzy już korzystali z pomocy psychiatrycznej, z różnych przyczyn na początku pandemii miała gorszy dostęp do pomocy psychiatrycznej, choć Narodowy Fundusz Zdrowia i Ministerstwo Zdrowia wprowadziły możliwość porad online.

Wzrosła też liczba zaburzeń lękowych, zaburzeń afektywnych, w tym depresyjnych, zaburzeń tzw. stresu pourazowego. Część badaczy uważa, że to jest specyficzny postcovidowy zespół stresu pourazowego.

Rozmawiała: Anna Kopras-Fijołek

Artykuł Prof. dr hab. n. med. Małgorzata Janas-Kozik: Polskie standardy leczenia nie ustępują europejskim pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Leczenie schizofrenii o wczesnym początku jest możliwe i konieczne. Każda psychoza u dziecka, również schizofrenia o wczesnym początku sama nie przejdzie. Konieczne jest stosowanie neuroleptyków, najlepiej tych najnowszej generacji dopuszczonych do stosowania przed 18 rokiem życia ? mówi prof. dr hab. Janusz Heitzman, kierownik Kliniki Psychiatrii Sądowej Instytutu Psychiatrii i Neurologii, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, pełnomocnik ministra zdrowia ds. psychiatrii sądowej.

Co charakteryzuje schizofrenię o wczesnym i bardzo wczesnym początku?

Schizofrenia o wczesnym początku dotyczy dzieci i młodzieży przed 18. rokiem życia. Jeśli występują objawy psychotyczne przed 13. rokiem życia, to mówimy o schizofrenii o bardzo wczesnym początku. Obraz kliniczny choroby różni się od psychozy w wieku dojrzałym, powyżej 20. roku życia.

Jakie są te różnice, jeśli chodzi o obraz kliniczny?

Objawy w okresie dojrzewania są nietypowe, uwagę otoczenia zwracają zaburzenia zachowania. Występują zachowania buntownicze, konfliktowe; w ich tle są zaburzenia myślenia, halucynacje, których dziecko nie jest w stanie zinterpretować; nie rozumie, że jest to anomalia. Miałem pacjenta, który przyznał, że już wcześniej słyszał głosy, ale nic o tym nie mówił, traktował to jak coś naturalnego. Nie był w stanie zróżnicować objawów psychotycznych. Jego percepcja rzeczywistości była jednak odmienna, już pojawiały się fantazjowania, nielogiczne i nieadekwatne wypowiedzi. Tego typu wypowiedzi rodzice zwykle biorą na karb przekory, złego zachowania, szczególnego indywidualizmu. Zwrócić uwagę może pogorszenie wyników w szkole. Nauczyciele często nie rozumieją problemu, nie są oni jednak też specjalistami, żeby diagnozować psychozę; nauczyciel często myśli, że dziecko źle się zachowuje, wygłupia, tymczasem może to być początek psychozy. Każde tego typy zachowanie powinno budzić niepokój.

Inne objawy, które mogą się pojawić: dziecko przestaje się myć, ubiera się w sposób chaotyczny, traci naturalny kontakt z rodzeństwem, z kolegami, pojawiają się gwałtowne wybuchy agresji. Pamiętam przypadek 17-latka, który z siekierą biegał za ojcem; trzeba było wzywać policję. Mogą też pojawić się takie objawy, jak smutek, obniżenie nastroju, stany lękowe, szczególna podejrzliwość, nieufność w stosunku do rodziców, agresja. Młodzi ludzie często interpretują rzeczywistość w kategoriach baśniowych, funkcjonują jak w filmie czy serialu, który oglądali w telewizji.

Im dziecko jest starsze, tym bardziej objawy schizofrenii przypominają te, które występują w wieku dorosłym: urojenia, halucynacje, uskoki myślowe, które dowodzą, że tok myślenia jest przerywany.

Nietypowe objawy oznaczają, że schizofrenia nie zawsze jest zauważona i czasem mylona z objawami buntu okresu dojrzewania?

Nie zawsze pierwsze objawy są zauważone, często wydaje się, że są to zaburzenia zachowania, trudne dojrzewanie, gdyż nie zawsze są eksponowane halucynacje słuchowe, wzrokowe, urojenia.

Jeśli coraz trudniej jest nam porozumieć się z dzieckiem, to zawsze wymaga to przyjrzenia się, w czym tkwi problem. Dziecko może uciekać z domu, pić alkohol, stosować narkotyki. Innym problemem są samouszkodzenia ? zaczyna wyrywać sobie włosy, bić głową w ścianę ? to bardzo niepokojące, ponieważ w tle mogą być myśli samobójcze czy nawet próby samobójcze. Dlatego tak ważna jest szybka identyfikacja schizofrenii o wczesnym początku ? może to uratować życie dziecka.

Jak często występuje schizofrenia o wczesnym lub bardzo wczesnym początku?

To rzadka choroba, u dzieci jest to 1 przypadek na 10 tys.

Czy w tak wczesnym okresie można rozpocząć leczenie? Jest to konieczne czy lepiej poczekać?

Można i trzeba rozpocząć leczenie. Przede wszystkim potrzebne jest jednak dokładne postawienie diagnozy, gdyż nie możemy popełnić błędu w drugą stronę ? zdiagnozować schizofrenię o wczesnym początku u dziecka, która ma tylko zaburzenia zachowania. Przyczyny tego typu niepokojących zachowań mogą być różne: np. przemoc w rodzinie, wykorzystywanie dziecka, które reaguje zaburzeniami zachowania na trudną sytuację. Nie można wszystkich zaburzeń zachowania traktować, jakby były wstępem do schizofrenii o wczesnym początku, ale też nie można ich bagatelizować, uważając, że dziecko z tego wyrośnie, gdyż jest to bardzo niebezpieczne.

Są leki, które można stosować poniżej 18. roku życia?

Tak, leczenie jest możliwe i konieczne. Każda psychoza u dziecka, również schizofrenia o wczesnym początku sama nie przejdzie i nie ustąpi po podawaniu hydroxyzyny. Konieczne jest stosowanie neuroleptyków, najlepiej tych najnowszej generacji dopuszczonych do stosowania przed 18 rokiem życia. Tu konieczne jest zachowanie ostrożności, odpowiedni dobór dawki leku, by nie doszło do ujawnienia się objawów niepożądanych. Przed 13. rokiem życia unikamy stosowania jakichkolwiek leków psychotropowych; można je stosować tylko wtedy, jeśli zaburzenia są bardzo silnie wyrażone, dochodzi do samouszkodzeń, nawet istnieje ryzyko samobójstwa.

Zależy nam na tym, żeby była jak największa możliwość stosowania skutecznej farmakoterapii już u dzieci przed 18. rokiem życia. Są prowadzone badania kliniczne leków w tych grupach wiekowych i są dopuszczone leki do stosowania ? jednym z nowszych leków jest lurasidon: w Polsce obecnie trwa procedowanie możliwości jego stosowania u dzieci i młodzieży przed 18. rokiem życia.

U młodego człowieka, także u dziecka, lepiej zastosować leki niż czekać?

Oczywiście, żeby nie doprowadzić do tragedii. Poza tym nieleczona schizofrenia niszczy mózg. Jednak przed włączeniem leczenia konieczne jest dobre zdiagnozowanie. Podobne zachowania mogą świadczyć o ADHD, autyzmie. Mogą pojawiać się u dziecka reaktywne zmiany psychotyczne na skutek szczególnych przeżyć, zaburzenia depresyjne, nawet ciężkie, ale też zaburzenia zachowania związane z symulowaniem objawów. Dziecko może reagować w różny sposób na pojawiające się trudności, może też nieświadomie symulować objawy, mieć zespół natręctw.

Bardzo trudno jest zdiagnozować schizofrenię u dziecka?

Postawienie diagnozy jest procesem; to nie jest tak, że przychodzi dziecko do psychiatry, który po godzinnej rozmowie z dzieckiem i rodzicami jest w stanie postawić diagnozę. Diagnozowanie jest procesem dynamicznym. Nawet jeśli podejmujemy środki zaradcze, by zapobiegać agresji, samouszkodzeniom, to nie od razu zaczynamy stosować leki, tylko najpierw staramy się dziecko obserwować, szukać psychologicznych przyczyn, które mogą doprowadzić do takiej sytuacji. Dopiero później zaczynamy stosować leki i obserwujemy ich efekty.

Rozmawiała: Katarzyna Pinkosz

Artykuł Prof. dr. hab. Janusz Heitzman: Można i trzeba rozpocząć leczenie schizofrenii o wczesnym początku pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Reformy nie dokona trzystu psychiatrów. To problem narastający, ponieważ ok. 15% młodzieży, czyli ok. 1,5  miliona osób, wymaga stałego wsparcia psychologicznego – mówi prof. Janusz Heitzman, laureat Nagrody Zaufania Złoty OTIS 2020 za reformowanie polskiej psychiatrii i pasję w walce z depresją wśród dzieci i młodzieży.

Jest Pan w gronie tegorocznych laureatów Nagrody Zaufania ?Złoty OTIS? 2020. Został Pan nagrodzony za reformowanie polskiej psychiatrii i pasję w walce z depresją wśród dzieci i młodzieży. Jak Pan odebrał tę wiadomość?

To dla mnie bardzo cenne wyróżnienie. Choć na co dzień zajmuję się reformowaniem psychiatrii sądowej jako pełnomocnik ministra zdrowia i kierownik Kliniki Psychiatrii Sądowej w Instytucie Psychiatrii i Neurologii, w weekendy wciąż przyjmuję w publicznej ochronie zdrowia pacjentów, również tych wchodzących w dorosłe życie. Cieszę się, że mam tę umiejętność, która pozwala mi nawiązać kontakt z młodymi ludźmi, rozmawiać z nimi wprost o tym, co ich boli. Nie boję się trudnych rozmów i ubolewam, że często rodzice i nauczyciele nie umieją podejmować tego typu kontaktu z dziećmi. W swojej pracy przyjmuję też bardzo młodych pacjentów ? zdarza się, że i dziesięciolatków, bo brakuje lekarzy psychiatrów specjalności dziecięco-młodzieżowej i trudno kogoś odesłać z terminem 10 miesięcy oczekiwania do specjalisty.

Ilu jest obecnie psychiatrów?

W systemie jest ich ok. 350. To luka, która wymagałaby wielokrotnego uzupełnienia. W większości trafiają do mnie przypadki skrajne, dzieci w sytuacji zagrożenia życia, z myślami samobójczymi lub po próbach odebrania sobie życia. Wymagają szybkiej diagnozy, czy mamy do czynienia z psychozą, depresją młodzieńczą, czy konieczna jest hospitalizacja i włączenie leczenia farmakologicznego. Konieczne wsparcie dla psychiatrów stanowią psychologowie, którzy są niezwykle potrzebni, by jeszcze wcześniej wyczuć sytuację zagrożenia, zareagować na kryzys.

Skąd u Pana ta pasja? Wielokrotnie mówił Pan, że psychiatria to niewdzięczna i kiepsko opłacana specjalizacja.

To się zaczęło przypadkowo. Skończyłem studia w Krakowie, w klinice prowadzonej wcześniej przez prof. Antoniego Kępińskiego, wśród jego współpracowników. Pracowałem tam od trzeciego roku studiów i wówczas utwierdziłem się w przekonaniu, że to dobry wybór. Miałem bardzo dobrych nauczycieli i kolegów. Wówczas inaczej patrzyło się na relację lekarz-pacjent. Tam ta relacja była partnerska, dużą rolę odgrywał szacunek dla drugiego człowieka. Patrzenie na problematykę zdrowia psychicznego człowieka jako problem innego życia, ale nie życia z innej planety. Takiego, które jest w nas, czasami wymyka się spod kontroli i staje się chorobą, w której należy pomóc. Nigdy nie traktowałem tego wyboru jako pomyłki, choć był czas, że myślałem o specjalnościach zabiegowych. Należałem do grupy dość dobrych studentów i nawet po studiach dostałem kilka ofert pracy na swojej uczelni, z kilku klinik. Na stażu wykonywałem drobne zabiegi jako asystent. I na ginekologii, i ortopedii. Ostatecznie zdecydowałem się na psychiatrię, choć niektórzy pukali  się w głowę. Ale to dało mi w życiu ogromną satysfakcję.

Ma Pan czas na inne zainteresowania?

Nie ograniczam się do nauki   i książek. Czynnie uprawiam sport. Jestem dość zaawansowanym nurkiem, schodzę pod wodę na głębokość 50 metrów. Od wielu lat startuję w zawodach pływackich na mistrzostwach lekarzy, zdobywam medale. Oprócz tego żegluję.

Regularnie występuje Pan w roli eksperta w programach telewizyjnych. Jak Pan znajduje na to wszystko czas?

Wystąpiłem w kilkudziesięciu odcinkach ?Rozmów w toku? prowadzonych przez Ewę Drzyzgę i od tego tak naprawdę zaczęła się przed laty moja aktywność medialna. Ostatnio też częściej goszczę w ?Sprawie dla reportera? u Elżbiety Jaworowicz. Nie zawsze wystarcza mi na wszystko czasu, bo do tego mam wiele tekstów do napisania. Staram się być tam, gdzie mnie potrzebują, uczestniczę od lat w wielu akcjach społecznych popularyzujących zdrowie psychiczne i walkę z depresją.

Spróbujmy poruszyć kwestię zarobków. Od lat alarmuje Pan o niskich pensjach psychiatrów. Jak ich zachęcić do pracy w tym zawodzie?

Pieniądze to nie wszystko, trzeba przede wszystkim mieć powołanie, czuć to. Ale oczywiście należałoby wyrównać wynagrodzenia lekarzy, by nie było dziwnych kominów, że jeden specjalista z trudem wiąże koniec z końcem, dorabiając na pięciu etatach, a inny powie, że jak mu nie zapłacą 60 tys. zł, to nie przyjdzie do pracy. Bo czym my się różnimy? Być może też mógłbym być świetnym neurochirurgiem, ale wybrałem coś innego. Nie liczyłem pieniędzy.

Co powinno się zmienić, żeby psychiatria dziecięca wyszła z zapaści?

Reformy nie dokona trzystu psychiatrów. To problem narastający ponieważ, ok. 15 proc. młodzieży, czyli ok. półtora miliona osób, wymaga stałego wsparcia psychologicznego. Konieczne są nowe kadry, nowe specjalności, psychoterapeuci dzieci i młodzieży, trzeba edukować rodziców poprzez szkołę ? pedagogów i nauczycieli, a wcześniej ich przez specjalistów. Konieczny jest nowy system przedlekarskiej interwencji psychologicznej i psychoterapeutycznej Najważniejsze, żeby osiągnąć wspólny cel pomiędzy różnymi ośrodkami wpływu na rozwój młodego człowieka. Nie chodzi o to, by kształtować dzieci według schematu opracowanego przez światłych psychiatrów czy psychologów. To, jakie będą nasze dzieci, zależy od tego, co się dzieje w naszych rodzinach i jak funkcjonuje system edukacji. Psychiatria ma na to bardzo ograniczony wpływ, ale obserwując te sfery wiemy, gdzie są popełniane błędy. Dziecko nie powinno być problemem dla rodzica czy szkoły, ale ich wymagającą stałego wspierania troską. Niekiedy czujemy się jak na końcu pasa transmisyjnego, którym szkoła lub rodzic wysyła do nas dziecko, bo nie potrafi z nim rozmawiać. Psychiatra to nie zegarmistrz, nie dokręci dziecku popsutych śrubek w głowie.

Jakie narzędzia powinien otrzymać psychiatra, żeby działać skutecznie?

Do tej pory zupełnie nie rozumiano problemu, bo tu nie chodzi o dodatkowe łóżka na nielicznych oddziałach. Dzieci nie powinny trafiać do szpitali w stanach skrajnych, po próbach samobójczych. Temu można i trzeba zapobiegać wcześniej. Szpitalne psychiatryczne łóżko nie wyleczy problemu komunikacji, bezradności młodego człowieka z powodu niemożności spełnienia oczekiwań szkoły czy rodziców, zaszczucia go przez hejt i rówieśniczą przemoc. W 2018 r. minister zdrowia powołał Zespół ds. zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Opracowaliśmy nowy system, z naciskiem położonym na wczesną interwencję psychologiczno-psychoterapeutyczną i opiekę środowiskową. Przyjęliśmy, że pomoc lekarska nie jest najważniejsza, bo to system wczesnej interwencji, poprzez nowo tworzone poradnie psychologiczno-psychoterapeutyczne, ma być zainteresowany tym, by wyszukać obszary zagrożeń, znaleźć osoby wymagające pomocy, podjąć terapię. Im więcej odkryje i rozwiąże kryzysów wśród młodych ludzi, tym więcej zarobi. A do tego wcale nie jest potrzebny lekarz, lecz psycholog, psychoterapeuta dzieci i młodzieży, terapeuta środowiskowy. To oni muszą walczyć na pierwszej linii, bo inaczej nas psychiatrów wciąż czeka syzyfowa praca.

Rozmawiała Agnieszka Niesłuchowska

PROF. IPIN DR HAB. N. MED. JANUSZ HEITZMAN ? PEŁNOMOCNIK MINISTRA ZDROWIA DS. PSYCHIATRII SĄDOWEJ, KIEROWNIK KLINIKI PSYCHIATRII SĄDOWEJ W INSTYTUCIE PSYCHIATRII I NEUROLOGII, CZŁONEK KOMITETU ZDROWIA PUBLICZNEGO PAN, 2016-2020 DYREKTOR IPIN, 2010-2013 PREZES POLSKIEGO TOWARZYSTWA PSYCHIATRYCZNEGO, AKTUALNIE WICEPREZES, CZŁONEK POWOŁANEGO PRZEZ MINISTRA ZDROWIA ZESPOŁU DO SPRAW ZDROWIA PSYCHICZNEGO DZIECI I MŁODZIEŻY I ZESPOŁU DS. PILOTAŻU NARODOWEGO PROGRAMU OCHRONY ZDROWIA PSYCHICZNEGO.

Artykuł Prof. Janusz Heitzman: Psychiatra to nie zegarmistrz, nie dokręci dziecku popsutych śrubek w głowie pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Od lat psychiatrzy alarmują o dramatycznym braku miejsc na oddziałach dziecięco-młodzieżowych. Dopiero, kiedy w szpitalu w Gdańsku doszło do gwałtu na 15-letniej dziewczynie przebywającej na oddziale dla dorosłych, prokuratura wszczęła śledztwo.

Jak to się stało, że 15-latka znalazła się na oddziale dla dorosłych?

? Stanowisko Zarządu Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, a także moje, było takie, że aby pomóc w kryzysie, ustaliliśmy, że w sytuacji, jeśli jest problem detoksykacyjny związany z dopalaczami, narkotykami i innymi substancjami psychoaktywnymi, możemy przyjąć na oddział dla dorosłych pacjenta powyżej 16. roku życia ? mówi prof. Piotr Gałecki, konsultant krajowy ds. psychiatrii dorosłych.

Zastrzega jednak, że chodziło wyłącznie o procedury detoksykacyjne i związany z nimi stan zagrożenia życia, w sytuacji, gdy u osoby powyżej 16. roku życia będą wykonywane te same procedury detoksykacyjne jak u osoby dorosłej.

? To zupełnie inna sytuacja niż leczenie depresji lub zaburzeń lękowych u 15- czy 16-latka ? dodaje prof. Piotr Gałecki. Brak miejsc na oddziałach dziecięco-młodzieżowych spowodował jednak, że w tym roku pojawiło się również pismo NFZ zapewniające, że fundusz zapłaci za przyjęcie pacjentów młodzieżowych na oddziały dla dorosłych, jeśli dyrektor szpitala wyrazi na to zgodę.

? W takim przypadku dyrektor szpitala musi jednak zapewnić możliwość odizolowania dziecka od sytuacji demoralizacji czy przemocy. Musi również dysponować odpowiednim personelem, ponieważ koszyk świadczeń gwarantowanych jest inny dla pacjenta poniżej i powyżej 18. roku życia. Ja nie zdecydowałbym się na przyjęcie 15-latki na oddział dla dorosłych. W koszyku świadczeń gwarantowanych wymagana jest inna liczba psychologów, psychiatrów, z zupełnie innym wykształceniem, gdyż psychiatria dzieci i młodzieży jest zupełnie inną specjalizacją. Nie rekomendowałbym takiego rozwiązania ? dodaje prof. Gałecki.

Katarzyna Pinkosz

Artykuł Dramat psychiatrii dziecięco-młodzieżowej pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

ROZMOWA Z PROF. DR. HAB. ANDRZEJEM CECHNICKIM,
KIEROWNIKIEM ZAKŁADU PSYCHIATRII ŚRODOWISKOWEJ KATEDRY
PSYCHIATRII COLLEGIUM MEDICUM UJ, PRZEWODNICZĄCYM
STOWARZYSZENIA ?POROZUMIENIE NA RZECZ REALIZACJI NPOZP?.

Jest Pan członkiem zarządu Polsko-Niemieckiego i Polsko-Izraelskieg
Towarzystwa Zdrowia Psychicznego, a także ogólnoeuropejskiej sieci badającej usługi społeczne i psychiatryczne ? Enmesh. O czym dziś mówią psychiatrzy na międzynarodowych spotkaniach?

Niedawno w Hamburgu rozmawialiśmy o sprawach fundamentalnych dla psychiatrii europejskiej, ale też i każdego z naszych krajów. W Europie od około 40 lat rozwija się największa reforma opieki psychiatrycznej i społecznej po wojnie. Ona oczywiście ma różne tempo w różnych krajach. Możemy się więc inspirować rozwiązaniami, które są już sprawdzone. Gdybyśmy np. chcieli zobaczyć, jak może być zorganizowana opieka w dużym mieście, to musielibyśmy pojechać do Werony. Możemy tam zobaczyć, jak te rozwiązania są bliskie naszemu pilotażowi i środowiskowemu modelowi opieki psychiatrycznej, który oparty jest na odpowiedzialności za określony powiat/dzielnicę w tzw. Centrach Zdrowia Psychicznego. Okazuje się, że równolegle rozwija się myśl reformatorska psychiatrii w Europie i doświadczenia reformy psychiatrii w Polsce.

Psychiatria zmienia się, żeby odpowiedzieć na wyzwania współczesnego świata?

Psychiatria jest bardzo czuła na kontekst społeczny, ponieważ to on ma swój olbrzymi udział w wybuchu kryzysu psychicznego, zaburzeń czy choroby psychicznej. Ten kontekst współkształtuje zaburzenie, decyduje o jego kierunku, o przebiegu, o szansach na zdrowienie. A dziś to otoczenie bardzo się skomplikowało. Optymalną sytuacją dla zdrowia psychicznego i dla procesu zdrowienia jest stabilność. Stabilne więzi, stabilne relacje, orientacja na troskę o drugiego człowieka. Bardzo istotna jest więź wielopokoleniowa, orientacja na solidarność, na wspólnotę, na współpracę. A we współczesnym świecie o to jest teraz najtrudniej. To, co dobre dla gospodarki, nie jest dobre dla ludzkich więzi. Następuje więc ich rozluźnienie. Wielkim problemem psychiatrii jest narastająca samotność ludzi. Np. w Hamburgu ok. 50 proc. młodych ludzi żyje samotnie.

Na kim więc można się oprzeć, jaką terapię rodziny i sieci zaproponować? Indywidualizm, orientacja na konsumpcję, na własny rozwój stwarzają wielkie problemy. Młodzi ludzie unikają zobowiązań, odczuwają lęk przed odpowiedzialnością, często nie robią dalekosiężnych planów, nie podejmują obowiązków, które jednoznacznie kojarzą się z dorosłością. Obok rodzinnych i pozarodzinnych relacji stabilność daje ludziom praca. Zakorzenia człowieka w jakimś miejscu, buduje poczucie własnej wartości, odpowiedzialności, daje poczucie siły, godności, wzmacnia samoocenę. Jest bardzo ważna w procesie zdrowienia. A w zmieniającym się świecie praca przestaje już być stabilna, stała, dająca poczucie bezpieczeństwa i zakorzenienia.

Kryzysy zaczynają się dziś już bardzo wcześnie, u dzieci, u młodzieży?

Związane jest to choćby z zalewem zbędnych, śmieciowych informacji dostępnych od najmłodszych lat, kiedy jeszcze nie wykształciły się umiejętności selekcji tego, co wartościowe. Kruszą się i gubią autorytety, wzorce do pozytywnej identyfikacji. Te zjawiska wymagają coraz większej troski o dzieci i młodzież, uwagi, obecności, rozmowy, a rodzice mają coraz mniej czasu, ponieważ angażują się w rozwój kariery albo poszukiwanie pracy np. za granicą, jak to jest w wielu polskich rodzinach.

Psychiatria odchodzi od leczenia szpitalnego na rzecz opieki w środowisku życiowym pacjenta?

Tak, to oczywiste. Psychiatria przestaje być skupiona na opiece szpitalnej, na łóżku, chociaż łóżka ciągle pochłaniają u nas większość środków przeznaczonych na leczenie. Program pilotażowy, który jest realizowany w tej chwili w 27 regionach kraju i obejmuje niestety tylko 3 miliony osób, wymaga przewartościowania naszego myślenia o potrzebach osób leczonych i ich rodzin. Wymaga też nowej organizacji opieki psychiatrycznej. Ta nowa organizacja powiązana jest z odpowiedzialnością za lokalną wspólnotę. Pomoc musi być dostarczona szybko. Musi dotyczyć zarówno pacjenta, jak i jego rodziny. Musi być zorientowana na leczenie, na psychoterapię, rehabilitację społeczną i zawodową, musi być zintegrowana, kompleksowa. Pacjent sam może wybrać miejsce leczenia, ale my nie możemy mu odmówić pomocy blisko jego miejsca życia. Tak więc poradnia, zespół leczenia domowego, oddziały dzienne, a dopiero kiedy to konieczne ? oddział psychiatryczny i leczenie całodobowe. Radykalnie zrywamy z dotychczasowym wymaganiem, aby łóżka w szpitalu były zapełnione, gdyż inaczej szpital straci swój budżet. Ta nowa organizacja w Centrach Zdrowia Psychicznego wymaga sprawnej koordynacji i współpracy, a nie jak dotychczas rywalizacji między instytucjami. To zresztą jest ogólne dążenie w Europie od drugiej połowy lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku.

Nowoczesne leki też w tym pomagają?

Farmakoterapia zrobiła olbrzymi postęp. Jednak nawet coraz lepsze leki nie rozwiążą braku relacji, więzi, problemu samotności, nie dadzą kompetencji, umiejętności, także umiejętności radzenia sobie z chorobą i zapobiegania nawrotom, nie przysporzą wiary w siebie, poczucia sensu życia i nie zorganizują pracy. Dlatego tak ważny jest model opieki środowiskowej.

Ten model stawia również w nowej roli pacjentów.

Chodzi o to, by byli wyedukowani, kompetentni, by nabyli umiejętności rozumienia siebie, rozumienia swojej choroby. Żeby nabyli wiedzę na temat procesu leczenia, tego, co im pomaga. Żeby przybliżyli sobie i rozwiązali w znacznym stopniu swoje rozdarcia, konflikty, zranienia, ale też zdobyli wiedzę o lekach, o tym, jak rozmawiać ze swoim lekarzem prowadzącym, jakie cele sobie stawiać w życiu, czyli żeby odzyskali poczucie sensu swojego życia. Doświadczeni przez fakt kryzysu psychicznego, tak nazywają siebie w całej Europie, ale zarazem eksperci od tego doświadczenia. Pacjenci stanowią dużą siłę, która pomaga w zmianie systemu opieki. Centralna rola lekarza staje się powoli przeszłością, pacjentem zajmuje się duży zespół ? psycholodzy, pedagodzy, terapeuci zajęciowi, środowiskowi, terapeuci sztuką, pracownicy socjalni, pielęgniarki. To całe środowisko pomaga człowiekowi w podjęciu różnych ról życiowych, w orientowaniu się na zdrowienie, a nie na chorowanie. Chodzi o to, żeby pacjent w tym procesie zaczął nabywać coraz większych kompetencji, aż do samopomocy włącznie. To jest podobnie jak np. w leczeniu cukrzycy ? pacjent musi prowadzić zdrowy tryb życia, wysypiać się, stosować odpowiednią dietę, aktywność fizyczną, musi wiedzieć, jak działają jego leki, musi sam sobie zrobić zastrzyk z insuliny itp. Powinniśmy nauczyć pacjentów radzenia sobie ze stresem i unikania stresu.

Jeśli chodzi o rozumienie modelu nowoczesnej opieki, jesteśmy więc blisko osiągnięć europejskich. Czego brakuje w naszym kraju?

Potrzeba, żeby Ministerstwo Zdrowia we współpracy z Biurem ds. Pilotażu, kierowanym przez pana doktora Marka Balickiego, wzmacniało i rozszerzało pilotaż. Potrzebna jest jedna osoba jako pełnomocnik ministra zdrowia ds. Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego na wzór ustanowionego niedawno pełnomocnika ds. kadr medycznych. NPOZP powinien być programem priorytetowym dla rządu. Doraźnie ministerstwo powinno uzgodnić z NFZ finansowe wzmocnienie poprzez ciągłe rozszerzanie pilotażu i rewaloryzacje jego finansowania. Dzisiaj sprawą kluczową jest sprawiedliwy, niestygmatyzujący naszych pacjentów i całej psychiatrii podział środków w budżecie na zdrowie. Wszystko zaczyna się z niesprawiedliwego od wielu lat dzielenia środków w ochronie zdrowia. W krajach europejskich na psychiatrię przypada średnio ok. 8-10 proc. budżetu ochrony zdrowia, w Niemczech ostatnio 14 proc., a u nas ciągle 3,4 proc. Ogólny budżet na zdrowie w Niemczech jest tak duży, że te 14 proc. to jest 45 mld euro, suma dla nas niewyobrażalna, gdyż my dysponujemy 3 mld złotych. Różnica w finansowaniu opieki psychiatrycznej między Polską a Niemcami jest 30-krotna. To znaczy, że psychiatria w Polsce musi być zaniedbana. Trzeba więc wołać na alarm.

To skutkuje m.in. brakiem kadr.

Uważam, że sytuacja jest dramatyczna. Ratują nas jeszcze stare kadry, często już koledzy renciści. W ostatnich latach wyjechało z Polski ok. 1000 psychiatrów, znakomicie wykształconych specjalistów, wyjeżdżają również pielęgniarki. Nikt ich nie zastąpi. W Europie patrzą na nas i nie rozumieją, jak to jest możliwe, ponieważ wszędzie psychiatria jest priorytetem. W Polsce też to wiemy, że obok onkologii i kardiologii psychiatria jest niezwykle ważna, ponieważ problemy, którymi się zajmuje, dotykają 25 proc. naszego społeczeństwa ? osób z chorobami psychicznymi i ich rodzin, osób z depresją, młodzieży, dzieci, osób uzależnionych, seniorów, osób wymagających wieloletniej opieki.

Na początku czerwca odbył się II Kongres Zdrowia Psychicznego. Wzięło w nim udział 1300 osób. Wszystkie zaangażowane środowiska z całego kraju. Efektem pierwszego kongresu był program pilotażowy. A teraz?

Psychiatria w Polsce wymaga sojuszu ponad wszystkimi podziałami. Teraz, w drugiej deklaracji warszawskiej na zakończenie kongresu wręczonej przedstawicielom rządu, parlamentu i NFZ, powiedzieliśmy już wyraźnie, że chodzi o środki finansowe i rozszerzanie modelu opieki środowiskowej, rozszerzanie pilotażu. Liczymy ciągle na współpracę z NFZ. Bo tylko to pozwoli zmierzyć się z wykluczeniem strukturalnym dotyczącym i pacjentów, i opieki psychiatrycznej.

Rozmawiał Andrzej Dziurdzikowski

Artykuł Psychiatria jest bardzo czuła na kontekst społeczny pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z danych Ministerstwa Sprawiedliwości wynika, że osoby wchodzące w konflikt z prawem są obejmowane opieką dopiero po ukończeniu 13 lat. A przecież ich życie nie mogło być beztroskie, skoro w wieku 13 lat weszły w kolizję z prawem.

ROZMOWA Z PROF. JÓZEFINĄ HRYNKIEWICZ, POSŁANKĄ.

Co Panią skłoniło do stworzenia podkomisji do spraw zdrowia psychicznego i zajęcia się problematyką zdrowia psychicznego dzieci oraz kryzysu psychiatrii dziecięco-młodzieżowej?

Problemy zaniedbań w zakresie psychiatrii zgłaszałam wielokrotnie podczas poprzedniej kadencji Sejmu. Bezskutecznie. Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego nie był realizowany. Kontrole NIK były dramatyczne. Inicjatorem powołania podkomisji stałej ds. zdrowia psychicznego był marszałek Sejmu Marek Kuchciński, który bardzo interesował się sytuacją w psychiatrii. Sprawa ta była wielokrotnie z nim omawiana. Dzięki jego życzliwej postawie podkomisja mogła powstać i uzyskała dobre warunki działania, co pozwoliło przedstawić problemy psychiatrii ogółowi społeczeństwa.

Coraz więcej dzieci i młodzieży doświadcza kryzysów psychicznych. Obniża się wiek dzieci mających depresję, podejmujących próby samobójcze. Jaka jest tego przyczyna: kryzys rodziny, szkoły, brak autorytetów, niewydolność organów państwa?

Przyczyn powodujących kryzysy psychiczne wśród młodego pokolenia jest wiele. Odsetek młodych osób doświadczających kryzysów jest coraz większy. To problem wymagający współdziałania wielu instytucji życia społecznego: rodziny, szkoły, instytucji ochrony zdrowia, mediów, instytucji i organizacji współdziałających w tworzeniu warunków życia, opieki, edukacji oraz wychowania młodego pokolenia. Uzyskanie spójnego i trwałego współdziałania wielu podmiotów jest dziś najtrudniejszym zagadnieniem. Każdy twierdzi, że stara się robić swoje, ale nawet gdy to robi, nie jest to wystarczające, aby uzyskać pozytywny efekt.

Dlaczego kryzysów psychicznych u dzieci nie zauważa szkoła?

Tak istotnie było przez wiele lat. Ostatnie sygnały dochodzące z Ministerstwa Edukacji Narodowej wskazują, że opracowano bardzo dobry program, który przedstawiono na posiedzeniu podkomisji w czerwcu. Ma być wdrażany od 1 września 2019 roku. MEN jest do tego przygotowany programowo i finansowo, podejmuje przygotowanie kadr do realizacji programu. To już wiele, jeśli chodzi o ten resort. Będziemy monitorować realizację programu i upowszechniać dobre praktyki. Pamiętajmy jednak, że zaniedbania w szkołach dotyczące funkcji opieki i wychowania mają dość długą ?tradycję? i zmiana postawy personelu pedagogicznego szkoły wobec problemów uczniów i wychowanków wymaga bardzo, ale to bardzo dużej i konsekwentnej pracy. Szkoła musi zrezygnować z postawy obojętnej wobec problemów, które dotyczą jej ucznia i wychowanka. Musi stać się inicjatorem działań w ochronie zdrowia psychicznego innych podmiotów: rodziny, ochrony zdrowia, pomocy społecznej. Zaburzenia zachowania, zaburzenia psychiczne dziecka są nierzadko skutkiem wielu napięć psychicznych, stresów, ciężkich doświadczeń, jakie samotnie przeżywa dziecko. Wrażliwy i wnikliwy nauczyciel i wychowawca widzi to i powinien wdrożyć dostępne instrumenty pomocy dziecku.

Często skupiamy się na zdrowiu fizycznym dzieci, zapominając o ich psychice. Dzisiejsi rodzice nie są w stanie zrozumieć świata dorastających dzieci, dzieci dorastają w zupełnie innym świecie niż dorastali ich rodzice (powszechny dostęp do komunikatorów, łatwy dostęp do alkoholu, środków odurzających). Jak pomóc rodzicom, wychowawcom, szkole zrozumieć i wejść w świat dorastającego dziecka?

Nie ma jednej recepty na pomoc. Dziecko musi pozostawać w stałym kręgu zainteresowania rodziny, szkoły i systemu ochrony zdrowia. Dziecko ma swoje poważne problemy i nie może pozostawać z nimi samotne. Musi otrzymać w odpowiednim czasie pomoc tych, którzy istotnie mogą jej udzielić. Trzeba o tym stale i systematycznie przypominać. Pomoc musi przyjść w odpowiednim czasie, gdy nie wystąpiły jeszcze skutki samodzielnego poszukiwania rozwiązania problemów w narkotykach, alkoholu, nieodpowiednim towarzystwie.

Świat dorastającego dziecka jest światem trudnym dla niego tym bardziej, im bardziej dziecko jest osamotnione w tym świecie. Niestety ciągle mało o tym rozmawiamy, mało miejsca poświęcamy temu zagadnieniu np. w mediach. Temat staje się atrakcyjny dla mediów wówczas, gdy ma miejsce tragiczne wydarzenie. Wcześniej media nie potrafią nic wartościowego przedstawić. To zresztą dotyczy wszystkich zagadnień zdrowia psychicznego. Media podążają za sensacją, która jest wyjątkowo szkodliwa dla zrozumienia i uświadomienia społeczeństwu trudnych problemów zdrowia psychicznego. Zrozumienie uwarunkowań i problemów zdrowia psychicznego jest zasadniczym warunkiem skutecznej edukacji społecznej chroniącej zdrowie psychiczne obywateli, w rodzinach, w miejscu pracy, w środowiskach lokalnych. Tym bardziej chroniące zdrowie psychiczne najmłodszych, dorastających i wchodzących w dorosłe życie.

W Polsce jest zaledwie 350 psychiatrów dzieci i młodzieży. Jak w takiej sytuacji pomóc coraz większej grupie młodych osób potrzebujących pomocy, także ze strony psychiatry?

Gdy mówimy o zaburzeniach zachowania i zaburzeniach psychicznych, to zaraz wymieniamy przyczynę, jaką jest mała liczba lekarzy specjalistów. Tymczasem poza lekarzem potrzebny jest cały zespół wspomagający pracę i starania lekarzy. Potrzebni są świadomi zaburzeń zachowania i zaburzeń psychicznych lekarze pierwszego kontaktu, pielęgniarki szkolne, wychowawcy, psychologowie, terapeuci, pedagodzy, pracownicy socjalni. To oni, działając wspólnie i w porozumieniu, powinni wcześniej diagnozować sytuację ucznia-wychowanka, usuwać przyczyny zaburzeń i właściwie kierować procesem terapii, a w końcu leczenia. Samo leczenie jest tylko jednym z wielu czynników ochrony zdrowia psychicznego dziecka. Gdy zakończony jest proces leczenia np. na oddziale szpitalnym, to musi być zapewniona opieka w środowiskowym centrum, w zespole terapeutycznym, w terapii rodzinnej i grupowej, gdy jest potrzebna. Nad systemem właściwej opieki nad zdrowiem psychicznym dzieci musimy bardzo ciężko, wytrwale i systematycznie pracować. Zaniedbanie zdrowia psychicznego dzieci prowadzi do pogłębienia problemu i w końcu wykluczenia osoby z życia społecznego.

W jaką stronę powinna pójść opieka nad zdrowiem psychicznym dzieci i młodzieży?

Główny kierunek to działania w środowisku; np. tworzenie w każdym powiecie zespołów wczesnej interwencji zaburzeń zachowania i zaburzeń psychicznych. Taki zespół powinien zatrudniać osoby przygotowane do tej pracy: psychologa, pielęgniarkę, terapeutę pedagoga, pracownika socjalnego. Zespół powinien ściśle współpracować ze szkołami, placówkami wychowania i opieki. Z danych Ministerstwa Sprawiedliwości wynika, że osoby wchodzące w konflikt z prawem obejmowane są opieką dopiero po ukończeniu 13 lat. Wcześniej nikt nie poświęcał im uwagi, a przecież ich 13-letnie życie nie mogło być beztroskie, skoro w wieku 13 lat weszły w kolizję z prawem? Najwięcej uwagi musimy poświęcić opiece środowiskowej obejmującej diagnozę i pomoc, gdy wystąpią zaburzenia zachowania lub zdrowia psychicznego.

Jak ocenia Pani zaangażowanie organów państwa w poprawę sytuacji psychiatrii dziecięcej w Polsce?

Działania państwa w zakresie psychiatrii są w ostatnich trzech latach bardzo aktywne. W 2017 roku przyjęto Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego, który ma obowiązywać do 2022 roku. Podniesiono wycenę świadczeń, zwiększono wydatki z NFZ, opracowano i wdrożono pilotaż psychiatrii środowiskowej, opracowano program kształcenia kadr, podniesiono poziom wynagrodzeń. Jednak wieloletnich zaniedbań polegających na dominującej roli leczenia w szpitalach nie da się zmienić w krótkim czasie. Zrobiono wiele, ale do zrobienia jest też dużo. A to wymaga konsekwentnej pracy i współpracy wielu podmiotów przez wiele lat. Szczególna rola w dalszej pracy należy do samorządów. Wiele z nich trzeba przekonać do podejmowania zadań w zakresie ochrony zdrowia psychicznego.

Konieczna jest też zmiana stosunku do osób z zaburzeniami psychicznymi. Zmiana podejścia społeczeństwa i pracodawców do problemu zatrudnienia osób, które miały w życiu epizod związany z kryzysem czy zaburzeniem psychicznym. Najlepszą terapią dla tych osób jest praca zawodowa i ułatwienie powrotu do zwykłego, codziennego życia. W tej sprawie jest bardzo dużo do zrobienia, jednak przyjęty przez rząd kierunek daje nadzieję na poprawę sytuacji osób z zaburzeniami psychicznymi oraz ich rodzin.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Nie ma jednej recepty na pomoc pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

ROZMOWA Z PROF. DR. N. MED. TOMASZEM WOLAŃCZYKIEM, KIEROWNIKIEM KLINIKI PSYCHIATRII WIEKU ROZWOJOWEGO II WYDZIAŁU LEKARSKIEGO WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO.

W polskiej opiece psychiatrycznej zaczynają się pozytywne zmiany, np. pilotaż opieki środowiskowej. Tymczasem psychiatria dzieci i młodzieży przechodzi głęboki kryzys. Brakuje miejsc na oddziałach, lekarze się zwalniają, bywa, że placówki są zamykane. Co jest specyficznego w opiece psychiatrycznej nad dziećmi i młodzieżą, że dochodzi do takich sytuacji?

Kryzys w opiece psychiatrycznej nad dziećmi i młodzieżą ma podobne przyczyny jak kryzys w całej ochronie zdrowia i całej psychiatrii. Uruchomienie pilotażu nie poprawiło znacząco całej opieki psychiatrycznej. W psychiatrii dziecięcej problemy narastały od lat. W 2014 roku powstał list otwarty środowiska psychiatrów dziecięcych informujący, że ta dziedzina jest na progu załamania. Przyczyn jest bardzo dużo. Przez pewien czas psychiatria dzieci i młodzieży była specjalizacją, którą można było robić po psychiatrii dorosłych, co spowodowało, że właściwie nie było dopływu specjalistów. Nigdy też nie była to specjalizacja popularna. Jest bowiem dramatycznie czasochłonna. Konsultacja psychiatryczna dziecka zajmuje osobie bardzo sprawnej 90 minut. Z opisaniem ? 2 godziny. Osoba dorosła, która udaje się do psychiatry, zwykle sama opowiada o swoich problemach. Gdy na izbę przyjęć przychodzą rodzice np. z szalejącym, agresywnym, upośledzonym w stopniu umiarkowanym albo autystycznym 14-latkiem, samo badanie dziecka może trwać godzinę, a przecież trzeba jeszcze przeprowadzić pełny wywiad rodzinny, rozwojowy. Niekiedy wersje podawane przez rodziców mogą się dramatycznie różnić i potrzebny jest dodatkowy wywiad od asystenta rodziny lub kuratora.

Leczenie też nie jest łatwe?

U dzieci odsetek zaburzeń, w których leki są bezwzględnie wskazane, jest niewielki, a ilość leków zarejestrowanych dla tej populacji jest prawie żadna. W związku z tym często leczenie prowadzi się w warunkach eksperymentu leczniczego ze wszystkimi jego konsekwencjami prawnymi. Najpierw więc trzeba uzyskać świadomą zgodę opiekunów, a pamiętajmy, że większość ubezpieczeń odpowiedzialności zawodowej nie pokrywa warunków eksperymentu leczniczego. Inne oddziaływania zapewne są równie czasochłonne. Załóżmy, że jest to psychoedukacja z rodzicami. To
zajmuje co najmniej godzinę. Czasem muszą przyjść ponownie, żeby omówić nowe problemy, odpowiedzieć na pytania, które zrodziły się w międzyczasie. Następnie psychoedukacja z dzieckiem. Potem przygotowanie dokładnej opinii do szkoły, ponieważ gdy napiszemy jednozdaniową prośbę o zindywidualizowanie wymagań, to szkoła odpowie, że zindywidualizowała i będzie jak było. W związku z tym opinia do szkoły to nawet 5 stron maszynopisu z wyszczególnieniem w punktach, co trzeba z dzieckiem konkretnie robić. Następnie opinia do MOPS, często do sądu rodzinnego.

Lekarze skarżą się na wypalenie.

Trudno się temu dziwić. Jest jakaś ograniczona liczba godzin, które można spędzić na rozmowach z nastolatkami, które mówią, że chcą się zabić. Potem jest konsultacja dziewczynki wykorzystywanej seksualnie i z przemocą fizyczną, potem agresywny autysta, który nic nie mówi, samookalecza się i bije głową o ścianę, a którego rodzice oczekują doraźnie pomocy. Atrakcyjność finansowa tej specjalizacji także była przez lata umiarkowana. Gdy jeszcze wiele lat temu przyjmowałem prywatnie, za wizytę otrzymywałem tyle samo co przyjmująca w gabinecie obok koleżanka innej specjalności. Kolejna wizyta u mnie trwała 45 minut, u niej 10. Kryzys jest także pochodną tego, że psychiatria dziecięca funkcjonuje niejako na styku trzech zaniedbanych, niedofinansowanych obszarów: systemu opieki zdrowotnej, oświaty i pomocy społecznej. Psychiatria dziecięca zbiera efekty zaniedbań w tych obszarach. Przez lata był taki nawyk, że dziecko problemowe, agresywne, wieziono do szpitala psychiatrycznego na zasadzie: zróbcie coś z nim.

To już widzę, dlaczego lekarze nie wybierają tej specjalizacji?

Także dlatego, że do niedawna tylko w sześciu z dziesięciu uniwersytetów medycznych były zajęcia z psychiatrii dziecięcej wedle mojej wiedzy w wymiarze kilkunastu godzin z ćwiczeniami, a w pozostałych pojedyncze wykłady w ramach psychiatrii.

A czy widzi Pan zmiany u młodych pacjentów wynikające ze zmieniających się realiów współczesnego świata?

Zapaść wynika też z tego, że bardzo wzrosła zgłaszalność do systemu opieki psychiatrycznej, ona narasta wykładniczo. Jeśli dziecko ma epizod depresyjny, to znacznie wcześniej niż kiedyś podejmuje próbę samobójczą. To jest prawdopodobnie związane z dostępnością wiedzy, wzorców. Bo myśl o samobójstwie jako sposobie rozwiązania problemów nie pojawia się naturalnie, a teraz takie wzorce funkcjonują powszechnie, zwłaszcza w Internecie, w obszarach dostępnych dla młodych ludzi. Podobnie jest z samookaleczeniami. Dzieci w ten sposób próbują sobie radzić, czasami jest to jedyna forma wołania o pomoc, na którą reagują dorośli. Zawsze powtarzam: dziecko nie trafia do psychiatry, dlatego że ma problem. Trafia, jeśli dorośli mają z nim problem.

Wiceminister zdrowia Zbigniew Król zapowiedział na wrzesień tego roku start nowego modelu opieki psychiatrycznej dla dzieci i młodzieży. Pan pracował w zespole, który opracowywał założenia tego programu. Proszę powiedzieć, na czym on polega.

Chcieliśmy odejść od takiego mitycznego założenia, że skoro nie ma psychiatrów dziecięcych, to nie będzie opieki. Nie ma ich i nie będzie w najbliższym czasie. Musimy uznać, że polski system, w którym na pierwszej linii pracy z dziećmi z zaburzeniami, z różnego rodzaju dysfunkcjami, jest psychiatra, to najdroższy model opieki, w który właściwie nie funkcjonuje nigdzie w Europie. Np. w Skandynawii dziecko musi trafić w ciągu tygodnia do poradni, ale to nie jest wizyta u psychiatry. Przyjmuje je psycholog lub pielęgniarka ze specjalizacją psychiatryczną. Na wizytę u psychiatry może czekać pół roku, ale jest już pod opieką. Nasza reforma polega na tym, żeby powstały poradnie psychologiczne, takie, w których nie ma psychiatry. Elementem tego jest zniesienie skierowań do psychologów. Teraz jest tak, że aby dostać się w poradni zdrowia psychicznego do psychologa, trzeba mieć skierowanie od psychiatry. Te poradnie psychologiczno-psychoterapeutyczne będą pierwszą linią selekcji. Naprawdę ogromny odsetek dzieci trafiających po konsultację do szpitali psychiatrycznych nie musi być pod opieką psychiatry. Albo dopiero w pewnym momencie, po diagnozie psychologicznej, po wdrożeniu interwencji wychowawczych, edukacyjnych, jeśli okażą się nieskuteczne. W takiej poradni powinien być psycholog, psychoterapeuta i psychoterapeuta środowiskowy. Drugi poziom to są obecne poradnie zdrowia psychicznego i oddziały dzienne. I to jest dopiero poziom, w którym młody człowiek spotyka się z psychiatrą. Powinno tu trafić dziecko, które już było w poradni psychologiczno-psychoterapeutycznej. A trzeci poziom to oddziały stacjonarne, całodobowe. Chodzi o odwrócenie tej piramidy, bo dziś 60 proc. dzieci zgłaszających się na psychiatryczne izby przyjęć nigdy nie otrzymało żadnej pomocy. Izba przyjęć jest pierwszym miejscem szukania pomocy, co również powoduje niewydolność oddziałów szpitalnych.

Czy to się powiedzie?

Wiele zależy od tego, na ile uda się wykształcić kadry. Zasobem są psycholodzy, jest ich w Polsce wielu, nie zawsze przygotowanych do pracy z pacjentami, ale jeśli przejmą zadania pierwszej linii, jeśli ich usługi będą racjonalne wycenione, to jest to szansa na odciążenie systemu. Oczywiście konieczna jest także racjonalna wycena świadczeń usług na innych poziomach, jeśli to się stanie, odpływ wykwalifikowanych specjalistów do sektora niepublicznego będzie postępował.

Rozmawiał Andrzej Dziurdzikowski

Artykuł O źródłach zapaści opieki psychiatrycznej dzieci i młodzieży pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z PROF. PIOTREM GAŁECKIM, KIEROWNIKIEM KLINIKI PSYCHIATRII DOROSŁYCH UM W ŁODZI, KONSULTANTEM KRAJOWYM DS. PSYCHIATRII, ROZMAWIA KATARZYNA PINKOSZ.

Coraz więcej osób w Polsce potrzebuje wsparcia ze strony psychologa i psychiatry. Dlaczego?

W Polsce, podobnie jak w innych krajach UE, następuje szybki wzrost rozpowszechniania zaburzeń psychicznych. Coraz częściej psycholodzy i psychiatrzy spotykają się z zaburzeniami depresyjnymi, lękowymi lub z zaburzeniami snu. Zaburzenia snu mogą być wtórne do depresji, zaburzeń lękowych lub uzależnienia, bywają jednak też objawami izolowanymi lub powiązanymi z dużym obciążeniem, np. pracą, migracją, stresem.

Coraz częściej wpadamy w depresję, coraz częściej mamy lęki, mimo że obiektywnie żyje nam się coraz lepiej…

Żyjemy w innych warunkach niż kiedyś: zdecydowanie szybciej, bardziej samotnie, a jednocześnie w bardzo dynamicznym świecie, szybko się zmieniającym. Tym, co odróżnia teraźniejszość od przeszłości, jest brak stabilności w każdej sferze życia: społecznej, zawodowej i rodzinnej. Dodatkowo ciągle jesteśmy informowani o różnych negatywnych i zagrażających sytuacjach, co sprawia, że żyjemy w stałej sytuacji zagrożenia i lęku.

Ma to istotny wpływ na nasz organizm, ponieważ nie odróżnia on w sensie biologicznym realnej sytuacji zagrożenia od zagrożenia przewidywanego lub oczekiwanego (lęku). Zarówno realne zagrożenie, jak i lęk powodują mobilizację w kierunku prozapalnym układu immunologicznego (wzrasta stężenie interleukiny I, interleukiny VI i innych cytokin prozapalnych) oraz
powoduje nadmierną aktywację osi przysadka-podwzgórze-nadnercza (wzrasta poziom kortyzolu). Takie zmiany w organizmie związane są z mobilizacją części współczulnej układu immunologicznego i licznymi objawami somatycznymi.

Pojawienie się depresji, zaburzeń lękowych zależy od trzech czynników: naszej osobowości, naszych genów i od tego, w jakim środowisku żyjemy. Nasze geny nie zmieniają się od pokoleń. Osobowość jest dość stałym konstruktem kształtowanym przez naszych rodziców w trakcie wychowania. To, jak się odżywiamy i w jakim środowisku żyjemy, poprzez mechanizmy epigenetyczne, wpływa na zwiększoną podatność na depresję, zaburzenia lękowe czy uzależnienia.

Można się spodziewać dalszego wzrostu osób z depresją?

W Polsce rozpowszechnienie depresji jest jednym z niższych w Unii Europejskiej. Nie oznacza to, że jesteśmy populacją bardziej odporną na te zaburzenia lub że stosujemy lepsze schematy leczenia. Moim zdaniem szczyt zachorowalności na zaburzenia depresyjne w Polsce jest dopiero przed nami. Od 2008 do 2018 roku o 30 proc. wzrosła w naszym kraju
sprzedawanych opakowań leków przeciwdepresyjnych. W 2017 roku codziennie lek przeciwdepresyjny przyjmowało 1 milion 700 tysięcy dorosłych Polaków. Jest to około 8-10 proc. dorosłej populacji.

Gdyby te liczby zsumować, to oznacza, że już dziś co dziesiąty Polak ma depresję, a mówi Pan, że zapadalność na depresję będzie jeszcze większa. To co zrobić, by się przed nią chronić?

To, co jest dobre dla serca, jest też dobre dla mózgu. Tak więc warto zadbać o odpoczynek po pracy, uprawianie sportu, właściwe odżywianie czy prowadzić zdrowy styl życia. Nie da się jednak wszystkiego wyeliminować, ponieważ nie zmienimy współczesnego stylu życia. Dlatego jeśli pojawią się jakiekolwiek objawy, takie jak: przygnębienie, uczucie zmęczenia, anhedonia, zaburzenia snu, kłopoty z koncentracją, obniżone libido, trzeba skonsultować się z psychologiem, lekarzem psychiatrą lub lekarzem rodzinnym.

Korzystanie z portali społecznościowych jest powszechne. Ciągłe przebywanie na Facebooku i innych forach jest dobre dla psychiki?

Nie, ponieważ stwarza to złudne przekonanie, że ma się dużą liczbę znajomych, co daje pozorne poczucie bezpieczeństwa i wsparcia. Gdy dochodzi do kryzysu choroby, sytuacji przewlekłego stresu, lajki i liczba
znajomych na Facebooku lub Instagramie nie przyniosą nam odpowiedniej pomocy, takiej jak bliskie relacje z rodziną, znajomymi czy przyjaciółmi. Prawdziwą grupą wsparcia w sytuacji stresu są realni znajomi, a nie dynamiczne, ciągle zmieniające się fora internetowe.

Skoro liczba osób mających problemy z psychiką rośnie, to jak z tymi rosnącymi problemami psychicznymi Polaków radzi sobie polska psychiatria?

W lipcu mija rok od wdrażania pilotażu 27 centrów zdrowia psychicznego, które obejmują zasięgiem 10 proc. populacji dorosłych. Wstępne dane są pozytywne: w tych ośrodkach spadła liczba hospitalizacji o około 20-30 proc. Nie mamy na razie danych dotyczących liczby zwolnień lekarskich, prób samobójczych czy dokonanych samobójstw, ponieważ na taką analizę jest jeszcze za wcześnie. Wszystkie ośrodki, które utworzyły Centra Zdrowia Psychicznego, mimo pewnych trudności wynikających z kontraktów z NFZ, są pozytywnie nastawione do pilotażu. Nie ma ośrodka, który chciałby się wycofać z tej formy opieki. Sprawdza się model opieki centrum zdrowia psychicznego, która gwarantuje leczenie ambulatoryjne, a także na oddziale dziennym, całodobowym, w zespole leczenia środowiskowego. Kolejne ośrodki chcą przystąpić do pilotażu. Wydaje się, że opieka środowiskowa jest dobrym rozwiązaniem. W przypadku nagłego zachorowania centrum zdrowia psychicznego ma obowiązek udzielić pomocy pacjentowi w ciągu 72 godzin. Nie spotkałem się z jakąkolwiek skargą lub sytuacją, że pacjentowi nie była udzielona pomoc. Nie oznacza to, że jest to pomoc specjalisty psychiatry, gdyż często wystarcza pomoc wykwalifikowanej pielęgniarki lub ratownika medycznego.

Psychiatria dziecięca jest w tragicznym stanie. W przypadku osób dorosłych można powiedzieć, że opieka psychiatryczna jest krok do przodu?

Tak. Dzięki pilotażowi idziemy naprzód, wprowadzanie zmian to zawsze możliwość znalezienia lepszych rozwiązań. Oczywiście, są wątpliwości związane ze współpracą z NFZ i finansowaniem. Uważam jednak, że pilotaż to był krok w bardzo dobrym kierunku. Przed nami także reforma psychiatrii dziecięco-młodzieżowej, nowy model opieki 3-stopniowej. Ministerstwo Zdrowia przedstawi te zmiany wczesną jesienią.

Przez wiele lat nakłady na psychiatrię były dramatycznie niskie. Ostatnio coś drgnęło?

Nakłady na psychiatrię są relatywnie niższe niż na inne dziedziny medycyny. Polska psychiatria jest wyceniana od wielu dekad zbyt nisko. W Europie średnie nakłady na psychiatrię to około 6 proc. globalnych nakładów na zdrowie, natomiast w Polsce: 3,4 proc. Dopóki tego nie zmienimy, to możemy mieć bardzo dobrych psychiatrów, możliwość stosowania nowoczesnych leków, ale będzie nam brakować optymalnej opieki, gdyż infrastruktura w większości szpitali psychiatrycznych nie spełnia oczekiwań, szczególnie jeśli chodzi o dostępność. Współcześnie w każdej dziedzinie medycyny: kardiologii, onkologii, ortopedii, a także psychiatrii ma to kolosalne znaczenie. Jeśli chodzi o zmianę modeli opieki ze szpitalnej na środowiskową, to również nie uda się tego zrobić z dnia na dzień. Gdy przeprowadzono reformę we Włoszech, to od pewnej daty zaprzestano przyjmowania pacjentów do szpitali psychiatrycznych. Jednak sam przebieg zmian trwał około 20 lat. W mojej opinii czeka nas długi proces.

Liczba psychiatrów dla dorosłych w Polsce jest wystarczająca?

W Polsce pracuje obecnie 4165 psychiatrów ze specjalizacją, a ich liczba systematycznie wzrasta. Gdy 5 lat temu powołano mnie na stanowisko konsultanta krajowego, było 3500-3600 psychiatrów. Zawsze otrzymujemy od Ministerstwa Zdrowia taką liczbę miejsc rezydenckich, o jaką wnioskujemy. Nie zauważam utrudnień w robieniu specjalizacji. Specjalizacja z psychiatrii cieszy się dużą popularnością wśród absolwentów uczelni medycznych. Średnio co roku do egzaminu specjalizacyjnego przystępuje około 200 osób. Część osób nie zdaje egzaminu, inna część przechodzi na emeryturę, dlatego liczba psychiatrów zwiększa się o około 80 w ciągu roku. A jeśli chodzi o wiedzę i umiejętności polskich psychiatrów, to w mojej opinii jest ona na poziomie światowym, czego dowodem był zjazd Europejskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, który odbył się w tym roku w Warszawie.

Co Pana zdaniem należałoby jak najszybciej poprawić w psychiatrii dorosłych?

Na pewno wycenę leczenia, która nie pokrywa obecnie kosztów funkcjonowania szpitali psychiatrycznych. Dodatkowo wycena proponowana przez NFZ nie bierze pod uwagę kosztów leczenia chorób współistniejących. Jest to szczególnie istotny problem u pacjentów przebywających na detencji, ponieważ zwykle ich pobyty trwają kilka lat. W opinii środowiska możemy także zrezygnować z limitów czasowych porad ambulatoryjnych. Bardzo istotne znaczenie w mojej opinii w finansowaniu psychiatrycznej ochrony zdrowia powinny mieć urzędy marszałkowskie, gdyż w zależności od regionu Polski są różne zagrożenia mieszkańców w sferze zdrowia psychicznego.

Artykuł Więcej depresji, zaburzeń lękowych: to wyzwania dla polskiej psychiatrii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.