Czy możemy skutecznie zmniejszyć ryzyko rozwoju otępienia i dlaczego staje się to jednym z największych wyzwań współczesnej medycyny? O osiągnięciach polskiej neurologii, nowych terapiach oraz profilaktyce chorób neurodegeneracyjnych rozmawiamy z prof. Konradem Rejdakiem, laureatem Nagrody Złoty OTIS 2026 za rozwijanie polskiej neurologii oraz tworzenie europejskiego modelu prewencji otępienia. Profesor jednak był także prelegentem Konferencji Naukowej Medycyna Nagrody Zaufania towarzyszącej XXIII Gali Nagrody Zaufania Złoty OTIS, autorem Złotego Wykładu „Kiedy mniej znaczy więcej – w labiryncie terapii stwardnienia rozsianego”

• Które osiągnięcia polskiej neurologii mają dziś największe znaczenie dla światowej medycyny?
• W których chorobach neurologicznych obserwujemy obecnie najbardziej obiecujące postępy terapeutyczne?
• Dlaczego profilaktyka otępienia staje się jednym z najważniejszych wyzwań współczesnej neurologii?
• Co możemy zrobić dziś, aby zmniejszyć ryzyko rozwoju otępienia w przyszłości?

Zapraszamy do obejrzenia rozmowy

Praca prof. Konrada Rejdaka pokazuje, że przyszłość neurologii nie polega wyłącznie na leczeniu, lecz na wyprzedzaniu choroby – poprzez wczesną identyfikację ryzyka i skuteczną prewencję. Tworząc europejski model opieki nad pacjentami zagrożonymi otępieniem i łącząc medycynę z nowoczesnymi technologiami, pan profesor wyznacza kierunek, w którym zmierza współczesna neurologia, stając się ważnym uczestnikiem globalnej dyskusji o zdrowiu i jakości życia.

Artykuł Profilaktyka zdrowia mózgu staje się koniecznością. Prof. Konrad Rejdak pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

– Europa zaczyna rozumieć, że zdrowie mózgu stanowi fundament gospodarki, zatrudnienia i spójności społecznej – mówi Iwona Kozłowska, przewodnicząca Parlamentarnego Zespołu ds. Chorób Centralnego Układu Nerwowego oraz Parlamentarnego Zespołu ds. SMA, członkini sejmowej Komisji Zdrowia

Jakie najważniejsze wnioski przywiozła pani z obchodów Europejskiego Dnia Mózgu w Parlamencie Europejskim? Czy Europa traktuje dziś zdrowie mózgu jako jeden z kluczowych priorytetów zdrowia publicznego?

Podczas obchodów Europejskiego Dnia Mózgu, które odbyły się w Parlamencie Europejskim, zgromadziło się kilkaset osób – lekarzy, neurologów, decydentów oraz przedstawicieli organizacji pacjenckich. Miałam zaszczyt być wśród nich i do Polski wróciłam z przekonaniem, że możemy znaleźć się w przełomowym momencie, lecz tylko wtedy, gdy słowa zostaną przekute w konkretne działania.

Najważniejszy wniosek? Mózg przestaje być postrzegany wyłącznie jako temat medyczny. Europa zaczyna rozumieć, że zdrowie mózgu stanowi fundament gospodarki, zatrudnienia i spójności społecznej. Choroby neurologiczne i psychiatryczne są dziś największą przyczyną niepełnosprawności na naszym kontynencie. To nie tylko statystyki – to miliony rodzin, które każdego dnia mierzą się z tym wyzwaniem, często bez wystarczającego wsparcia systemowego.

Szczególnie znaczące były dla mnie dwa sygnały polityczne płynące z Brukseli.

Jakie?

Pierwszy to wizyta przewodniczącej Parlamentu Europejskiego, Roberty Metsoli, na wystawie Brain Health Mission. Obecność najwyższych władz instytucji unijnej na wydarzeniu poświęconym zdrowiu mózgu nie jest przypadkiem – to wyraźna deklaracja polityczna. Drugi ważny sygnał: w lutym 2026 roku Komisja Zdrowia Publicznego Parlamentu Europejskiego przeprowadziła specjalne wysłuchanie poświęcone tej tematyce.

Podczas wizyty w Brukseli rozmawiałam m.in. z europosłem Adamem Jarubasem, który przewodniczył tym pracom; widać wyraźnie, że temat zdrowia mózgu nabiera realnego rozpędu parlamentarnego. Jest jednak także pewne „ale”. Wciąż brakuje tego, co w polityce europejskiej jest najtrudniejsze do osiągnięcia: spójnego planu działania z konkretnymi zobowiązaniami i zapewnionym finansowaniem. Partnerzy inicjatywy Brain Health Mission są zgodni co do tego, że potrzebujemy Europejskiego Planu Koordynacji dla Mózgu, który połączy zdrowie neurologiczne i psychiczne oraz włączy je w polityki edukacyjne, społeczne, cyfrowe oraz rynku pracy. Dziś te obszary funkcjonują oddzielnie, a właśnie ta fragmentaryzacja generuje największe koszty – zarówno w wymiarze ludzkiego cierpienia, jak i miliardów euro przeznaczanych na leczenie chorób, którym można zapobiec. Wróciłam więc z Brukseli z jasnym przesłaniem, które chcę przekuć w konkretne działania w polskim parlamencie: zdrowie mózgu to nie luksus, lecz konieczność.

Gdzie pani zdaniem Polska znajduje się dziś w kontekście profilaktyki chorób mózgu na tle innych krajów unijnych? Co robimy dobrze, a co wymaga pilnej poprawy?

Polska sieć oddziałów udarowych należy dziś do najlepiej rozwiniętych w Europie Środkowo-Wschodniej. Czas od wystąpienia objawów do podania leku trombolitycznego systematycznie się skraca – i to nie przypadek, lecz efekt wieloletniej konsekwentnej pracy środowiska neurologicznego oraz odważnych decyzji refundacyjnych. Podobnie jest z rdzeniowym zanikiem mięśni (SMA); program leczenia, który wdrożyła Polska, jest przywoływany na europejskich forach jako wzór szybkiej reakcji systemu na przełomowe terapie. Dzieci, które jeszcze kilka lat temu nie miały żadnych szans, dziś rosną, rozwijają się, chodzą do szkoły. To są realne sukcesy.

Niestety, psychiatra dzieci młodzieży w Polsce jest w stanie, który powinien nas wszystkich niepokoić. Pandemia odsłoniła skalę kryzysu zdrowia psychicznego najmłodszych – i ten kryzys nie minął wraz z lockdownem. Reforma psychiatrii idzie w dobrym kierunku, ale jej tempo jest nieadekwatne do skali problemu. W niektórych regionach czas oczekiwania na wizytę u psychiatry dziecięcego wynosi kilkanaście miesięcy. W życiu nastolatka będącego w kryzysie to wieczność.

Kolejny problem: Polska niestety nie ma narodowej strategii w zakresie chorób neurodegeneracyjnych, podczas gdy Francja czy Irlandia mają takie plany od lat. Alzheimer i inne demencje dotykają w Polsce setek tysięcy osób, a ciężar opieki nad nimi spada niemal wyłącznie na rodzinę, często bez wsparcia instytucjonalnego, opieki wytchnieniowej ani koordynatora.

Trzecia sprawa to różnice między Polską A i Polską B w dostępie do neurologów. Pacjent z podejrzeniem guza mózgu czy wczesnej demencji w dużym mieście ma zupełnie inną szansę na szybką diagnozę niż pacjent z małego miasteczka.

I wreszcie wspomniana już przeze mnie koordynacja. W Brukseli to słowo padało wielokrotnie, bo Europa już rozumie, że fragmentaryczny system opieki neurologicznej jest nie tylko niehumanitarny, ale przede wszystkim drogi. Pacjent błądzący między specjalistami bez żadnego planu kosztuje system wielokrotnie więcej niż pacjent prowadzony w sposób skoordynowany od diagnozy do rehabilitacji. Budowa takich ścieżek dla pacjentów z chorobą Alzheimera, po udarze czy z chorobą Parkinsona to jedno z najważniejszych zadań, przed którymi stoi polski system ochrony zdrowia. Muszę w tym miejscu podkreślić, że Ministerstwo Zdrowia i sejmowa Komisja Zdrowia intensywnie pracują nad systemowymi rozwiązaniami powyższych problemów.

Sejm ustanowił 2026 rok Rokiem Profilaktyki Zdrowia. Czy widzi pani realną szansę, że to będzie coś więcej niż tylko symboliczna inicjatywa? Jakie konkretne działania powinny za tym pójść w kontekście profilaktyki chorób mózgu?

W ciągu najbliższych miesięcy musimy podjąć trzy konkretne działania – przeznaczyć pieniądze na profilaktykę, krajowe kampanie edukacyjne z prawdziwego zdarzenia oraz włączyć temat zdrowia mózgu do szkolnego programu nauczania. A jest o co walczyć. Mówimy dziś dużo o czynnikach ryzyka chorób mózgu – nadciśnieniu tętniczym, cukrzycy, otyłości, siedzącym trybie życia. To wszystko prawda, dobrze udokumentowana naukowo. Ale jest jeden czynnik, o którym mówimy zbyt rzadko: przeciążenie psychiczne. Polska jest jednym z europejskich liderów pod względem liczby przepracowanych godzin. Chroniczny stres niszczy mózg tak samo skutecznie jak papieros niszczy płuca – tyle że wolniej i mniej widocznie. Profilaktyka zdrowia mózgu bez rozmowy o tym, jak żyjemy i pracujemy, jest profilaktyką połowiczną.

Zaraz po powrocie z Brukseli jako przewodnicząca Parlamentarnego Zespołu ds. Centralnego Układu Nerwowego zorganizowałam w Sejmie obchody Europejskiego Dnia Mózgu. Wspólnie z prof. Aliną Kułakowską, wybitnym neurologiem, prezes Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, przygotowałyśmy wystawę „SM – i co z tego?”. Tytuł był świadomy, ale też prowokacyjny. Bo stwardnienie rozsiane wciąż kojarzy się wielu osobom z wyrokiem – wózkiem inwalidzkim, końcem aktywnego życia, podczas gdy rzeczywistość jest zupełnie inna.

SM dotyka przede wszystkim ludzi między 20. a 40. rokiem życia, w środku kariery zawodowej, często w trakcie budowania rodziny. I właśnie dlatego wczesna diagnoza oraz szybkie wdrożenie nowoczesnego leczenia mogą zadecydować o tym, czy ta osoba za 10 lat będzie sprawna i aktywna, czy też będzie wymagała stałej opieki. To jest właśnie profilaktyka – nie tylko zapobieganie chorobie, ale zapobieganie jej najgorszym konsekwencjom. A także zapobieganie czemuś równie destrukcyjnemu jak wykluczenie i stygmatyzacja pacjenta, który choruje, ale wcale nie musi rezygnować z życia. Zależało nam, żeby wystawa dotarła do posłów, pracowników Sejmu, dziennikarzy – do ludzi, którzy podejmują decyzje i kształtują opinię publiczną.

Coraz częściej mówi się o powiązaniach między chorobami cywilizacyjnymi a kondycją mózgu. Czy według pani system ochrony zdrowia w Polsce jest przygotowany na rosnącą skalę tych wyzwań?

Po wielu rozmowach z neurologami, psychiatrami i pacjentami nie mam wątpliwości, że choroby cywilizacyjne i choroby mózgu to nie są dwa oddzielne problemy: to jeden wielki problem. Cukrzyca niszczy naczynia krwionośne mózgu, nieleczone nadciśnienie tętnicze przez dekadę podwaja ryzyko demencji, chroniczny stres podnosi poziom kortyzolu, który w nadmiarze działa jak trucizna dla neuronów. To nie są teorie, tylko twarde naukowe dane. A my w Polsce leczymy nadciśnienie u kardiologa, otyłość u internisty, o mózgu rozmawiamy dopiero wtedy, gdy pojawiają się problemy z pamięcią. Za późno! Dlatego potrzebujemy zmiany sposobu myślenia.

Mózg nie jest domeną wyłącznie neurologów i psychiatrów – jest wspólną odpowiedzialnością całego systemu, od lekarza rodzinnego do ministra zdrowia. W Polsce wciąż brakuje narodowego planu zdrowia mózgu. Finlandia realizuje kompleksową strategię neuroprofilaktyki od lat, z konkretnymi wskaźnikami i finansowaniem. Francja ma wieloletni plan walki z demencją osadzony w szerszej polityce zdrowia publicznego. Taki plan łączący profilaktykę, wczesną diagnostykę, leczenie i rehabilitację w jeden dokument z realnym budżetem – to nie jest fanaberia, tylko inwestycja, która zwraca się wielokrotnie. Każdy rok wcześniejszej diagnozy choroby Alzheimera to o rok mniej w instytucjonalnej opiece całodobowej. Każdy pacjent z SM objęty skutecznym leczeniem na wczesnym etapie to człowiek, który przez kolejne lata pozostaje aktywny zawodowo i społecznie – nie staje się kosztem systemu, lecz jego uczestnikiem.

Dlatego wracam z Brukseli, organizuję wystawy w Sejmie, zadaję pytania na komisjach – robię to wszystko, bo wiem, że teraz jest najlepszy czas na zmiany. I wiem, że musimy go dobrze wykorzystać.

Jak słusznie pani zauważyła, żyjemy w permanentnym stresie. Czy Polacy mają wystarczającą świadomość tego, jak dbać o zdrowie mózgu? Jakie działania edukacyjne uważa pani za najpilniejsze?

Polacy żyją coraz dłużej, ale niekoniecznie z coraz zdrowszym mózgiem. Mamy jeden z najkrótszych czasów snów w całej Europie – a niedobór snu to dziś jeden z najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka choroby Alzheimera. Tymczasem w polskiej kulturze zarwana noc, niestety, wciąż bywa powodem do dumy i dowodem pracowitości. To przekonanie dosłownie niszczy mózg.

Podobnie jest z alkoholem; Polska ma wysokie spożycie napojów alkoholowych, a świadomość ich neurotoksycznego działania – nawet przy piciu uważanym za umiarkowane – jest przerażająco niska. Alkohol niszczy strukturę mózgu. Nie dramatycznie ani nie od razu, ale systematycznie i nieodwracalnie. To nie jest moralizowanie, to biologia.

Co więc zrobić? Są trzy priorytety. Pierwszy – szkoła. Wiedza o tym, jak działa mózg, co go chroni i co mu szkodzi, powinna być obecna w podstawie programowej – na lekcjach biologii, wychowaniu fizycznym, podczas godzin wychowawczych. Od pierwszych klas szkoły podstawowej. Dziecko, które rozumie, dlaczego sen jest tak ważny dla efektywnej nauki, wyrośnie na dorosłego, który nie będzie tego lekceważył.

Drugi priorytet – gabinet lekarza rodzinnego jako przestrzeń edukacji. Chodzi nie tylko o wypisywanie recept, ale o krótką, konkretną rozmowę: „Jak śpisz? Jak radzisz sobie ze stresem? Czy pijesz alkohol? Jak dużo?”. Wymaga to oczywiście czasu dla pacjenta, którego lekarzom rodzinnym dramatycznie brakuje. I to też jest problem systemowy, który można rozwiązać.

Trzeci priorytet – kampanie społeczne, ale mądre. Nie straszące statystykami, lecz pokazujące proste, możliwe do realizacji działania, np. 30 minut spaceru dziennie zmniejsza ryzyko demencji. 7 godzin snu to nie lenistwo – to profilaktyka. Takie komunikaty, powtarzane konsekwentnie przez media, influencerów zdrowotnych, pracodawców, zmieniają kulturę. Powoli, lecz trwale.

To na koniec pytanie osobiste: jak dba pani o zdrowie mózgu?

W tym momencie muszę się uśmiechnąć. Każdy, kto choć trochę zna rytm pracy parlamentarzysty, wie, że jest to praca nieszczególnie sprzyjająca higienie zdrowotnej.

Priorytetem dla mnie jest oczywiście ruch, nawet jeśli jest to tylko krótki spacer między spotkaniami. Bardzo pilnuję jakości snu; 8 godzin nocnego wypoczynku jest dla mnie podstawą sprawnego funkcjonowania w ciągu dnia.

Ważne są rozmowy i bezpośrednie relacje z ludźmi. Może wydawać się to dość banalne, ale silne więzi społeczne to jeden z najskuteczniejszych czynników chroniących mózg przed chorobami.

Bardzo lubię czytać i to nie tylko projekty ustaw, ale książki biograficzne oraz literaturę faktu. Mózg potrzebuje wyzwań, ale też ciszy, skupienia i relaksu.

Moją pasją są podróże – nowe otoczenie, miejsca, ludzie i konieczność dostosowania się do innych warunków to doskonały trening dla mózgu.

Pamiętajmy, że mózg, jego zdrowie i profilaktyka zasługują na szczególną uwagę każdego dnia.

Artykuł Posłanka Iwona Kozłowska: „W Polsce wciąż brakuje narodowego planu zdrowia mózgu” pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Neurologia w Polsce przyśpiesza – rośnie dostęp do nowoczesnych terapii i znaczenie tej dziedziny w systemie ochrony zdrowia. Kolejnym krokiem musi być rozwój prewencji, zwłaszcza w obszarze chorób otępiennych. Opowiada o tym prof. dr hab. n. med. Konrad Rejdak, kierownik Katedry i Kliniki Neurologii Uniwersytetu Medycznego w Lublinie

NAGRODA ZAUFANIA ZŁOTY OTIS 2026 ZA ROZWIJANIE POLSKIEJ NEUROLOGII ORAZ TWORZENIE EUROPEJSKIEGO MODELU PREWENCJI OTĘPIENIA

Z grupą naukowców realizuje pan europejski projekt dotyczący prewencji otępienia. Na czym polega jego główna idea?

To projekt finansowany przez Komisję Europejską w ramach programu HORIZON Europe. Jego istotą jest opracowanie nowoczesnego modelu opieki nad osobami z zaburzeniami poznawczymi i zagrożonymi otępieniem. W ramach projektu pod nazwą COMFORTAGE uwzględniamy zarówno czynniki demograficzne, jak i kliniczne oraz analizujemy ryzyko progresji choroby u poszczególnych pacjentów. W naszym ośrodku w badaniu będzie brało udział ok. 100 osób, które jednocześnie staną się ważną grupą pośród innych pacjentów z krajów europejskich. Projekt realizowany jest równolegle w sześciu europejskich ośrodkach neurologicznych, co pozwala spojrzeć na problem znacznie szerzej – także przez pryzmat różnic środowiskowych i kulturowych. Obecnie znajdujemy się już w kluczowej fazie klinicznej.

W projekcie COMFORTAGE wykorzystujecie m.in. sztuczną inteligencję. Dlaczego jest ona tak istotna?

Skala i złożoność danych, które zbieramy, są na tyle duże, że wymagają zastosowania nowoczesnych metod analitycznych. Właśnie dlatego wykorzystujemy sztuczną inteligencję, która pozwala identyfikować wspólne wzorce i zależności w oparciu o anonimowe dane z różnych ośrodków. Równolegle – we współpracy z partnerami inżynieryjnymi z innych krajów – rozwijamy rozwiązania cyfrowe. Chodzi o stworzenie narzędzi, które umożliwią lepszy kontakt z pacjentem poprzez przekazywanie zaleceń dotyczących stylu życia i monitorowanie czynników ryzyka w czasie rzeczywistym.

Co wyróżnia wasz projekt na tle innych badań?

Przede wszystkim jego charakter prospektywny. Oznacza to, że obserwujemy pacjentów w czasie, a nie tylko analizujemy dane historyczne. Pozwala to uzyskać znacznie bardziej wiarygodne wyniki. Drugim elementem jest skala i międzynarodowy charakter projektu; uwzględniamy dane z różnych krajów, co pozwala lepiej zrozumieć wpływ czynników środowiskowych i kulturowych na rozwój chorób otępiennych. Trzeci ważny aspekt to połączenie medycyny z nowoczesnymi technologiami. Wcześniej wiele badań prowadzono w sposób bardziej konwencjonalny, przez co umykało wiele istotnych informacji, głównie ze względu na ograniczenia analityczne.

Jak na tym tle ocenia pan rozwój polskiej neurologii?

Trzeba przyznać, że neurologia wreszcie zaczęła być traktowana jako ważna dziedzina medycyny. Stała się jednym z priorytetów ochrony zdrowia, co widać zarówno w działaniach ministerstwa, jak i w rosnącym dostępie do nowoczesnych terapii dla pacjentów co było zapoczątkowane już kilka lat temu. To bardzo ważne, bo mówimy o dziedzinie, która dotyczy ogromnej liczby chorych, a potrzeby w tym zakresie będą w najbliższych latach tylko rosły.

Czy system jest przygotowany na ten wzrost?

Jeszcze nie w pełni. Musimy już teraz myśleć o zupełnie nowym podejściu do organizacji opieki, które pozwoli sprostać nadchodzącym wyzwaniom. Choroby neurologiczne, zwłaszcza otępienne, będą coraz większym obciążeniem dla systemu ochrony zdrowia, dlatego rozwój neurologii nie może ograniczać się wyłącznie do leczenia – musi obejmować także prewencję i wczesną identyfikację ryzyka.

Podczas tegorocznej gali wygłosi pan wykład dotyczący leczenia stwardnienia rozsianego. Jak zmienia się podejście do terapii tej choroby?

W neurologii obserwujemy ogromny postęp terapeutyczny, czego przykładem jest właśnie SM; pojawiają się nowe strategie leczenia, które pozwalają lepiej dostosować terapię do potrzeb konkretnego pacjenta. Jednocześnie prowadzimy badania nad zastosowaniem leków immunomodulujących w innych chorobach neurologicznych. Przykładem jest projekt finansowany przez Agencję Badań Medycznych dotyczący zastosowania kladrybiny w leczeniu miastenii. To bardzo nowatorskie podejście, pierwsze tego typu na świecie, oparte na wieloletnich doświadczeniach z wykorzystaniem tego leku w stwardnieniu rozsianym.

Czy Polska ma istotny wkład w rozwój tych terapii?

Zdecydowanie tak. Polska neurologia ma w tym obszarze ważne osiągnięcia. W ośrodku lubelskim powstały jedne z pierwszych doniesień dotyczących zastosowania kladrybiny w leczeniu stwardnienia rozsianego. Dziś lek ten jest istotnym elementem strategii terapeutycznych, a nasze doświadczenia stanowią ważny wkład w rozwój neurologii na świecie.

Jakie są najważniejsze kierunki rozwoju pana dziedziny w najbliższych latach?

Przede wszystkim integracja leczenia z prewencją. Z jednej strony rozwijamy nowoczesne terapie, lecz z drugiej strony musimy coraz bardziej koncentrować się na zapobieganiu chorobom. Dotyczy to szczególnie chorób cywilizacyjnych, takich jak choroba Alzheimera i inne typy otępienia. Dlatego rozwijamy nowe modele opieki, które pozwalają wcześniej identyfikować osoby zagrożone i wdrażać działania ograniczające ryzyko zachorowania. Ten kierunek będzie kluczowy dla neurologii w najbliższych latach – i może realnie zmienić sposób, w jaki myślimy o zdrowiu mózgu.

Artykuł Historia neurologii pisze się na nowo pochodzi z serwisu Świat Lekarza.