Większy nacisk na profilaktykę zdrowotną dla żołnierzy, konieczność współpracy wojskowego systemu zdrowotnego z cywilnym i zabezpieczenia krytycznych leków dla armii – takie wnioski płyną z konferencji „Zdrowie Żołnierza – wyzwanie bezpiecznej przyszłości”

12 grudnia br. w Klubie Dowództwa Garnizonu Warszawa odbyła się konferencja „Zdrowie żołnierza – wyzwanie bezpiecznej przyszłości” organizowana wspólnie przez Fundację Kulskich na rzecz relacji polsko-amerykańskich oraz Instytut Rozwoju Spraw Społecznych. Wydarzenie poświęcone było zagadnieniom z obszaru profilaktyki zdrowotnej dla żołnierzy, współpracy wojskowo-cywilnej w zakresie ochrony zdrowia oraz dostępności leków krytycznych, wyrobów medycznych i sprzętu medycznego. Patronami honorowymi konferencji były Ministerstwo Zdrowia, Ministerstwo Obrony Narodowej, Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny, Wojskowy Instytut Medyczny, Akademia Sztuki Wojennej i Wojskowa Akademia Techniczna.

Konferencję otworzyła Małgorzata Bogusz – prezes zarządu Fundacji Kulskich i przewodnicząca Rady Instytutu Rozwoju Spraw Społecznych. Następnie przemówienie honorowe wygłosił Séamus Boland – prezydent Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego (EKES):

„Mówiąc o zdrowiu żołnierzy, mówimy o bezpieczeństwie europejskiej społeczności, wiarygodności europejskiego sojuszu i sile europejskiej demokracji, ponieważ nasze poczucie bezpieczeństwa uległo zmianie wraz z nastaniem brutalnej inwazji na Ukrainę” – powiedział prezydent EKES.

Płk Robert Gregulski, zastępca dyrektora Departamentu Wojskowej Służby Zdrowia w MON, odczytał list wicepremiera, ministra obrony narodowej Władysława Kosiniaka Kamysza:

„Kluczem do zwiększenia potencjału obronnego kraju jest ochrona życia żołnierzy i zmniejszenie strat wojsk. Jednym ze sposobów na osiągnięcie tego celu jest zwiększenie efektywności medycznej opieki nad żołnierzami. Niezbędne jest zatem zintegrowanie nowoczesnych technologii z tradycyjnymi metodami, zapewnienie wysokiej jakości opieki medycznej oraz podniesienie standardów ochrony zdrowia żołnierzy. Organizatorom konferencji >>Zdrowie Żołnierza – wyzwanie bezpiecznej przyszłości<< Fundacji Polskiej i Fundacji Instytut Rozwoju Spraw Społecznych serdecznie dziękuję za podjęcie ważnego tematu, jakim jest kondycja fizyczna i psychiczna naszych żołnierzy, bo to oni w razie eskalacji jakiegokolwiek konfliktu jako pierwsi zajmą pozycje w obronie nienaruszalności naszych granic, porządku i ładu. Bez naszej wspólnej troski o ich zdrowie nie uda się zbudować spójnego, sprawnego systemu opieki zbiorowej i wsparcia dla poszkodowanych” – napisał w liście szef MON-u.

W pierwszym panelu, zatytułowanym “Profilaktyka zdrowotna w mundurze: jak zapobiegać chorobom żołnierzy?”, specjaliści, decydenci i wojskowi poruszyli szereg tematów związanych ze stanem zdrowia kandydatów na żołnierzy i profilaktyką zdrowotną dla osób zawodowo związanych z armią tak w czasie zagrożenia konfliktem zbrojnym, jak i pokoju. W przemówieniu otwierającym poświęconym stanowi wojskowej służby zdrowia w Polsce, dyrektor WIM-u gen. broni prof. Grzegorz Gierelak powiedział, że nie ma medycyny wojskowej czy medycyny cywilnej, jest jeden system ochrony zdrowia i jego zadaniem jest wykorzystać wszelkie dostępne zasoby, by zapobiec skutkom dowolnego kryzysu – czy to epidemicznego, czy wojennego.

A żeby robić to efektywnie, ośrodki cywilne i wojskowe muszą współdziałać na rzecz zdrowia żołnierzy. Gen. Gielerak przywołał wyniki badania prowadzonego przez Wojskowy Instytut Medyczny w latach 2007–2016 na grupie 10 tys. wojskowych w wieku od 25 do 60 lat:

„Odbyło się w ramach programu, którego celem była identyfikacja oraz ocena stopnia rozpowszechnienia czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych w populacji wojskowej. Wyniki pokazują naprawdę poważną skalę cichego obciążenia chorobami cywilizacyjnymi w tym środowisku. Ryzyko chorób sercowo-naczyniowych jest wśród żołnierzy większe, niż wśród cywilów, co wynika z warunków, w jakich oni na co dzień służą. 28 proc. osób badanych miało nadciśnienie tętnicze, ponad 60 proc. prezentowało zaburzenia lipidowe, a u 23 proc. rozpoznano już złożone kompozycje zaburzeń, a zatem nadciśnienie i zaburzenia lipidowe w postaci zespołu metabolicznego. To bardzo niepokojące. U 22 proc. postawiliśmy rozpoznanie w postaci jednostek chorobowych odpowiadających chorobom cywilizacyjnym, o których ci ludzie nie wiedzieli. Polska nie jest tu wyjątkiem, bo podobnie to wygląda w armii niemieckiej, brytyjskiej czy francuskiej. Jest to element wynikający z pewnego rodzaju rozwiązań systemowych. Bycie w środowisku wojskowym generalnie sprzyja nieregularnym posiłkom i ekspozycji na stres. Aż 96 proc. badanych żołnierzy deklarowało umiarkowany lub wysoki stres zawodowy, 95 proc. pracowało w trybie zmianowym i nieregularnym, a 18 proc. doświadczało stałego obciążenia psychospołecznego wynikającego z rozłąki z rodziną. Wszystkie te czynniki sprzyjają korzystaniu z używek i skłonnościom do innych ryzykownych zachowań”.

Gen. Gielerak zauważył także:

„Okazało się, że rozpowszechnienie palenia tytoniu w środowisku wojskowym jest większe niż w populacji ogólnej w Polsce. Udokumentowaliśmy też skłonność do hazardu i ryzykownego używania alkoholu, a także stosowanie sterydów anabolicznych – wszystko to przekłada się bezpośrednio na stan somatyczny, ale również na stan psychiczny żołnierza. Rzutuje bezpośrednio na jego zdolności. A zatem wniosek z tego jest taki, że jeżeli profilaktyka, którą podejmujemy, ma być skuteczna, to musi być kompletna, musi obejmować jednocześnie korektę zaburzeń metabolicznych, jak i zagadnienia dotyczące kondycji psychicznej, związane ze zdrowiem, snem i generalnie ze stylem życia, ale również z tym, w jaki sposób właściwie kształtować szeroko rozumianą kulturę organizacyjną Sił Zbrojnych. Nie możemy oczekiwać od żołnierzy, że będą na co dzień prowadzili zdrowy styl życia, a jednocześnie nie poświęcimy uwagi kulturze organizacyjnej, w jakiej oni funkcjonują”.

W czasie panelu płk lek. mgr farm. Tadeusz Nierebiński, główny inspektor sanitarny Wojska Polskiego, mówił o tym, że skuteczna ochrona zdrowia żołnierzy wymaga zmian w przepisach o lekarzach wojskowych. System wojskowej służby zdrowia w Polsce ma bowiem ograniczone kompetencje w zakresie leczenia powszechnego, a lekarz wojskowy często nie ma takich samych uprawnień jak lekarz Podstawowej Opieki Zdrowotnej. Wynika to z faktu, że tradycyjnie wojskowa opieka zdrowotna odpowiadała za orzecznictwo (zdolność do służby), zabezpieczenie medyczne służby, medycynę pracy i medycynę pola walki oraz wsparcie związane bezpośrednio ze służbą. Według Głównego Inspektora Sanitarnego Wojska Polskiego to się powinno zmienić choćby z powodu konieczności efektywnego gromadzenia danych o zdrowiu żołnierzy:

„Po co żołnierz pójdzie do lekarza wojskowego, jeżeli nie może otrzymać recepty na leki, chociażby na zwykłą chorobę, jaką jest zapalenie gardła? Po co pójdzie do lekarza wojskowego, jeżeli nie otrzyma od niego skierowania do lekarza specjalisty, gdy potrzebuje pomocy neurologa, chirurga czy ortopedy? Po co pójdzie do lekarza wojskowego, jeżeli nie dostanie od niego skierowania do szpitala, gdy wymaga tego jego stan zdrowia? Jeżeli tego nie zmienimy w sposób natychmiastowy, będzie bardzo trudno przywrócić całą informację medyczną o żołnierzu wojskowej służbie zdrowia” – podkreślił płk Nierebiński.

Ogromne znaczenie dla zachowania sprawności żołnierzy ma fizjoterapia. Jak zaznaczyła w swojej wypowiedzi dr Aleksandra Stanek-Klepuszewska, fizjoterapeutka personelu lotniczego Sił Zbrojnych RP i zawodników sportowych Wojska Polskiego, rola takich specjalistów, jak ona, bywa niedoceniana, a jest kluczowa, biorąc pod uwagę warunki służby w wojsku:

„Mamy żołnierza, który jest operatorem statku powietrznego, musi więc nosić hełm i gogle, a przy przeciążeniu 9G odczuwalny ciężar jego głowy to 63 kilogramy. Mamy skoczka spadochronowego, którego pełny ubiór waży ponad 100 kilogramów i on w tym musi wykonać zadanie. Takie osoby są bardzo narażone na bóle kręgosłupa, uszkodzenia stawów kolanowych i biodrowych, stawu skokowego. My, fizjoterapeuci, jesteśmy po to, żeby tak przygotować jego organizm, żeby on odczuł w jak najmniejszym stopniu skutki tej wykonywanej profesji. Fizjoterapia może być profilaktyką. Podam przykład żołnierza, który przeszedł bardzo trudny zabieg operacyjny stawu kolanowego. Ta osoba nigdy nie korzystała z fizjoterapii i mimo że zabieg był wykonany perfekcyjnie, nie wróciła już do pełnionej służby. W ten sposób straciliśmy specjalistę, którego szkoliliśmy kilkanaście lat” – mówiła dr Stanek-Klepuszewska. Podkreśliła, że na szczęście to podejście się zmienia: w Lotniczej Akademii Wojskowej już od dwóch lat wykłada się przedmiot profilaktyka zdrowotna pilota wojskowego.

Drugi panel dotyczył konieczności współpracy cywilnego i wojskowego systemu medycznego w warunkach pokoju i konfliktu. Przemówienia otwierające wygłosiły mjr lek. Magdalena Kołodziejczak z 25. Brygady Kawalerii Powietrznej, która mówiła o odporności cywilnego systemu ochrony zdrowia w czasie stanów wyjątkowych, oraz Sibilia Quilici – Executive Director Vaccines Europe, która skupiła się w swoim wystąpieniu na profilaktyce jako fundamencie odporności cywilnych systemów ochrony zdrowia. Mjr Kołodziejczak opowiadała o udziale w operacji FENIX, która była testem współpracy wojskowej i cywilnej opieki zdrowotnej. Jak podkreśliła – testem, który został zdany:

„Istotne jest to, żebyśmy z tego testu wyciągnęli lekcję i tę lekcję zaczęli odrabiać dziś. Podczas miesiąca funkcjonowania szpitala polowego w Nysie przyjęliśmy ponad tysiąc pacjentów, w tym 78 żołnierzy polskich oraz sił koalicji, i ponad 1000 pacjentów cywilnych, spośród których niemal setkę stanowiły dzieci. Wykonaliśmy sprawnie 65 ewakuacji medycznych zgodnie ze wskazaniami lekarskimi, 60 drogą lądową, 2 siłami Lotniczego Pogotowia Ratunkowego, a 3 siłami 25. Brygady Kawalerii Powietrznej. Działalność szpitala polowego w Nysie zakończyła się z momentem uruchomienia Szpitala Powiatowego w Nysie oraz uzyskaniu przez niego możliwości przyjęcia pierwszych pacjentów. To był ogromny zaszczyt przyjąć na siebie to zadanie. Natomiast trzeba powiedzieć to, co powiedziały dzieci: >>Daliście radę!<<. Daliśmy radę wspólnymi siłami wojska i cywilów, ale mówiąc wprost: zaangażowaliśmy 100 proc. wszystkich sił i środków 25. Brygady Kawalerii Powietrznej, która nie jest małą brygadą. Natomiast musieliśmy się posiłkować naprawdę ogromnym wsparciem jednostek, które poza drugim wojskowym szpitalem polowym we Wrocławiu musiały nam w tym przedsięwzięciu pomagać”.

Ppłk Małgorzata Wiśniewska, która kieruje Wydziałem Medycznym Zarządu Logistyki Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, zaznaczyła, że należy położyć nacisk na gotowość do reagowania wojskowego systemu medycznego w czasach pokoju, bo dziś jest on ustawowo przystosowany do działania w warunkach kryzysów militarnych:

„To jest szeroki temat, który wymaga wprowadzenia wielu regulacji. Musimy posprzątać, usystematyzować nasze wojskowe podwórko, tak, aby było jak najbardziej funkcjonalne na czas pokoju. Mamy potencjał i zasoby, więc niech czas pokoju służy temu, byśmy mogli je przygotować na cięższe wyzwania. Jest to również dobry moment, żeby zacieśniać i usprawniać współpracę z sektorem cywilnym w różnych obszarach”.

W nawiązaniu do tego wątku prowadzący debatę Mariusz Gierej, rzecznik Wojskowego Instytutu Medycznego, zapytał dra Jarosława Waligórę, Deputy Head of Unit – Health Security w Dyrekcji Generalnej ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności (DG SANTE) w Komisji Europejskiej, czy Unia Europejska może włączyć się w te działania.

„Bruksela przeznacza duże środki na ten cel, ale jak zostaną one zagospodarowane – to zależy od poszczególnych krajów członkowskich. Nie ma na razie takich planów, aby budować infrastrukturę medyczną na poziomie europejskim, która byłaby finansowana w pełni z funduszy europejskich. Natomiast są dyskusje pomiędzy krajami, w jaki sposób koordynować te działania krajowe, i dotyczą one zarówno infrastruktury, jak i budowania zapasów środków medycznych. Taka dyskusja jak najbardziej jest zasadna” – skomentował dr Jarosław Waligóra.

Trzeci panel poświęcony był temu, jak zabezpieczyć dostęp do krytycznych leków, wyrobów medycznych i sprzętu medycznego dla wojska. O bezpieczeństwie dostaw leków krytycznych mówił w przemówieniu wprowadzającym dr n. społ. Adam Jarubas – poseł do Parlamentu Europejskiego i przewodniczący Komisji Zdrowia Publicznego (SANT):

„Pandemia COVID-19, wojna w Ukrainie, a także narastające napięcia geopolityczne unaoczniły nam wszystkim, że łańcuchy dostaw leków, wyrobów medycznych i tego, czego na których opieramy swoje bezpieczeństwo, potrafią być momentami wyjątkowo kruche. Na poziomie Europy zmagaliśmy się często z brakami niektórych antybiotyków, leków onkologicznych czy anestezjologicznych. Zaczęliśmy też zauważać, że w wielu aspektach jesteśmy nadmiernie zależni od kilku krajów spoza Unii, zwłaszcza jeśli mowa o substancjach czynnych. A jeśli w warunkach pokoju nasz system ma widoczne deficyty w przedmiocie zabezpieczenia potrzeb cywilnych, to tym bardziej nie wolno nam zakładać, że w sytuacjach kryzysów militarnych wszystko ułoży się samo. Dostęp wojska do krytycznych leków, wyrobów medycznych i sprzętu medycznego powinien być zaplanowany i uwzględniać najczarniejsze scenariusze.

Na poziomie Unii Europejskiej pracujemy obecnie nad częściową odpowiedzią na to wyzwanie. Niezależnie od przyczyn kryzysów w dostępie do leków, chcemy być na nie jako wspólnota europejska w pełni przygotowani. We wspomnianym na wstępie pakiecie farmaceutycznym, który właśnie negocjujemy, prawdopodobnie uda nam się zapisać specjalne warunki i uproszczenia w produkcji farmaceutycznej na potrzeby wojska, ale obok dyrektywy i rozporządzenia pakietu farmaceutycznego jego domknięciem, kluczowym elementem odpowiedzi będzie unijne rozporządzenie o lekach krytycznych. Jest to instrument, którego głównym celem jest identyfikacja, monitoring i zabezpieczenie dostaw tych produktów, bez których system ochrony zdrowia, w tym system wojskowy, po prostu nie jest w stanie funkcjonować” – mówił dr Adam Jarubas.

Uczestnicy panelu zgodzili się, że lista leków krytycznych wyznacza kierunek działania, jednak nie sugeruje sposobów działania. Na problem zbyt dużej zależności od dostaw spoza Unii Europejskiej zwrócił uwagę Krzysztof Kopeć – prezes Polskiego Związku Pracodawców Przemysłu Farmaceutycznego – Krajowi Producenci Leków:

„Wiemy wszyscy, co stało się w ostatnich 30 latach. Jeśli patrzymy na wykresy ilustrujące, jak uzależniliśmy się od dostaw z Azji, to one wyglądają jak piramida i ona niestety rośnie na korzyść Chin i Indii. Większość, pewnie z 80 proc. leków, które stosujemy w Europie, w tym leków krytycznych, niestety sprowadzamy z Indii, i to zarówno produkty gotowe, jak i substancje czynne. To tak naprawdę determinuje to bezpieczeństwo. Część z tych substancji na szczęście jeszcze produkujemy w Europie i jest moment, kiedy trzeba się zastanowić, zwłaszcza w kontekście geopolityki, czyli tak naprawdę Pacyfiku i kwestii aspiracji chińskich do Tajwanu, ale także w kontekście zmieniającego się globalnego układu sił, co zrobić, żeby te leki wytwarzać w Polsce czy w Europie. Moim zdaniem trzeba to robić już teraz dlatego, że ten zegar tyka. Wiemy, że pandemia na chwilę nas wyrzuciła ze strefy komfortu, niestety, potem znów wkroczyliśmy z powrotem w stan jakiegoś samozadowolenia, zamiast to, co nas przestraszyło, przemienić w siłę i zastosować instrumenty, które spowodują zmiany na lepsze. Musimy jednak sobie jasno powiedzieć, że leki nigdy nie będą w Europie produkowane tak rano, jak w krajach azjatyckich. Mamy inne standardy środowiskowe, standardy produkcji i zatrudnienia pracowników, co przekłada się na wyższe ceny”.

Krzysztof Kopeć dodał, że przez lata Europa godziła się na wspieranie innych krajów, kupując od nich leki, i nie było w tym nic złego, dopóki nie zaszło to tak daleko, że sami straciliśmy część kompetencji do wytwarzania leków:

„Teraz trzeba robić wszystko, żeby po pierwsze dobrze zdiagnozować problem. Mamy już listę leków, teraz musimy odpowiedzieć sobie, które z tych leków w pierwszej kolejności i jak chcemy transferować, i o ile więcej chcemy zapłacić za to, żeby one były wytwarzane i dostępne w Europie. Wiemy, że na przykład ruszyła produkcja antybiotyków, od substancji czynnej do gotowego produktu, w fabryce w Austrii, która zresztą powstała ze wsparciem rządu austriackiego” – powiedział prezes Polskiego Związku Pracodawców Przemysłu Farmaceutycznego – Krajowi Producenci Leków.

O brakach w zaopatrzeniu armii, jeśli chodzi o zabezpieczenie potrzeb kobiet w służbie wojskowej, mówiła komandor w st. spocz. Bożena Szubińska – farmaceutka i specjalistka w zakresie organizacji zaopatrzenia medycznego wojsk, członkini Zarządu Głównego Związku Żołnierzy Wojska i Federacji Stowarzyszeń Służb Mundurowych.

„Mija 37 lat, od kiedy kobiety są w polskim wojsku, i dziś mamy ich już 34 tys. W amerykańskiej armii kobiet jest 225 tys., stanowią ok. 15–16 proc. żołnierzy i dlatego już zostały dostrzeżone pod kątem swoich specyficznych potrzeb. Kobieta ma miesiączkę, może zajść w ciążę, a w rejonie konfliktów zbrojnych – jest narażona na gwałt. Amerykańska armia wydała już przewodnik dotyczący zaopatrzenia żołnierek. Tymczasem w polskim wojsku było za moich czasów tak, że gdy kobieta jechała na misję, to podpaski czy tampony musiała sobie organizować we własnym zakresie. W gremiach decyzyjnych byli tylko mężczyźni i oni o tym po prostu nie pomyśleli. Dlatego potrzebujemy nie tylko dostrzeżenia potrzeb kobiet w armii, ale żeby to się stało – również większej liczby kobiet w tych organach, które podejmują najważniejsze decyzje”.

Informacje o organizatorach

Instytut Rozwoju Spraw Społecznych jest think-tankiem obywatelskim, analizującym zjawiska ekonomiczno-społecznych przez pryzmat kwestii zdrowia i opieki zdrowotnej, które mają wpływ na każdą dziedzinę życia i aktywności gospodarczej. Instytut zajmuje się współtworzeniem debaty publicznej, projektując nowoczesną płaszczyznę do dyskusji o zdrowiu publicznym, polityce społecznej, zdrowotnej, senioralnej, innowacjach, badaniach, rozwoju i demografii.

Fundacja Kulskich na rzecz relacji polsko-amerykańskich skupia się na wielowymiarowych działaniach edukacyjnych w obszarze bezpieczeństwa, obrony, kultury obywatelskiej i pamięci historycznej Polski, a także na tworzeniu płaszczyzn do dialogu między różnymi środowiskami i wzmacnianie aktywnego udziału opinii publicznej w życiu społecznym poprzez organizowanie serii debat, konferencji i szkoleń.

Źródło informacji: Instytut Rozwoju Spraw Społecznych

Artykuł Liczne postulaty zmian w opiece zdrowotnej dla żołnierzy pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Nadchodzi szczególny moment w roku, kiedy świat nauki i opinii publicznej kieruje uwagę na ogłoszenie laureatów Nagrody Nobla. Już po raz siódmy Centrum Współpracy i Dialogu Uniwersytetu Warszawskiego organizuje centrum informacyjne Tygodnia Noblowskiego. Ekspertki i eksperci Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wojskowego Instytutu Medycznego – Państwowego Instytutu Badawczego będą na bieżąco komentować decyzje Komitetów Noblowskich w poszczególnych dziedzinach oraz tłumaczyć istotę wyróżnionych osiągnięć

Początek października to święto dla badaczy, twórców i działaczy społecznych, jak również wszystkich osób zainteresowanych nauką, kulturą oraz rozwojem społeczeństw. W trakcie Tygodnia Noblowskiego poznamy nazwiska tych, którzy i które mają znaczący wpływ na kształt naszej rzeczywistości, a także – tradycyjnie – wysłuchamy formułowanych na żywo komentarzy osób eksperckich zgromadzonych w centrum informacyjnym organizowanym na Uniwersytecie Warszawskim.

– Nagroda Nobla to najważniejsze wyróżnienie przyznawane osobom zajmującym się nauką i badaniami, działaniami na rzecz pokoju na świecie oraz literaturą. Nagroda ta swój prestiż zawdzięcza nie tylko długiej tradycji, ale przede wszystkim idei, która stała za jej ufundowaniem. Pomysłodawca Nagrody świetnie zdawał sobie sprawę z tego, jak ważne jest podkreślanie dokonań badaczy i praktycznego zastosowania efektów ich pracy. Alfred Nobel doskonale rozumiał także znaczenie, jakie dla ludzkiej wspólnoty i jej dobrostanu ma wkład twórców literatury oraz wysiłki działaczy społecznych – mówi rektor Uniwersytetu Warszawskiego prof. dr hab. Alojzy Z. Nowak.

– Komitety Noblowskie honorują osiągnięcia będące kamieniami milowymi w rozwoju ludzkości. Na przykład w ubiegłym roku nagrodzeni zostali Victor Ambros i Gary Ruvkun za odkrycie mikroRNA oraz jego roli w potranskrypcyjnej regulacji genów – to dzięki ich odkryciu możemy m.in. badać je jako markery pewnych chorób, zwłaszcza chorób nowotworowych. Jednak nierzadko poszczególne wyróżnienia bywają zaskoczeniem. Dlatego pojawia się potrzeba komentarza i objaśnienia kontekstu stojącego za danym werdyktem. To cenne, że w ramach Tygodnia Noblowskiego na Uniwersytecie Warszawskim naukowcy z naszej uczelni, którzy są świetnymi specjalistami w swoich dziedzinach i często znają osobiście laureatów na bieżąco wyjaśniają istotę nagrodzonych osiągnięć – dodaje rektor UW.

Niewiele osób wie, że wśród przyznawanych co roku wyróżnień mogło zabraknąć Pokojowej Nagrody Nobla. Jej ufundowanie pierwotnie nie było w planach Alfreda Nobla. Zmieniła to Bertha von Suttner, z którą wynalazca przez wiele lat korespondował, wymieniając uwagi dotyczące między innymi pokoju na świecie. Austriacka pisarka i aktywistka społeczna wiele wysiłku wkładała w działania na rzecz idei pacyfistycznym. Była także feministką. Równość płci uważała za podstawę ludzkiego poczucia godności. Sama Bertha von Suttner została wyróżniona Pokojową Nagrodą Nobla w 1905 roku za „sprzeciw wobec horrów wojny”. Była pierwszą kobietą, której przyznano to wyróżnienie.

– Tydzień Noblowski ma przede wszystkim zwracać uwagę możliwie najszerszej grupie odbiorców na to, czym na co dzień zwykle nie zaprzątamy sobie głowy. Mianowicie – na rolę, jaką w naszym życiu i kształtowaniu rzeczywistości, w której żyjemy, odgrywają badania naukowe oraz ciężka, trwająca niejednokrotnie wiele lat, konsekwentna praca przeprowadzających je osób. W ten szczególny czas pragniemy też przypominać o istotności wybitnych dzieł animatorów wyobraźni – ludzi pióra – oraz projektów inspirowanych wielkimi pokojowymi ideami. Zależy nam bardzo na docieraniu z tą informacją do uczniów, dlatego też codziennie przygotowujemy scenariusze lekcji i materiały dla nauczycieli – mówi Jacek Sztolcman, kierownik Centrum Współpracy i Dialogu Uniwersytetu Warszawskiego (CWID UW).

Codziennie w centrum informacyjnym Tygodnia Noblowskiego 2025, organizowanym przez CWiD UW, będą się odbywać briefingi z udziałem badaczek i badaczy UW oraz WIM-PIB. Relacje można oglądać na kanale YouTube CWiD UW.

Na stronie internetowej Centrum Współpracy i Dialogu UW codziennie będą publikowane materiały dydaktyczne poświęcone wyróżnionym w tym roku osiągnięciom.

Partner wydarzenia: firma Pfizer Polska.

Wydarzenie zorganizowano w ramach projektu Nauka. Sprawdza finansowanego ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

HARMONOGRAM WYDARZEŃ ZWIĄZANYCH Z TYGODNIEM NOBLOWSKIM 2025:

Zapraszamy do wspólnego śledzenia relacji z ogłoszenia werdyktów Komitetów Noblowskich w Centrum Informacyjnym Tygodnia Noblowskiego 2025, a także do udziału w briefingach prasowych poświęconych tegorocznym wyróżnieniom z udziałem ekspertek i ekspertów Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wojskowego Instytutu Medycznego.

• FIZJOLOGIA LUB MEDYCYNA | 6 października (poniedziałek), start: godz. 11:20; briefing prasowy transmitowany online: godz. 11:45

Komentatorzy dziedziny:
– dr hab. Agnieszka Kobielak, prof. ucz. – Laboratorium Biologii Molekularnej Nowotworów, Centrum Nowych Technologii UW
– dr hab. Ewa Więsik-Szewczyk – Klinika Chorób Wewnętrznych, Pneumonologii, Alergologii, Immunologii Klinicznej i Chorób Rzadkich, Wojskowy Instytut Medyczny – Państwowy Instytut Badawczy
– dr hab. Edyta Brzóska-Wójtowicz, prof. ucz. – Instytut Biologii Rozwoju i Nauk Biomedycznych, Wydział Biologii UW
– dr hab. inż. Paweł Sikorski – Instytut Mikrobiologii, Wydział Biologii UW

• FIZYKA | 7 października (wtorek), start: godz. 11:35; briefing prasowy transmitowany online: godz. 12:00
• CHEMIA | 8 października (środa), start: godz. 11:35; briefing prasowy transmitowany online: godz. 12:00
• LITERATURA | 9 października (czwartek), start: godz. 12:50; briefing prasowy transmitowany online: godz. 13:15
• POKOJOWA NAGRODA NOBLA | 10 października (piątek), start: godz. 10:50; briefing prasowy transmitowany online: godz. 11:15
• NAGRODA BANKU SZWECJI IM. A. NOBLA W DZIEDZINIE NAUK EKONOMICZNYCH |
13 października (poniedziałek), start: godz. 11:35; briefing prasowy transmitowany online: godz. 12:00

Artykuł Tydzień Noblowski 2025. Fizjologia lub medycyna już 6 października pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozwój techniki, jak również pandemia COVID, spowodowały w ostatnich latach postęp w telemedycynie oraz upowszechnienie jej stosowania. 6 grudnia br. Zespół Okuloplastyczny Kliniki Okulistyki WIM przeprowadził operację endoskopowego zespolenia workowo-nosowego (endoskopowe DCR; EnDCR) skomplikowanego przypadku niedrożności dróg łzowych przy zdalnej asyście prof. Mohammada Javeda Ali z Indii.

Prof. Ali śledził w czasie rzeczywistym na ekranie komputera obraz z endoskopu chirurga prowadzącego zabieg w WIM (dr R. Nowak). Połączenie audio-wideo odbywało się za pośrednictwem internetu. Operacja zakończyła się sukcesem.

Zespół Okuloplastyczny pod kierownictwem prof. Marka Rękasa (dr n. med. I. Nowak-Gospodarowicz, dr n. med. R. Nowak, dr A. Kicińska, dr M. Kinasz) prowadzi od kilku lat współpracę z prof. Mohammadem Javedem Alim, światowym liderem w dakrologii ? dziale okulistyki zajmującym się diagnostyką i leczeniem chorób układu łzowego. Profesor Ali jest kierownikiem Instytutu Dakrologii przy L.V. Prasad Eye Institute w Hyderabadzie, w Indiach.

Artykuł Miedzykontynentalna telechirugia okulistyczna w WIM pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Czuję niedosyt spowodowany brakiem jasnej, długofalowej strategii walki z epidemią, eksperckiej wiedzy, w jakim jej punkcie się znajdujemy, co zamierzamy w przyszłości. Ostatnią rzeczą, jaką powinno się komunikować, jest przekaz: ?Obawiam się jesieni?. Zamiast tego należy się do niej dobrze przygotowywać mówi gen. dyw. prof. Grzegorz Gielerak, dyrektor Wojskowego Instytutu Medycznego.

Panie Profesorze, co się dzieje w Polsce z epidemią COVID-19? W środku lata mamy rekordy, jeśli chodzi o liczbę zakażonych. Czy to już jest początek ?drugiej fali??

Nadal jest epidemia, Światowa Organizacja Zdrowia podtrzymuje stanowisko w tej kwestii, natomiast dane z ostatnich tygodni pokazują, że zagrożenie w dużej mierze ustąpiło. Na dziś jest za wcześnie, by podjąć decyzję o odstąpieniu od stanu epidemii, jednak mam nadzieję, że w ciągu najbliższych kilku tygodni taka decyzja będzie mogła zostać podjęta. A zwiększona liczba zarażonych? Cóż, to efekt zniesienia restrykcji i jednocześnie ograniczone stosowanie się mieszkańców poszczególnych krajów, w tym Polski, do zasad dystansowania społecznego, przestrzegania ustalonych w tym zakresie norm sanitarnych.

Jednak w Polsce przez 3 miesiące dzienna liczba nowych zakażeń utrzymywała się mniej więcej na podobnym poziomie. Teraz zaczęła rosnąć. Co się stało?

Wykonujemy znacznie więcej testów, dlatego to naturalne, że rozpoznajemy więcej przypadków. Dla mnie najważniejszym wykładnikiem tego, co naprawdę istotnego się dzieje, jest efekt kliniczny zakażeń. Liczba osób hospitalizowanych oraz wymagających wentylacji mechanicznej z powodu zakażenia koronawirusem w Polsce wyraźnie spada. To jest wyznacznikiem tego, w jakim punkcie zagrożenia epidemicznego jesteśmy. W naszym szpitalu w szczycie epidemii na SOR mieliśmy ok. 600 pacjentów podejrzanych o zakażenie koronawirusem tygodniowo ? były to osoby z objawami infekcji, które testowaliśmy. Ok. 50-60 nowych osób tygodniowo przybywało na oddział zakaźny. W okresie od czerwca do połowy lipca hospitalizowaliśmy średnio jedynie 2-3 pacjentów z koronawirusem. Od 2 tygodni ponownie obserwujemy zwiększoną liczbę osób zgłaszających się z podejrzeniem zakażenia SARS-CoV-2 i niestety u kilku do kilkunastu z nich dziennie takie rozpoznanie potwierdzamy. Zamknęliśmy ? na razie przejściowo ? oddział intensywnej terapii COVID. Od końca maja nie mieliśmy pacjenta wymagającego intensywnej terapii. Spada liczba chorych wymagających mechanicznej wentylacji. Wirus mutuje i ? tak jak w przypadku większości wirusów ? mutacje go osłabiają.

Czy w najbliższym czasie wrócimy do normalnego życia? Bez maseczek i innych obostrzeń?

Maseczki i dystansowanie społeczne to jedne z niedocenianych korzyści tej epidemii. Mam nadzieję, że będą jej trwałym efektem. Utrzymywanie dystansu społecznego jest pożądane, bez względu na to, czy będzie epidemia, czy nie. Maseczki ? te zwykłe, chirurgiczne ? chronią osoby zdrowe przed chorymi. Korzyścią z epidemii jest to, że jeśli będziemy mieć jesienią infekcję ? niezależnie, czy spowodowaną koronawirusem, wirusem grypy czy jakimkolwiek innym ? to będziemy zakładać maseczki, by chronić siebie i innych. Przyniesie to na pewno wiele korzyści. Mam nadzieję, że dystansowanie społeczne, maseczki dla chorych, mycie rąk, czyli to, czego nauczyliśmy się w okresie epidemii, pozostanie z nami na długie lata i pozytywnie wpłynie na szeroko rozumiane zdrowie publiczne. Dzięki tym działaniom nie tylko zmniejszyliśmy ryzyko zakażenia COVID-19, ale też innymi chorobami zakaźnymi, zwłaszcza tymi przenoszonymi drogą kropelkową.

Czyli: maseczki dla chorych, ale nie dla osób zdrowych, np. w autobusach, sklepach?

Nie jesteśmy w stanie jednoznacznie zdefiniować, czy osoba jest zdrowa czy zakażona, to w takich miejscach jak sklepy, autobusy, zalecałbym maseczki. Odpowiedzialne za transmisję wirusa są przede wszystkim zatłoczone, słabo wentylowane pomieszczenia, co dowodzi, że unikanie takich miejsc, ryzykownych zachowań ma dziś dużo większe znaczenie dla ograniczania rozprzestrzeniania się epidemii niż stosowanie ograniczeń ogólnych.

Czy sądzi Pan, że sytuacja w najbliższym czasie ma szansę się poprawić?

SARS-CoV-1 ustąpił jako realne zagrożenie epidemiczne w lipcu 2003 r. Koronawirusy są z nami od zawsze, odpowiadają za dużą część jesienno-zimowych przeziębień. Powiem więcej: dysponujemy coraz większą liczbą danych wskazujących, że daleko nieprecyzyjne było twierdzenie z początku epidemii, że nie posiadamy żadnej odporności przeciw SARS-CoV-2. Częściowo ją posiadaliśmy, dzięki wcześniejszym kontaktom z innymi beta-koronawirusami. Oczywiście, nie jest ona w pełni tożsama, jednak badania przeprowadzone przez Instytut Kocha na próbie populacji mieszkańców Berlina wykazały, że 35 proc. osób, które nie miały kontaktu z wirusem SARS-CoV-2 posiadały na niego odporność komórkową warunkowaną przez limfocyty T swoiście aktywowane antygenami wspólnymi z innymi koronawirusami. Nasz układ odpornościowy traktuje SARS-1 i SARS-2 jako częściowo identyczne, co tłumaczy niepodatność części osób na szczep wirusa odpowiedzialny za obecną pandemię.

Wirus SASR-CoV-2 jest niemal tak samo wrażliwy na czynniki fizyczne (ciepło, promienie UV) jak SARS-CoV-1. Stąd moja teza, że słabnie. Czynniki atmosferyczne powodują, że wirusy typowe dla okresu jesienno-zimowego, latem wyraźnie tracą zdolność reprodukcji. Nie znikają, ale tracą część swoich biologicznych właściwości odpowiedzialnych za masowe zakażenia wśród osób podatnych w okresie jesienno-zimowym.

Jest Pan optymistą?

Posługuję się danymi epidemiologicznymi i opiniami światowych wirusologów. Część z nich wycofuje się dziś ze stwierdzeń, które padały w marcu czy kwietniu, o tym, że mamy do czynienia z czymś wyjątkowym, z czym ludzkość nigdy nie miała do czynienia i co ją zdziesiątkuje. Przyznają oni, że ulegli manipulacji stwierdzeniem ?nie mamy na tego wirusa odporności?. Życie to zweryfikowało.

Czy niektóre decyzje, które sparaliżowały kraj i nadal paraliżują, nie były niepotrzebne? Np. zamrożenie gospodarki?

Będę bronił strategii przyjętej przez nasze państwo. W marcu wszyscy byli przerażeni zagrożeniem, informacjami z Chin, budowaniem w ciągu 7 dni potężnych szpitali, a potem sytuacją we Włoszech, kiedy umierało nawet 1000 osób dziennie. Nie dysponujemy tak wyrafinowanym systemem ochrony zdrowia jak Lombardia, najbogatszy region Włoch. Decyzja mogła być tylko jedna: ograniczyć rozprzestrzenianie się wirusa dzięki narodowej kwarantannie, zredukować tą drogą liczbę zakażeń i pozwolić zachować wydolność systemu ochrony zdrowia. I ta decyzja była słuszna.

Pytanie: jaką dziś mamy strategię walki z epidemią na kolejne tygodnie i miesiące, biorąc pod uwagę zbliżającą się jesień i zimę.

Jak taka strategia powinna wyglądać?

Na podstawie dostępnych danych można już wypracować jednolite stanowisko np. w kwestii, czy dzieci, młodzież, studenci wrócą od jesieni do szkół i na uniwersytety. Wiemy, że dzieci nie transmitują zakażeń, a jeśli już, to w ograniczonym zakresie. Warto czerpać z doświadczeń Szwajcarów, którzy jako pierwsi otworzyli szkoły i z tego powodu liczba zakażeń wcale nie wzrosła.

Brakuje nam jasnej ?mapy drogowej?, co przed nami. Spowodowałoby to, że wychodząc z lockdownu, zaczęlibyśmy zachowywać się bardziej odważnie. To, jak wygląda nasza gospodarka i życie społeczne, w ok. 70 proc. zależy od emocji i leżącego u ich podstaw poczucia bezpieczeństwa obywateli. Celem osób zarządzających powinno być obniżanie poczucia lęku. A to jest możliwe, gdy mówimy jasno, co już wiemy o chorobie oraz w jaki sposób wiedza ta przekłada się na nasze ? społeczeństwa, państwa ? zachowania, reakcje.

Brakuje mi też racjonalnego podsumowania wszystkich aspektów epidemii: kogo głównie dotyka, jak powinien być zorganizowany system ochrony zdrowia, tzn. czy powinniśmy iść ścieżką szpitali jednoimiennych, czy raczej leczenia ambulatoryjnego w lekkich przypadkach, jak Włochy i Francja, natomiast ciężkich w każdym szpitalu, w którym jest OIOM ? tzw. model rozproszony. Być może należałoby bardziej wzorować się na Niemczech i Szwecji, które poszły ścieżką budowania odporności zbiorowej. W pewnym momencie WHO nawet przedstawiało Szwecję jako kraj, który poszedł najlepszą ścieżką. Nie zabezpieczyli jednak najsłabszych i to był katastrofalny błąd. Ta epidemia i odpowiedzialny za nią patogen jest generalnie niegroźny dla osób młodych, za to stanowi śmiertelne zagrożenie dla starszych. To właśnie ich powinniśmy chronić, myśląc o budowaniu strategii postępowania, jaką zastosujemy jesienią.

W jaki sposób te osoby chronić?

Izolować. Dla nich zagrożeniem nie są oni sami, tylko osoby sprawujące nad nimi opiekę. Dlatego np. w DPS-ach powinniśmy masowo testować opiekunów.

Co jeszcze warto zrobić przed jesienią?

Musimy inwestować we własną odporność. Obecnie jesteśmy w idealnym momencie, jeśli chodzi o roczny cykl odporności, a jednocześnie w takim czasie, kiedy tę odporność można jeszcze budować. Ruch, świeże powietrze, witamina D, słońce, odpowiednia dieta: wszystko to buduje naturalną odporność. Witamina D ma udowodniony wpływ na układ immunologiczny. Może więc warto sprawdzić, jaki mamy jej poziom w organizmie? Takimi informacjami powinniśmy być dziś przez media zarzucani. Doświadczenia niektórych krajów np. Czech, pokazują, że doskonale sprawdzającą się w praktyce metodą komunikacji jest tzw. krótkie sprzężenie zwrotne: wszelkie wątpliwości, pytania i uwagi dotyczące epidemii są niezwłocznie wyjaśniane, komunikowane przez kompetentne służby państwowe.

Minister zdrowia z premierem powinni o tym mówić na konferencjach prasowych?

Osobiście rekomendowałbym takie właśnie postępowanie. Po pierwsze budowałoby to poczucie, że mamy jasną strategię działania. Po drugie, jesienią każdy z nas miałby większą odporność. Z kwarantanny wyszliśmy bardzo osłabieni: przez kilka tygodni zamknięci, z dość ograniczonym menu, niską aktywnością fizyczną. Dziś tę odporność trzeba odtworzyć.

Kolejna sprawa: jest już aplikacja ProteGoSafe. Tego typu model walki z epidemią, z wykorzystaniem nowych technologii, bardzo pozytywnie wpłynął na ograniczanie liczby zakażeń w Korei Południowej. W okresie największej inwazyjności koronawirusa śmiertelność była tam rzędu 0,6 proc. Ta aplikacja powinna być powszechniej niż dziś stosowana w Polsce. Apelowali o to ministrowie, jednak sam apel to za mało, powinny za tym iść konkretne działania. Uważam, że w tych miejscach, w których istnieje wysokie ryzyko wystąpienia ognisk zachorowań, jak kopalnie, duże zakłady pracy, DPS-y, ośrodki dla uchodźców, wojsko, policja, straż pożarna, stosowanie tej aplikacji powinno być obligatoryjne ? również dla członków rodzin.

Czyli: aplikacja obowiązkowa w grupach ryzyka?

Tak. Poza tym w Krajowym Rejestrze Pacjentów z COVID-19 mamy już szczegółowe dane epidemiologiczne ponad 46 tys. osób. Znajduje się tam szereg cennych informacji, na podstawie których możemy budować wstępne wnioski dotyczące ryzyka zakażenia: skąd się bierze, kogo dotyczy. Formułowanie na podstawie tych analiz wytycznych dla podmiotów leczniczych i instytucji uczestniczących w walce z epidemią poprawia racjonalność podejmowanych decyzji.

Jestem pozytywnie zaskoczony tym, jak Polacy zachowali się w czasie kwarantanny, z jaką powagą podeszliśmy do tego, by przerwać rozprzestrzenianie się wirusa. To był ogromny kredyt zaufania, który społeczeństwo dało władzy. Teraz po stronie rządzących jest to, aby tego zaufania nie stracić. Trzeba pokazać, że panujemy nad sytuacją, budujemy strategię na przyszłość. Jeśli tak się nie stanie, to wejdziemy w jesień w stanie chaosu. Pamiętajmy, że smutną konstatację budzi nie tylko fakt, że ponad 1700 osób zmarło z powodu koronawirusa. Pacjenci mieli ograniczoną dostępność do systemu ochrony zdrowia. Są też osoby, które ucierpiały na skutek epidemii w inny sposób, mają np. problemy emocjonalne, związane nie tylko z pogorszeniem stanu zdrowia, ale też sytuacji finansowej.

Jesienią epidemia nasili się? Będzie druga fala?

Na pewno musimy być przygotowani na taką opcję. Jeśli jednak przyjąć, że mamy do czynienia z koronawirusem, to zgodnie z naturalną historią tego typu infekcji, one słabną w okresie letnim. To znaczy: przetrwają u pojedynczych osób, by odnowić się w populacji osób podatnych w okresie jesienno-zimowym. Czy będzie to miało charakter epidemii, w dużej mierze zależy od tego, na ile mądrze i odpowiedzialnie wykorzystamy najbliższe tygodnie do ograniczenia ryzyka związanego z niekorzystnym rozwojem zdarzeń. Część z nas posiada już swoiste przeciwciała, a wirus w toku kolejnych mutacji staje się coraz słabszy. Nie można też wykluczyć sytuacji dodatkowo budującej naszą zbiorową odporność, a mianowicie kontaktu osłabionego wirusa z silnym organizmem: to forma naturalnego szczepienia ateuowanym (osłabionym) drobnoustrojem. Zresztą, nad wyraz łagodny przebieg kliniczny zakażenia koronawirusem, jaki obserwujemy w naszym kraju, jest swego rodzaju fenomenem, który w toku prowadzonych obecnie badań, mam nadzieję uda się nam wyjaśnić. Nie zmienia to jednak faktu, że mierząc się z epidemią, nawet przy tak sprzyjających jak wspomniane okoliczności, należy zachowywać się mądrze i roztropnie.

A co ze szczepieniami przeciw COVID?

W Polsce liczba osób stanowiących grupę ryzyka ciężkiego przebiegu COVID-19 to ok. 9,5 mln. Generalnie nie przeceniałbym dziś znaczenia i roli szczepionki w walce z epidemią. Stawiałbym za to na wykorzystanie tego, czym dysponujemy tu i teraz. Z jednej strony jest to budowanie w sposób kontrolowany zbiorowej odporności populacjioraz wzmacnianie odporności indywidualnej, z drugiej zaś wykorzystywanie technologii informatycznych oraz danych pochodzących z rejestrów chorych, szczegółowo definiujących aktualną sytuację epidemiczną. A z trzeciej strony: utrwalanie indywidualnych i społecznych zachowań realnie ograniczających transmisję wirusa: mycie rąk, dystans społeczny, maseczki noszone zwłaszcza w przestrzeniach zamkniętych, słabo wentylowanych.

Osobiście czuję pewien niedosyt spowodowany brakiem jasnej, długofalowej strategii walki z epidemią SARS-CoV-2; eksperckiej wiedzy na temat tego, w jakim jej punkcie aktualnie się znajdujemy, co zamierzamy w bliższej i dalszej przyszłości zrobić, jakich do tego planujemy użyć zasobów oraz czego oczekujemy od służb państwowych, ale również od społeczeństwa. Ostatnią rzeczą, jaką powinno się komunikować, jest przekaz: ?Obawiam się jesieni?. Zamiast tego należy się do niej dobrze przygotowywać.

Gen. dyw. prof. dr hab. n. med.Grzegorz Gielerak, kardiolog, specjalista chorób wewnętrznych, dyrektor Wojskowego Instytutu Medycznego

Rozmawiali: Katarzyna Pinkosz i Paweł Kruś

Artykuł Gen. prof. Grzegorz Gielerak: Brakuje nam jasnej ?mapy drogowej? dotyczącej COVID-19 pochodzi z serwisu Świat Lekarza.