W ciągu pierwszego roku działania programu bezpłatnych szczepień przeciwko wirusowi HPV dla 12- i 13-latków zaszczepiono tylko ok. 20 proc. uprawnionych. Eksperci wskazują na wiele różnych możliwości poprawy niepokojących statystyk.

Pierwszym z nich jest edukacja dzieci i dorosłych na temat roli szczepień oraz zagrożeń, jakie wiążą się z zakażeniem HPV, wirusem odpowiadającym m.in. za nowotwory szyjki macicy, odbytu, krtani czy jamy ustnej. Kolejnym pomysłem jest zwiększenie liczby placówek z dostępnymi szczepieniami o kolejne POZ-y, ale też szkoły. Ministerstwo Zdrowia zapowiedziało, że pracuje nad niezbędnymi zmianami.

– Na pewno kluczowym elementem, na który powinniśmy położyć nacisk, jest edukacja docelowej grupy, głównie rodziców nastolatków, którzy powinni być szczepieni. Na pewno musimy dalej edukować personel medyczny, zarówno zespoły medycyny rodzinnej, czyli lekarzy, którzy myślę, że są już w ogromnej większości przekonani i są zwolennikami tych szczepień, jak również pielęgniarki środowiskowo-rodzinne, pielęgniarki POZ, a także położne, które powinny mieć jak największy udział w edukacji pacjentów – mówi agencji Newseria Biznes dr hab. n. med. Andrzej Nowakowski, prof. NIO-PIB, kierownik Poradni Profilaktyki Raka Szyjki Macicy w Zakładzie Profilaktyki Nowotworów w Narodowym Instytucie Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie.

Na potrzebę edukacji wskazuje także badanie „Polki i Polacy a szczepienia przeciwko HPV” przeprowadzone przez Instytut Praw Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej oraz Ośrodek Badań Socjomedycznych UW. Wynika z niego, że nasza wiedza na ten temat wciąż jest niska. Wprawdzie ponad 70 proc. słyszało o wirusie brodawczaka ludzkiego, ale 27 proc. nie potrafiło wskazać żadnej choroby, którą może on wywołać. Tylko co druga osoba słyszała o szczepieniu przeciwko HPV i częściej były to kobiety niż mężczyźni, chociaż problematyka dotyczy obu płci.

Również sam program wymaga zmian organizacyjnych. Chodzi m.in. o uproszczenie procedur przystąpienia do programu dla jednostki podstawowej opieki zdrowotnej czy rejestracji pacjentów na szczepienie.

– To jest dosyć skomplikowana sprawa. Pozostają kwestie rozliczeniowe i sprawozdawcze, które także cechują się dużym stopniem komplikacji – mówi prof. Andrzej Nowakowski. – O ile wiem, w tej chwili tylko około 37–38 proc. placówek POZ przystąpiło do realizacji tego programu, natomiast znaczna większość placówek niestety go nie realizuje. Przyczyny, które leżą u podstawy tego faktu należy właśnie upatrywać w małej atrakcyjności, a w dużym stopniu komplikacji procedur w programie szczepień przeciwko HPV.

Przy okazji podsumowania pierwszego roku trwania programu minister zdrowia Izabela Leszczyna zapowiedziała rozpoczęcie prac nad zmianami, których oczekują pacjenci i środowiska medyczne. Zadeklarowała uproszczenie zasad realizacji programu dla POZ tak, by w każdej takiej placówce był zapewniony dostęp do szczepień. Ministerstwo analizuje także możliwość wykonywania szczepień w szkołach.

Ponadto do programu mają być włączone również młodsze roczniki – od dziewiątego roku życia (dziś obejmuje dziewczęta i chłopców w wieku 12–13 lat). Minister zapowiedziała także kampanię edukacyjną dla dzieci, rodziców i nauczycieli. Elementem edukacji na temat profilaktyki i roli szczepień będzie też nowy przedmiot – edukacja zdrowotna – który ma się pojawić w szkołach w przyszłym roku. Z kolei dane dotyczące liczby wykonanych szczepień mają być dostępne publicznie.

– Zmiany, które są planowane w programie szczepień przeciwko HPV, powinny się przyczynić do usprawnienia jego realizacji i przede wszystkim do większego zainteresowania placówek podstawowej opieki zdrowotnej jego realizacją – ocenia ekspert Narodowego Instytutu Onkologii.

Zgodnie z Narodową Strategią Onkologiczną do 2028 roku w ramach programu powinno być zaszczepionych ok. 60 proc. dziewcząt i chłopców w wieku dojrzewania. Dziś w programie dostępne są dwa rodzaje szczepionki: dwuwalentna i dziewięciowalentna. Podawane są one w dwóch dawkach w odstępie od 6 do 12 miesięcy. Akcja kierowana jest do dzieci, ponieważ szczepionki są najskuteczniejsze przed pierwszym kontaktem z wirusem, a ten z kolei często ma miejsce podczas współżycia seksualnego. Do głównych czynników ryzyka zakażenia HPV należą m.in. wczesna inicjacja seksualna, posiadanie wielu partnerów seksualnych lub jednego partnera wysokiego ryzyka (np. osoba z infekcją HPV), współistnienie innych zakażeń przenoszonych drogą płciową, palenie tytoniu, wieloletnie przyjmowanie antykoncepcji hormonalnej czy osłabienie odporności.

– Szczepienia przeciwko HPV stanowią mały przełom w pierwotnej profilaktyce onkologicznej. Umożliwiają redukcję ryzyka zachorowania chociażby na raka szyjki macicy u zaszczepionych osób nawet o 90 proc. – zaznacza prof. Andrzej Nowakowski. – Musimy podkreślić, że sam wirus brodawczaka ludzkiego wywołuje szereg innych jednostek chorobowych, nowotworów poza rakiem szyjki macicy, w tym nowotwory sromu, pochwy, występujące u obydwu płci nowotwory odbytu, a także pewną część nowotworów głowy i szyi. Szczepiąc przeciwko HPV, zdecydowanie zmniejszamy ryzyko, szczególnie naszych nastoletnich dzieci, na występowanie tych groźnych chorób w przyszłości.

Jak wynika z raportu Agencji Badań Medycznych „Powszechny program szczepień przeciw HPV. Przewidywane skutki zdrowotne dla populacji oraz dla systemu ochrony zdrowia w Polsce”, co roku u około 4,4 tys. kobiet i 1,6 tys. mężczyzn w Polsce rozpoznaje się choroby, którym w dzisiejszych czasach można by skutecznie zapobiec poprzez szczepienia ochronne. Obecnie dostępne szczepionki mogłyby potencjalnie zmniejszyć liczbę zachorowań na nowotwór HPV-zależny o 54 proc.: o 75 proc. wśród kobiet i 35 proc. wśród mężczyzn. To z kolei przełożyłoby się na 4,6 tys. nowotworów złośliwych rocznie mniej. Eksperci ABM obliczyli, że w latach 1999–2020 można było uniknąć ponad 90 tys. lub 114 tys. przypadków nowotworów, gdyby wszyscy mieszkańcy Polski zostali w poprzednich dekadach zaszczepieni przeciw HPV jedną z oferowanych dziś szczepionek.

– Efekty zdrowotne szczepień będziemy obserwować najbliżej dopiero za kilka, a nawet kilkanaście lat. Będą one widoczne pod postacią zmniejszenia zachorowalności na stany przedrakowe szyjki macicy u młodych kobiet wchodzących w badania przesiewowe, głównie badania cytologiczne, ale także badania molekularne. Natomiast pełne efekty szczepień przeciwko HPV zaobserwujemy dopiero za kilkadziesiąt lat w postaci zmniejszenia zachorowalności na raka szyjki macicy w całej populacji, a także zmniejszenia częstości występowania innych chorób związanych z tym wirusem – podkreśla prof. NIO-PIB.

Eksperci ABM w swoim raporcie przedstawili dokładne wyliczenia efektów zdrowotnych szczepień, z podziałem na poszczególne typy nowotworów HPV-zależnych. Przykładowo w przypadku raka szyjki macicy (za 91 proc. przypadków odpowiada wirus HPV) pierwsze efekty szczepień powinny być zauważalne około 2033 roku, a największy efekt dla systemu ochrony zdrowia będzie widoczny około roku 2073.

Gdyby zastosowano szczepienia ochronne w poprzednich dekadach, można by uniknąć około 65–82 proc. wszystkich przypadków tych nowotworów (54–68 tys. zachorowań). Z kolei w przypadku nowotworów złośliwych części ustnej gardła (70 proc. wiąże się z zakażeniem HPV) możliwe byłoby uniknięcie 60–66 proc. zachorowań (ok. 12–13 tys.).

Ponieważ najczęściej te typy nowotworu rozpoznaje się w szóstej i siódmej dekadzie życia, pierwsze efekty prowadzonego programu szczepień powinny być widoczne ok. 2053 roku. Największy efekt dla systemu ochrony zdrowia będzie widoczny 20 lat później.

Artykuł Trwają prace nad zmianami w programie szczepień przeciwko HPV pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Ogłoszono wyniki badań przeprowadzonych przez Instytut Praw Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej oraz Ośrodek Badań Socjomedycznych na temat wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV), jednego z najbardziej onkogennych wirusów na świecie. Raport wskazuje, że pomimo wysokiej powszechnej świadomości występowania wirusa HPV, istnieje bardzo duża luka w wiedzy na temat związków między nim a chorobami nowotworowymi oraz możliwych dróg zakażenia.

Wirus brodawczaka ludzkiego stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia, na które wskazuje m.in. Światowa Organizacja Zdrowia, która uruchomiła globalną strategię na rzecz eliminacji HPV do 2030 roku. HPV jest jednym z najczęstszych czynników zakaźnych o właściwościach onkogennych, czyli zdolnych do transformacji nowotworowej komórek i wywołania raka, a jego powszechność sprawia, że każdy może być narażony na zakażenie, niezależnie od płci czy wieku. Szacuje się, że około 80 proc. populacji doświadczy kontaktu z wirusem HPV w ciągu życia. Najbardziej niepokojącym aspektem związanym z wirusem HPV jest jego związek z rozwojem nowotworów takich jak rak szyjki macicy, sromu, pochwy czy odbytu. Nowotwory powodowane przez HPV są odpowiedzialne za ok. 5 proc. nowo diagnozowanych nowotworów na świecie.

Pomimo tak dużej powszechności wirusa, najnowsze badanie „Polki i Polacy a szczepienia przeciw HPV. Wiedza, postawy, praktyki” wykazało, że tylko niewielki odsetek badanych potrafił poprawnie zidentyfikować choroby związane z wirusem HPV. Choć blisko 3/4 ankietowanych osób słyszało o wirusie HPV (73 proc.), co 4. osoba (27 proc.) nie potrafiła wskazać żadnej choroby, którą może on wywołać. Co więcej, nieco mniej niż połowa badanych (49 proc.) nie miała świadomości istnienia szczepionki przeciw wirusowi HPV.

– Wysoki odsetek badanych osób deklaruje, że słyszały o HPV, jednak dopytani o bardziej szczegółowe informacje, na przykład o drogi zakażenia, w większości nie potrafią ich wskazać. Co druga osoba zadeklarowała, że słyszała o szczepieniu przeciw HPV. Głównie są to osoby w średnim wieku, prawdopodobnie te, które szczepią swoje dzieci w wieku nastoletnim. Niemniej nawet w tej grupie wiedza na temat chorób, którym można zapobiec dzięki szczepieniu przeciw HPV, jest bardzo mała – mówi prof. UW dr hab. n. med. i n. o zdr. Tomasz Sobierajski.

Szczepienia przeciwko HPV są uznaną formą profilaktyki, która może zmniejszyć ryzyko zachorowania niektóre nowotwory HPV-zależne. Rak szyjki macicy jest jednym z nowotworów, któremu można zapobiec dzięki szczepieniom ochronnym i regularnie wykonywanej cytologii. W Polsce nadal jest to niestety jeden z nowotworów często występujących u kobiet.

Jednak nie wszystkie ankietowane osoby potrafiły wskazać na związek HPV z chorobami nowotworowymi. Wśród osób, które potrafiły wskazać na choroby wywołane działaniem wirusa HPV (73 proc. ankietowanych) najczęściej pojawiały się: raka szyjki macicy (43 proc.), opryszczkę (20 proc.), raka sromu (15 proc.), raka prącia (15 proc.), rak odbytu (11 proc.). Najniższy odsetek badanych wskazywała na związek zakażenia wirusem HPV z rozwinięciem się nowotworów nosogardła (9 proc. wskazało na nowotwory krtani i 5 proc. nowotwory migdałka).

Warto również zwrócić uwagę na fakt, że wielu dotychczasowych badaniach potwierdza się fakt, że choroba nowotworowa jest największym źródłem obaw w społeczeństwie, bez względu na wiek, miejsce zamieszkania czy płeć. Nie przekłada się to jednak na zainteresowanie szczepieniami, które mogą chronić przed niektórymi chorobami HPV-zależnymi. W przeprowadzonym badaniu tylko co 4. respondent (27 proc.) zadeklarował, że chciałaby się zaszczepić przeciwko HPV, a co 5. badana osoba (22 proc.) stwierdziła, że nie chciałaby się zaszczepić. Wśród osób, które zadeklarowały, że nie chciałyby się zaszczepić przeciwko HPV oraz tych, które nie wiedzą, czy chciałyby się zaszczepić, najczęstszymi powodami tego typu postawy jest: brak wystarczającej wiedzy na temat szczepienia przeciwko HPV (29 proc.), brak wystarczającej wiedzy na temat HPV (25 proc.), obawy związane z NOP-ami po szczepieniu (21 proc.).

Wirusem HPV może się zakazić każdy – w dowolnym momencie życia, głównie podczas aktywności seksualnej, ale nie tylko. Rzadką, ale też występującą drogą zakażenia jest przeniesienie wirusa z matki na dziecko podczas porodu. W omawianym badaniu spośród osób, które zadeklarowały, że słyszały o wirusie HPV, połowa (51 proc.) zadeklarowała, że wirusem HPV można się zarazić podczas stosunku płciowego. Kolejne najwyższe wskazania na drogi zakażeń to: kontakt z krwią osoby zakażonej (25 proc.), kontakt ze śliną osoby zakażonej (20 proc.).

Wirusem HPV mogą zarazić zarówno kobiety, jak i mężczyźni, bez względu na wiek. Obecnie zaleca się szczepienie przeciwko HPV w okresie nastoletnim, przed pierwszym kontaktem z wirusem, jednak dorośli również mogą i powinni przyjąć szczepienie przeciw HPV, ponieważ jest to jeden z najprostszych i najskuteczniejszych sposobów zapewniających długotrwałą ochronę przed zakażeniem i chorobami wywołanymi wirusem brodawczaka ludzkiego. Zgodnie z rekomendacjami polskich ekspertów najważniejszych towarzystw szczepienia przeciwko HPV należy także zalecać kobietom diagnozowanym i leczonym z powodu stanów przedrakowych szyjki macicy, gdyż mogą one odnieść korzyści w postaci zmniejszenia nawrotu zmian chorobowych.

Artykuł Polki i Polacy a szczepienia przeciwko HPV (raport) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Musi minąć co najmniej kilka dekad, aby ta olbrzymia skuteczność szczepień przeciw HPV przeło­żyła się na sytuację epidemiologiczną w całej popula­cji. Jeśli w 2023 roku wdrożymy program powszechnych szczepień, co jest zapowiadane, to jego pierwsze efekty w najmłodszych grupach wiekowych (25-30 lat) będą widoczne za 10-15 lat. Dlatego szczepienia to inwestycja w przyszłość ? mówi dr hab. n. med. Andrzej Nowakowski, kierownik Poradni Profilaktyki Raka Szyjki Macicy i Centralnego Ośrodka Koordynującego w Narodowym Instytucie Onkologii im. Marii Skłodowskiej Curie – PIB w Warszawie.

Jak wygląda skala zachorowań na raka szyjki macicy w Polsce, w stosunku do innych krajów?

Według danych Krajowego Rejestru Nowotworów, no­tujemy ok. 2,5 tys. zachorowań i ok. 1600 zgonów rocz­nie. Leczymy także kilkadziesiąt tysięcy kobiet ze stanami przedrakowymi szyjki macicy, które są wykrywane w ba­daniach przesiewowych. Rak szyjki macicy znajduje się obecnie na 6-7. miejscu, jeśli chodzi o częstość zacho­rowań i zgonów kobiet z powodu nowotworów w Pol­sce. Zachorowalność i umieralność w Polsce spada naj­szybciej wśród krajów Europy Środkowej i Wschodniej, wciąż jednak daleko nam do krajów Europy Zachodniej i Północnej, w których sytuacja epidemiologiczna jest najlepsza. Pozostało nam dużo do zrobienia, jeśli chodzi o zgłaszalność na badania przesiewowe i ich organiza­cję. Profilaktyka wtórna, czyli badania profilaktyczne, są w stanie poprawić sytuację epidemiologiczną w Polsce w krótkim czasie, nawet ciągu 3-5 lat, gdyż pozwalają wy­kryć zmiany przedrakowe i uchronić przed zachorowa­niem na nowotwór. Profilaktyka pierwotna, czyli szcze­pienia przeciw HPV, to inwestycja w przyszłość.

Kraje, które jako pierwsze wdrożyły programy szcze­pień przeciw HPV przed rokiem 2010, np. Szwecja, Anglia, zaczynają obserwować już efekty szczepień w najmłodszych grupach kobiet objętych badaniami przesiewowy­mi, czyli w wieku ok. 25 lat. Musi minąć co najmniej kilka dekad, aby ta olbrzymia skuteczność szczepień przeło­żyła się na sytuację epidemiologiczną w całej popula­cji. Jeśli w 2023 roku wdrożymy program powszechnych szczepień, co jest zapowiadane, to jego pierwsze efekty w najmłodszych grupach wiekowych (25-30 lat) będą wi­doczne za 10-15 lat. Dlatego szczepienia to inwestycja w przyszłość.

Kraje, które jako pierwsze wprowadziły powszechne szczepienia przeciw HPV, już widzą efekty? Czy to prawda, że np. w Australii niemal wyeliminowano raka szyjki macicy?

Żaden kraj jeszcze nie wyeliminował raka szyjki macicy, jednak zgodnie z wezwaniem WHO do eliminacji raka szyjki macicy, kilka krajów ogłosiło takie plany. Całkowicie nie da się wyeliminować raka szyjki macicy, można jed­nak spowodować, że będzie on tzw. nowotworem rzad­kim; zachorowalność nie przekroczy 4 przypadków na 100 tys. na rok. Jest to możliwe w krajach, które wdro­żyły bardzo efektywnie programy badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy, a szczepieniami przeciw­ko HPV zostało objętych 80-90 proc. populacji (to np. Au­stralia, Szwecja, Anglia).

Spadek zachorowalności będący efektem szczepień jest widoczny obecnie głównie w młodszych grupach wiekowych w krajach, które jako pierwsze wdrożyły szczepienia populacyjne. Rutynowo szczepi się dziew­czynki w wieku 11-13 lat, a pierwsze zachorowania na raka szyjki macicy zdarzają się ok. 20-25. roku życia. Są już dwie kluczowe publikacje ? pierwsza w The Lancet, druga w New England Journal of Medicine, które po­twierdziły, że wprowadzenie programu szczepień ok. 15 lat temu w Anglii i Szwecji zredukowało ryzyko zachoro­wania na raka szyjki macicy nawet o 90 proc. w najmłod­szych grupach wiekowych kobiet.

Związek miedzy zakażeniem HPV a rakiem szyjki macicy jest bezsporny?

Absolutnie tak. Ok. 97-99 proc. przypadków raka szyjki macicy jest spowodowanych HPV. Tylko najrzadziej występujące postacie tego nowotworu mogą być niezwią­zane z zakażeniami HPV.

Jak ocenia się efektywność szczepień?

Osiągnięta w badaniach klinicznych jest olbrzymia ? prze­kracza 90 proc., a w niektórych badaniach sięgała na­wet 100 proc. Tak wysoka efektywność jest możliwa tyl­ko u osób, które wcześniej nie zetknęły się z wirusem. U kobiet, które rozpoczęły wcześniej współżycie, sku­teczność szczepień jest niższa. W Polsce, wg na­szych rekomendacji opu­blikowanych w 2022 roku, optymalną grupą do szczepień w ramach szczepień po­wszechnych są nastolatkowie między 11. a 13. rokiem życia.

Czy faktycznie podtypy 16 i 18 HPV odpowiadają za większość nowotworów szyjki macicy? Polskie badania to potwierdzają?

Tak, badania prowadzone w Polsce potwierdziły, że ge­notypy 16 i 18 HPV są odpowiadają za około 80 proc. in­wazyjnych raków szyjki macicy w Polsce. Nowsze bada­nia, które wskazują na udział innych genotypów, dotyczą kobiet nie z rakiem szyjki macicy, tylko zgłaszających się na rutynowe badania przesiewowe oraz z nieprawidłowymi wynikami badań cytologicznych. Należy rozróżnić dystrybucję genotypów w tych grupach od dystrybucji genotypów w inwazyjnym raku. Niektóre genotypy wystę­pują częściej w populacji, jednak ryzyko progresji do no­wotworu jest niższe.

Czy każda z zarejestrowanych szczepionek chroni przed rakiem szyjki macicy?

Każda, a obecnie oprócz trzech szczepionek dostęp­nych na rynku europejskim, jest jeszcze kilka zarejestro­wanych na innych rynkach, przede wszystkim azjatyc­kich. W Europie są dostępne trzy szczepionki. Są między nimi pewne różnice. Opublikowane w ubiegłym roku stanowisko WHO wskazuje, że z punktu widzenia zdro­wia publicznego wszystkie zarejestrowane szczepionki przeciwko HPV charakteryzują się podobną immunogen­nością, skutecznością kliniczną i rzeczywistą efektywno­ścią w profilaktyce zmian przednowotworowych i raka szyjki macicy, związanych z zakażeniem HPV typu 16 i 18. Według polskich rekomendacji 2022, wybór szczepionki powinien być oparty na analizie farmakoekonomicznej, która uwzględni szereg aspektów, m.in. zachorowalność na choroby związane z HPV w Polsce, dystrybucję geno­typów w raku szyjki macicy, ale też w innych nowotwo­rach (np. sromu, pochwy), jak również zachorowalność na kłykciny kończyste, a także weźmie pod uwagę cenę produktu. Powinien zostać wybrany produkt najbardziej efektywny kosztowo. Analiza efektywności kosztowej jest możliwa do przeprowadzenia przez AOTMiT, wymaga jednak dość rygorystycznej metodologii.

Czy szczepionka, która w swoim składzie zawiera tylko dwa genotypy HPV, może chronić też przed innymi?

Tak, w przypadku szczepionki dwuwa­lentnej można mówić o odporności krzy­żowej ? szczepionka chroni nie tylko przed zakażeniem genoty­pami 16, 18, ale w części również przed innymi, genotypa­mi: 31, 33 i 45. W analizie farmakoekonomicznej kwestie ochrony krzyżowej powinny zostać uwzględnione. Szcze­pionka czterowalentna także wykazuje częściową ochro­nę krzyżową, chociaż według niektórych danych mniejszą niż dwuwalentna. Skład antygenowy wskazuje na najszerszą ochronę z użyciem szczepionki dziewięciowalentnej. Szczepionka czterowalnetna i dziewięciowalenta chronią także przed zakażeniami HPV 6, 11, które są odpowie­dzialne głównie za rozwój kłykcin kończystych.

Wprowadzeniu powszechnych szczepień powinna towarzyszyć kampania informacyjna na temat ich skuteczności i bezpieczeństwa?

To jest konieczne. Musimy zacząć od edukacji persone­lu medycznego, by uzyskać pełne wsparcie dla realizacji szczepień. Edukacja powinna dotyczyć m.in. nauczycieli i rodziców nastolatków.

Z punktu widzenia onkologa szczepionka chroniąca przed nowotworem jest marzeniem?

Tak, to rzadki przykład szczepionki, która chroni przed nowotworem. Pierwszą szczepionką, która zmniejszyła zachorowalność na nowotwory, była szczepionka przeciw wirusowi zapalenia wątroby typu B. 30-letnie do­świadczenia wskazują na to, że objęcie szczepieniami całej populacji zdecydowanie zmniejszyło zachorowal­ność na pierwotnego raka wątroby, który jest związany z przewlekłym zapaleniem wątroby na podłożu wiruso­wym. Szczepienia przeciw HPV mają potencjał zmniej­szenia obciążenia chorobami nowotworowymi związany­mi z zakażeniem HPV. Kluczowy jest rak szyjki macicy, ale problem dotyczy też rzadkich nowotworów pochwy, sro­mu, prącia, odbytu, a także częściowo nowotworów gło­wy i szyi. One również są związane z infekcją HPV, jednak tylko częściowo. Jedynym nowotworem w blisko 100 procentach związanym z HPV jest rak szyjki macicy. Zarówno globalnie, jak w Polsce, to zdecydowanie największy pro­blem epidemiologiczny.

A jak wygląda bezpieczeństwo tych szczepień?

Wszystkie zarejestrowane szczepionki prze­ciwko HPV są bezpieczne. Na świecie poda­no już ponad pół miliarda dawek szczepionek przeciwko HPV, potwierdzono ich bardzo do­bry profil bezpieczeństwa. Oprócz miejsco­wych czy krótkotrwałych ogólnoustrojowych działań niepożądanych ? które mogą towa­rzyszyć wszystkim szczepieniom ? w przypad­ku szczepień przeciw HPV nie stwierdzono związku z żadnymi groźnymi powikłaniami. Wyjątkowo rzadkim powikłaniem jest reakcja anafilaktyczna, która zdarza się kilka razy na milion zaszczepionych osób.

Czy wprowadzenie tych szczepień wpłynie na organizację profilaktyki wtórnej?

Obecnie nie ma zaleceń, by już modyfiko­wać programy badań przesiewowych w po­pulacjach osób szczepionych i nieszczepio­nych. Za 20-30 lat, gdy populacja dziewcząt zaszczepionych wejdzie do programu badań przesiewowych, to bardzo ważna będzie dia­gnostyka molekularna, czyli badania przesie­wowe oparte nie na cytologii, tylko na diagno­styce zakażeń HPV. W przyszłości szczepienia przeciw HPV będą mieć duży wpływ na epide­miologię stanów przedrakowych i z pewno­ścią programy będą modyfikowane.

A kiedy w Polsce cytologia zostanie zastąpiona badaniami molekularnymi?

Według uchwały Rady Ministrów z grudnia 2022 o zmianie harmonogramu zapisów re­alizacji NSO, badania molekularne w kierunku HPV powinny zostać wprowadzone w 2024 roku. Obecnie prowadzimy intensywne pra­ce nad wprowadzeniem tego programu. W li­stopadzie 2022 r. zakończyła się rekrutacja do pilotażu, ewaluacja wyników jest spodzie­wana w drugiej połowie 2023 roku. Dyspo­nujemy już jednak wynikami 80 proc. kobiet objętych pilotażem, w oparciu o to przygoto­wujemy nową propozycję programu badań przesiewowych w Polsce, uwzględniającą dia­gnostykę molekularną HPV, a także cytologię na podłożu płynnym jako badanie drugorzę­dowe u kobiet po 30. roku życia z dodatnim wynikiem testu, a u kobiet młodszych 25-29 lat jako badanie podstawowe.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł <strong>Dr hab. n. med. Andrzej Nowakowski</strong>: <strong>Rzadki przykład szczepionki, która chroni przed nowotworem</strong> pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Każda szczepionka jest skuteczna, każda bezpieczna. Nie ma lepszych ani gorszych szczepionek. Najważniejsze, żeby szczepić. Ogłoszona przez WHO w 2020 roku Globalna Strategia na Rzecz Przyspieszania Eliminacji Raka Szyjki Macicy rekomenduje zaszczepienie do 2030 roku ok. 90 proc. wskazanych do takich szczepień – mówi prof. dr hab. Violetta Skrzypulec-Plinta, kierownik Zakładu Zdrowia Kobiet Śląskiego Uniwersytetu Medycznego.

Polska znajduje się w czołówce krajów europejskich, gdzie notuje się najwyższy odsetek zapadalności i umieralności na raka szyjki macicy. Każdego dnia z tego powodu w naszym kraju umierają cztery kobiety. To, jak Pani często podkreśla, zgony, których nie powinno być. Od kilkunastu lat mamy badania przesiewowe, czyli profilaktykę wtórną w postaci badań cytologicznych, a teraz pojawiła się też profilaktyka pierwotna ? szczepienia przeciwko HPV. Dlaczego więc sytuacja wygląda tak dramatycznie?

Jeśli chodzi o profilaktykę wtórną, to niestety bardzo zawodzi. Zgłaszalność na cytologię, w ramach programu badań przesiewowych, wynosi mniej niż 20 proc., i to mimo kampanii społecznych, organizowania tzw. dni specjalnych, informacji w przychodniach, itp. Na szczęście mamy już profilaktykę pierwotną, w postaci szczepionek przeciwko HPV. Połączenie profilaktyki pierwotnej i wtórnej, wraz z właściwą edukacją kobiet na temat raka szyjki macicy oraz metod zapobiegania mu, zapewnia zmniejszanie liczby kobiet chorujących i umierających na ten nowotwór.

Związek między występowaniem raka szyjki macicy a infekcją HPV odkrył Harald zur Hausen, on również wytypował serotypy wirusa brodawczaka ludzkiego, w tym typ 16 i 18, które odpowiadają za ponad 90 proc. przypadków raka szyjki macicy. Za swoje osiągnięcia został uhonorowany w 2008 roku Nagrodą Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny. To odkrycie otworzyło perspektywy na opracowanie innowacyjnego i efektywnego zapobiegania rakowi szyjki macicy w postaci szczepień ochronnych przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego. Co ciekawe, szczepienie to stało się pierwszym szczepieniem przeciwnowotworowym na świecie, którego celem podstawowym jest zapobieganie wystąpienia nowotworu.

Dlaczego szczepienia są zalecane nastolatkom?

Infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego pojawia się w organizmie zwykle na krótko po podjęciu inicjacji seksualnej, najczęściej następuje to w ciągu dwóch-trzech lat po pierwszym stosunku, gdyż wirus jest przenoszony głównie drogą płciową. Stąd wskazania, aby szczepić przed rozpoczęciem współżycia. Najwyższy stopień skuteczności wykazano u dziewczynek poniżej 14. roku życia. Pozytywne efekty przewiduje się także u tych, którzy zostali zaszczepieni w niedługimi czasie po rozpoczęciu aktywności seksualnej. A ponieważ HPV jest także odpowiedzialny za nowotwory narządów płciowych u chłopców, stąd i oni mają wskazania do szczepień.

Obecnie dysponujemy trzema szczepionkami przeciwko HPV, każda z nich jest nieszkodliwa, immunogenna i efektywna. Pierwsze dwie zostały zarejestrowane w 2006 roku, trzecia w 2014.

Z tymi szczepieniami, podobnie jak z cytologią, jesteśmy w ogonie Europy. Niektóre kraje zaczęły szczepić wkrótce po rejestracji szczepionek, jak np. Australia. Obecnie ponad 100 krajów finansuje młodzieży szczepionki przeciwko HPV. W Polsce pojawiły się dużo później, były realizowane odpłatnie lub poprzez lokalne samorządy. Teraz to się zmieni?

W każdym razie zacznie się zmieniać, wraz z wprowadzeniem powszechnych szczepień, dla dziewcząt i chłopców w wieku 12-13 lat, już od połowy tego roku. Będą to szczepienia zalecane, bezpłatne. Ich podstawowy cel to prewencja raka szyjki macicy. Abyśmy jednak mogli mówić o sukcesie, konieczne jest uzyskanie jak najwyższej wyszczepialności. Tylko w ten sposób możemy nadgonić te kilkanaście lat.

Chyba jednak nie wszyscy rodzice są przekonani do szczepień przeciwko HPV?

Dlatego potrzebna jest szeroka edukacja: dla rodziców, opiekunów, nauczycieli, lekarzy. Pokazanie, jak ogromne korzyści osiągamy dzięki szczepieniom. Wystarczy spojrzeć na doświadczenia krajów, które zobaczyły to już dużo wcześniej. Australia, gdzie dziewczynki są szczepione od 2007 r., a chłopcy od 2013 r., ma teraz jeden z najniższych na świecie wskaźników zachorowań na raka szyjki macicy i zmierza do całkowitego wyeliminowania tego nowotworu. Innym przykładem jest Wielka Brytania. Tam, po 10 latach realizacji programu szczepień przeciwko HPV, odnotowano ponad 90 proc. spadek zachorowań na raka szyjki macicy i nastąpiła prawie 100 proc. redukcja zmian przedrakowych.

W badaniach przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych odnotowano ponadto obniżenie zachorowalności w populacji, szczególnie wśród niezaszczepionych kobiet i mężczyzn, co może sugerować redukcję infekcji wirusem brodawczaka ludzkiego, jako nabywanie odporności populacyjnej.

Sporo wątpliwości budzi też wybór szczepionki. Która lepsza, która bezpieczniejsza, skuteczniejsza: pytają rodzice?

Każda jest skuteczna, każda bezpieczna. Tu nie ma lepszych ani gorszych szczepionek. Najważniejsze, żeby szczepić. Ogłoszona przez WHO w 2020 roku Globalna Strategia na Rzecz Przyspieszania Eliminacji Raka Szyjki Macicy rekomenduje zaszczepienie do 2030 roku ok. 90 proc. wskazanych do takich szczepień. Czy nam to się uda?

I jeszcze jedno. Należy mieć na uwadze, że przejście częściowego lub pełnego cyklu szczepień przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego nie znosi obowiązku wykonywania regularnych, screeningowych badań cytologicznych. Zaszczepione kobiety również powinny wykonywać rozmazy cytologiczne, zgodnie z rekomendacjami i zaleceniami.

Artykuł Prof. Skrzypulec: Nie ma lepszych i gorszych szczepionek przeciw HPV pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Będziemy chcieli, żeby w ciągu 2-3 lat ze szczepień przeciw HPV skorzystało jak najwięcej osób. Doświadczenia z innych krajów pokazują, jak szczepienia są skuteczne. Planujemy, że pierwsze dostawy szczepionek uda się dostarczyć w pierwszym półroczu ? mówi wiceminister zdrowia Maciej Miłkowski.

Jak bardzo dla profilaktyki i polityki zdrowotnej są ważne powszechne szczepienia przeciw HPV, które są jednym z punktów Narodowej Strategii Onkologicznej?

Jeśli chodzi o szczepienia przeciw HPV, to aktualnie jest procedowane, przed ogłoszeniem, postępowanie przetargowe na dostawę szczepionek. Planujemy publikację ogłoszenia na dostawę szczepionki, które będzie dostępne publicznie na platformie zamówień.
Planujemy, że pierwsze dostawy szczepionek uda się dostarczyć w pierwszym półroczu. Do tego czasu rozpocznie się kampania informacyjna skierowana do społeczeństwa, szczególnie do personelu medycznego i rodziców populacji docelowej dzieci objętych szczepieniami, tj. w wieku 12-13 lat. Przede wszystkim chcemy mówić i pokazywać, że szczepienia są bezpieczne, skuteczne i potrzebne. Wprowadzenie szczepień jest naturalną konsekwencją poszerzania działań zmierzających do redukcji raka szyjki macicy. Chcemy, żeby profilaktyka była powszechna, oczywista dla lekarzy i rodziców. Powinna stać się tak akceptowalna jak szczepienia obowiązkowe ujęte w kalendarzu szczepień.
Będziemy chcieli, żeby w ciągu 2-3 lat skorzystało jak najwięcej osób. Doświadczenia z innych krajów pokazują, jak szczepienia są skuteczne, jak bardzo zmniejszyły one zachorowalność na raka szyjki macicy. Oczywiście, warunkiem jest wysoki poziom wyszczepialności i nad tym pracujemy.

Czy to jest ważny program, jeśli chodzi o szczepienia i zapobieganie nowotworom?

Tak, to jest bardzo ważny program, stanowiący uzupełnienie już prowadzonych działań na rzecz profilaktyki onkologicznej. Nie zapominamy jednak oczywiście o innych szczepieniach ochronnych, których realizacja jest ważna z kolei dla bezpieczeństwa epidemiologicznego kraju.
To jest szczepienie nieobowiązkowe i bezpłatne dla dzieci, tak jak w większości państw. Dobry przykład dają nam Australia, Francja, Włochy czy Hiszpania, które szczepienia zalecają i mają bardzo jasny program powiązany z edukacją personelu medycznego – wiadomo, gdzie i jak można uzyskać szczepienie. Na pewno przygotowując program szczepień, będziemy się wzorować na krajach, które uzyskały wysoką wyszczepialność.
Zasady realizacji szczepień będą podane, jednak już wiadomo, że sprawdzony sposób dystrybucji szczepionek przeciw HPV i dostępność w podmiotach POZ będzie zachowana.

Artykuł Wiceminister Miłkowski o szczepieniach przeciw HPV: Przygotowując program szczepień, będziemy się wzorować na krajach, które uzyskały wysoką wyszczepialność pochodzi z serwisu Świat Lekarza.