?Dla mnie ekspresja nie polega na wyrazie twarzy i nie zawiera się w geście?.

Henri Matisse, artysta klasycznej sztuki nowoczesnej i jeden z prekursorów fowizmu, sławny był już za życia. Przełomem w jego artystycznej działalności była sprzedaż skrytykowanego przez widzów obrazu ?Kobieta w kapeluszu?. Na artystycznej scenie rywalizował z Pablo Picasso.

Henri Matisse, Autoportret, 1954, Ermitaż, Sankt Petersburg,
źródło: ? 2009-2020. Depositphotos Inc.

Henri Matisse naukę malarstwa rozpoczął dopiero jako około 22-letni młodzieniec, gdy po dwóch latach zrezygnował ze studiów prawniczych. W paryskiej Szkole Sztuk Pięknych był uczniem malarza symbolisty Gustave?a Moreau. Matisse początkowo tworzył pod wpływem impresjonistów, a także sztuki japońskiej. Malarz John Peter Russell zapoznał go z pracami Vincenta van Gogha. Matisse zmienił wtedy styl malowania i podkreślał: ?Russell wyjaśnił mi teorię barw?. Po ukończeniu Szkoły Sztuk Pięknych studiował rzeźbę u przyjaciela Auguste?a Rodina. W 1899 r. kupił obraz Paula Cézanne?a ?Trzy kąpiące się?, który zrobił na nim ogromne wrażenie. Przez jakiś czas, gdy nie miał środków na utrzymanie rodziny, zatrudnił się jako malarz dekoracji, zamierzał nawet rzucić malarstwo.

Henri Matisse, Smutek króla (1952), 292 × 386 cm, Centrum Pompidou, Paryż,
źródło: WikiArt.org

Henri Matisse, Balerina, 1927, Ermitaż, Sankt Petersburg,
źródło: ? 2009-2020. Depositphotos Inc.

Lato 1905 r. spędził z André Derainem i Maurice?em de Vlaminckiem w rybackiej wiosce nad Morzem Śródziemnym. Pobyt z francuskimi malarzami okazał się przełomem w twórczości Matisse?a. W swoich pracach zaczął stosować jaśniejszą paletę barw, abstrakcyjnie pokazywał przestrzeń. Matisse, Derain i de Vlaminck wystawili swoje obrazy w 1905 r. na Salonie Jesiennym (Salon d?Automne) w Paryżu. Nowy styl w malarstwie został nazwany fowizmem. Krytyk Louis Vauxcelles określił artystów jako ?Fauves? (?dzikusi?, ?dzikie stworzenia?). Fowiści upraszczali rysunek, który miał być tylko symbolem formy, stosowali wyolbrzymienia, podkreślające charakterystyczne cechy, kolor traktowali abstrakcyjnie, nie przestrzegali zasad perspektywy. Widzowie wystawy skrytykowali obraz ?Kobieta w kapeluszu?, który przedstawiał żonę Matisse?a, Amelie. Obraz ten za 500 franków kupiła Gertruda Stein, amerykańska pisarka, która wraz z mężem Leo została mecenasem artysty. Matisse bardzo przeżywał krytykę, sprzedaż tej pracy wpłynęła na niego pozytywnie, nie tylko ze względu na zastrzyk gotówki, ale przede wszystkim umocniła jego wiarę w malarstwo.

Rok później Henri Matisse wystawił w Salonie Niezależnych obraz ?Radość życia?, który spotkał się z nieprzychylnymi opiniami. Krytycy odebrali go jako rodzaj manifestu malarza, a Leo Stein uznał tę pracę za ?najważniejszy obraz naszych czasów? i kupił go do swojej galerii. Właśnie w salonie swoich mecenasów Matisse poznał Pabla Picasso, gdy ten malował portret Gertrudy. Między artystami zaiskrzyło i powstała swego rodzaju twórcza rywalizacja. Spotykali się na gruncie prywatnym, a także na scenie artystycznej. Pod koniec 1907 r. wymienili się swoimi obrazami, każdy wybrał najsłabszy ? jego zdaniem ? obraz rywala. Martwa natura ?Dzban, misa i cytryna? trafiła w ręce Matisse?a, a Picasso wskazał ?Portret Marguerite Matisse?.

Przez długi czas artyści ?rozmawiali? poprzez swoje obrazy. Matisse widział wpływy swoich prac w wielu obrazach Picassa. Uderzające są podobieństwa pomiędzy niektórymi ich dziełami. Gdy Matisse stworzył obraz ?Martwa natura z gipsową rzeźbą?, Picasso kilkanaście lat później pracę ?Martwa natura: miska, popiersie i paleta?. Jeden z historyków sztuki zastanawiał się: ?Czy Picasso chce coś powiedzieć Matisse?owi, wyrównuje rachunki, czy poprawia go??.

W 1927 r. Henri Matisse otrzymał nagrodę podczas międzynarodowej wystawy Carnegie International Exibition w Pittsburgu. Cztery lata później w Nowym Jorku odbyła się pierwsza indywidualna wystawa prac artysty. Matisse zajmował się nie tylko malarstwem, ale też rzeźbiarstwem, projektował kostiumy i scenografię dla baletu, tkaniny dekoracyjne, przygotowywał ilustracje do książek.

Pod koniec 1940 r. u Matisse?a wykryto guza. Rok później w Lyonie przeprowadzono u niego operację raka dwunastnicy. Jego bliscy i on sam obawiali się, czy przeżyje ten zabieg. Przed operacją chciał dać znać Picasso, że o nim pamięta i napisał do niego: ?Jestem trochę chory. (?) wkrótce mam mieć operację, nic poważnego?. To trudne doświadczenie dało mu siłę i nadzieję, żeby nadal tworzyć. Czuł się, jakby otrzymał nowe życie, w szpitalu zyskał przydomek ?zmartwychwstaniec?. Pierwszym obrazem, który stworzył po operacji, była ?Martwa natura z magnolią? (1941).

Henri Matisse, Music, 1910, Ermitaż, Sankt Petersburg,
źródło: ? 2009-2020. Depositphotos Inc.

Henri Matisse, Portret Lydia Delectorskaya, 1947, Ermitaż, Sankt Petersburg,
źródło: ? 2009-2020. Depositphotos Inc.

W 1945 r. w Salonie Jesiennym w Paryżu wystawił 37 prac. W tym samym roku obrazy jego oraz Picassa pokazywano w Victoria and Albert Museum w Londynie. Matisse zaczął tworzyć wycinanki i klejone kompozycje do swojej książki ?Jazz? (m.in. ?Ikar?).

Po 1948 r., gdy choroba przykuła artystę do łóżka, nie mógł już stać przy sztalugach, porzucił malarstwo na rzecz wycinanek. Sam lub z pomocą asystentów kolorował kawałki papieru, tworząc niezwykłe aranżacje. Prawdopodobnie to sztuka Picassa wywarła wpływ na kompozycje Matisse?a (?Błękitny akt III?, 1952). Mając w pamięci śmiertelną chorobę i operację, tworzył prace pełne witalności, zmysłowości, młodzieńczej energii. Ostatnią pracą artysty była ?Róża Rockefellera? ? witraż do kościoła Union Church of Pocantico Hills.

Henri Matisse zmarł 3 listopada 1954 r. w Nicei. Po jego śmierci Pablo Picasso przez jakiś czas przestał malować, następnie znów zaczął tworzyć obrazy, żeby złożyć hołd Matisse?owi.

(opr. AR)

ŹRÓDŁA:

Jack Flam ?Matisse i Picasso ? przyjaciele i rywale?, Wydawnictwo Twój Styl, 2006

www.niezlasztuka.net

www.artystaisztuka.pl/henri-mattise-o-sztu-ce-10-interesujacych-wypowiedzi-artysty

Artykuł Henri Matisse (1869-1954): Od płótna do papierowych wycinanek pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Na co dzień leczą ludzi, niejednokrotnie ratując im życie, wykładają na uczelni, prowadzą działalność naukową. A w wolnych (jakże nielicznych) chwilach oddają się swoim pasjom. Dla wielu, jak dla PROF. JERZEGO KONSTANTYNOWICZA, kierownika Kliniki Pediatrii, Reumatologii, Immunologii i Chorób Metabolicznych Kości Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, jest to sztuka ? malarstwo, rysunek, grafika. Profesor był jednym z inicjatorów wystawy zorganizowanej dla upamiętnienia 100-lecia samorządu lekarskiego w Polsce oraz wydania z tej okazji albumu. Patronem wydarzenia była Okręgowa Izba Lekarska w Białymstoku. Swoje prace zaprezentowali malujący lekarze z całego Podlasia.

Panie Profesorze, choć jest to twórczość amatorska, muszę przyznać, że sprawia wrażenie ogromnego profesjonalizmu. Te obrazy, rysunki, grafika są przepiękne. Widać, że wśród lekarzy mamy wspaniałych twórców. A skąd w ogóle pomysł na taką wystawę i taki album?

Chcieliśmy, a mówię o grupie kolegów zaangażowanych w ten projekt, uczcić jubileusz 100-lecia izb lekarskich, ale w jakiś nietypowy sposób. I udało nam się doprowadzić do rzeczy szczególnej, łączącej sztukę z medycyną. Pomysłodawcą przedsięwzięcia był właściwie dr Paweł Pecuszok (geriatra; pseud. Tobiasz Kenio), który tę ideę wymyślił i konsekwentnie wcielił w życie. Lekarze po godzinach czynią naprawdę wiele interesujących rzeczy, oczywiście nie wszyscy uprawiają sztukę, ale wielu ma pasję artystyczną. I tak oto dotarliśmy do twórców, wybraliśmy ich prace i stworzyliśmy niebanalną kolekcję. Są tu dzieła różnorodne, wykonane różnymi technikami. Dzieła piękne i intrygujące. Ich autorzy potrafią zadziwić nieoczywistym postrzeganiem świata, igraniem z fakturą, kolorem czy abstrakcyjnym spojrzeniem na rzeczywistość. To hobbyści, pasjonaci, ale w istocie pewne ich prace można by nawet przypisać uznanym profesjonalistom.

Jednak niektórzy, a również i Pan, już przedstawiali swoje prace na różnych wystawach. Pana prace były prezentowane nawet za granicą, jak chociażby na wystawie w Les Souffleurs w Paryżu. Co tylko dowodzi, że lekarze wcale nie są takimi amatorami?

Chociaż tworzymy po godzinach, absolutnie amatorsko, to bywa miło, gdy ktoś dostrzeże coś interesującego w naszych pracach i pojawią się one gdzieś szerzej, na wystawach lub aukcjach sztuki. Ale przede wszystkim jesteśmy lekarzami, malarstwo to dla nas hobby i swoiste uzależnienie, od którego czasami trudno się uwolnić.

Od lewej: Tobiasz Kenio: Poczekalnia, 2020, akryl, płótno;
Polski cukier wyłącznie do dekoracji, 2021, akryl, płótno. Obraz wylicytowany na aukcji w ramach Fundacji Najsłodsi Michała Figurskiego

Jak lekarze znajdują czas na swoje hobby, które przecież tego czasu potrzebuje, chociażby dla przygotowania warsztatu pracy? Jak Pan ten czas znajduje?

Ja robię to głównie po nocach, inni pewnie też. Dlatego organizacja doby i znalezienie wolnego czasu na twórczość stanowią wyzwanie, przy wielu obowiązkach zawodowych i akademickich. A z tym rozstawianiem sztalug to nie do końca tak wygląda. Zwykle zaczyna się od pomysłu albo spontanicznego motywu, potem robię szkic i decyduję, czy będzie to obraz wykonany akrylem, czy rysunek, niespodziewanie nawet dla siebie ustalam, jaką zastosuję technikę i wybiorę tematykę ? dużo tu intuicji, dowolności i swobody oraz? sporo niedokończonych dzieł.

W Pana pracach dużo jest fantazji, surrealizmu. Jak zdefiniowałby Pan swoją twórczość?

Mam dystans i staram się unikać definicji, bo one ograniczają. Niech robią to już inni. Na pewno pozwalam się ponosić fantazji, w moich pracach jest sporo przewrotności, ironii i autoironii.

Podobno rysował Pan już w dzieciństwie?

Faktycznie, lubiłem to robić od zawsze. W moich zeszytach szkolnych i ze studiów jest pełno rozmaitych rysunków, szkiców, satyry? nie tylko na marginesach. Ale o tym, że będę to robił w dorosłym życiu, na pewno wówczas nie myślałem. Był zresztą taki okres, kiedy trochę rysowałem i malowałem zarobkowo. To był czas mojego dwuletniego stypendium naukowego w Melbourne w Australii, gdzie w ten sposób sobie dorabiałem.

Od lewej: Jerzy Konstantynowicz: Laptop, 2021, akryl, płótno;
Pocieszam, 2021, akryl, płótno;
Czterej księża oglądają Turniej Czterech Skoczni, 2021, akryl, płótno.

Wróćmy do albumu. Podobno było kilka propozycji tytułu, m.in. ?Symptomy sztuki? czy ?Obraz kliniczny?. To świetne tytuły i szkoda, że nie przeszły.

To fakt, że tytuł wydania pozostał bardzo formalny i grzeczny, ale najważniejsze, że wystawa w białostockiej galerii Marchand cieszyła się ogromnym powodzeniem, zaś album reprezentuje przyzwoity poziom, znajduje zaskakujące uznanie i stanowi świetne materialne świadectwo twórczości malarskiej lekarzy.

Rozmawiała: Bożena Stasiak

Artykuł Prof. Jerzy Konstantynowicz: Sztuka w parze z medycyną pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Może raczej trzeba zadać pytanie: ?Czy niewidomi oglądają filmy?? Większość osób odpowie, że nie. Ja powiem, że tak. Wiem, bo sama oglądam. Uwielbiam kino.

Powie ktoś: ?Po co niewidomemu film, przecież nie widzi?. Po utracie wzroku też tak myślałam. Przecież film to przede wszystkim obraz. Oczywiście, oglądając filmy bezwzrokowo zawsze pozostanie margines, którego nie da się zastąpić słowami. Jednak od kilkunastu lat osoby z dysfunkcją wzroku mogą pełniej odbierać filmy dzięki audiodeskrypcji, czyli dodatkowej ścieżce opisowej. W przypadku filmów dopowiada ona w przerwach między dialogami, co dzieje się na ekranie. Opisuje postawę bohaterów, ich mimikę twarzy, gesty, krajobraz, o ile jest on istotnym elementem fabuły.

Ścieżka z audiodeskrypcją jest dogrywana do filmu. Tak więc niewidomy odbiorca ma co robić, gdyż poza ?śledzeniem? akcji, słuchaniem dialogów i muzyki, skupia jeszcze uwagę na opisach czytanych przez lektora. To fantastyczne narzędzie otworzyło przed niewidomymi magiczny świat kina. Sprawiło, że niewidomi na równi z widzącymi mogą świadomie i subiektywnie wyrażać swoje zdanie w odniesieniu do obejrzanego filmu. Pierwszy raz doświadczyłam tego cudownego uczucia, gdy rozpoczęła się medialna nagonka związana z produkcją Władysława Pasikowskiego ?Pokłosie?.

Wielkie piękno kina

Na ostrzu krytyki po filmie ?Pokłosie? znalazł się Maciej Stuhr, który w moim odczuciu fenomenalnie zagrał postać Józka Kaliny. Od pierwszych minut filmu czułam podskórne napięcie, zapowiadające jakiś dramat. Ta cisza, mroczny i milczący las, a w nim obserwujące wędrowca oczy. Skąd o tym wszystkim wiedziałam? ?Namalowały? ten obraz w mojej wyobraźni audiodeskrypcja, muzyka i rozwijająca się fabuła, której głównym wątkiem były żydowskie macewy. Oglądając ?Pokłosie?, wszystkie te bodźce tak na mnie oddziaływały, że często wstrzymywałam oddech.

Niedawno odeszła znakomita aktorka Danuta Szaflarska. W dniu jej śmierci w TVP 1 przypomniano film, w którym zagrała główną rolę ? Doroty Kędzierzawskiej ?Pora umierać?. Z przyjemnością zasiadłam ponownie do obejrzenia filmu, ale szybko zniechęciłam się. Obraz obfitował w długie sceny wypełnione jedynie muzyką. Pogubiłam się i trochę zirytowałam. Wyłączyłam telewizor, włączyłam komputer. Po chwili syntezator mowy zgłosił gotowość do pracy, więc włożyłam płytę do stacji i zaczęłam oglądać ten sam film. Jedyna różnica polegała na tym, że teraz oglądałam go z audiodeskrypcją. Nagle wszystko stało się jasne i czytelne. Scenę, którą w telewizji wypełniała tylko muzyka, dzięki opisowi lektora zapełniła Danuta Szaflarska. Stała w oknie i obserwując sąsiadów, widziała siebie, gdy tańczyła młoda i radosna.

Ile radości i poczucia ludzkiej normalności daje świadomość, że oglądam te same nowości, co osoby widzące! Ile radości mam wtedy, gdy słucham wyników głosowania na film roku i okazuje się, że ja już ten obraz widziałam, mogę opowiedzieć o jego walorach i mankamentach. Tak było w 2014 r., gdy filmem roku wybrano ?Wielkie piękno? w reżyserii Paolo Sorrentino. Produkcja wcale nie była łatwa w odbiorze: zawierała wiele przenośni, akcja szybko się zmieniała, a główny bohater ? Jep Gambardella ? wędrował zarówno po świętych, jak wyuzdanych miejscach wiecznego miasta. W tym momencie pora na małą humoreskę związaną z bezwzrokowym oglądaniem filmu. Audiodeskrypcja opisała pierwsze minuty filmu, gdy japoński turysta pada na ulicy. Nie mogłam pojąć, dlaczego nikt nie śpieszy mu z pomocą? Przecież człowiekowi stała się krzywda, może dostał zawału serca, a tu wszyscy tacy obojętni! Dopiero po przeczytaniu recenzji mądrych ?filmowych głów? znalazłam wyjaśnienie. To była przenośnia ? japońskiego turystę poraziło piękno Rzymu. Przyznaję, że sama na to bym nie wpadła!

Po tej produkcji przyszła pora na kolejny film Paolo Sorrentino. Tym razem sięgnęłam po ?Młodość?. Polecam, dobry film.

Festiwal filmów dla niewidzących

Niestety, nie mogę iść do kina i liczyć na to, że film, który będę chciała obejrzeć, będzie miał audiodeskrypcję. To nadal sfera niszowa. Jednak dzięki np. projektowi Internetowy Klub Filmowy Osób Niewidomych ?Pociąg? mogę systematycznie oglądać filmy z dodatkową ścieżką opisową. Raz w miesiącu listonosz przynosi do mnie przesyłkę z filmem, natomiast drogą elektroniczną otrzymuję do niego wprowadzenie, które przybliża postaci reżysera, głównych aktorów i fabułę. Przez dwa tygodnie każdy klubowicz może drogą elektroniczną wypowiadać się na temat danego filmu. Czasami refleksje innych bywają bardzo zaskakujące ? widać po tym, jak w bardzo różny sposób osoby niewidzące mogą interpretować film.

Projekt Internetowego Klubu Filmowego jest realizowany przez Mazowieckie Stowarzyszenie Pracy dla Niepełnosprawnych ?De Facto? z Płocka. Od kilku lat jest ono również organizatorem Festiwalu Kultury i Sztuki dla Osób Niewidomych. Na to wydarzenie przyjeżdżają niewidomi i słabowidzący z całej Polski. W ciągu tygodnia prezentowane są filmy nagradzane w świecie i w Polsce. Dobór produkcji jest bardzo zróżnicowany tematycznie. W minionym roku zaprezentowano m.in. takie filmy jak: ?Amy”, reż. Asif Kapadia ? biografia tragicznie zmarłej młodej wokalistki Amy Winehouse, ?Moje córki krowy? Kingi Dębskiej ? film nietypowy jak na rodzimą produkcję, bo trudna do akceptacji śmierć bliskiej osoby przeplata się z życiowymi humoreskami. Oglądałam też ?Lobster” Yorgosa Lanthimosa, obraz futurystyczny, o dziwnej, zakręconej rzeczywistości. Z kolei w filmie ?Ekscentrycy, czyli po słonecznej stronie ulicy? Janusza Majewskiego z pewnym zdumieniem odkryłam nowe wcielenie Anny Dymnej, która klęła, ćmochała fajki i żłopała napoje wyskokowe, a jej język daleki był od salonowego. Jednak to właśnie ona była najbarwniejszą postacią w filmie. Zaskoczył mnie i poruszył ?Pokój? w reżyserii Lenny Abrahamson. Ogromnym jego walorem jest w nim postać narratora. Tych, którzy nie widzieli, zachęcam do obejrzenia. Oglądałam też ?Syna Szawła? w reżyserii Laszlo Nemesa. Na samo wspomnienie tego tytułu jeszcze dzisiaj słyszę ogień, krzyki ludzi zamkniętych w komorze gazowej, dźwięk odsuwanego rygla, a potem ciszę.

Zanim postawię końcową kropkę, proponuję obejrzeć film z audiodeskrypcją. Może będzie to ciekawe doświadczenie. Warto spróbować.

Artykuł Jak niewidomi oglądają filmy pochodzi z serwisu Świat Lekarza.