Rozmowa z Urszulą Szybowicz, laureatką Nagrody Złoty OTIS 2026 dla organizacji pacjentów: Fundacja „Nie Widać Po Mnie”

• Głos pacjentów coraz częściej wybrzmiewa, a jednak nie zawsze jest słyszany. Gdzie widać największą lukę?
• Co pacjenci próbują powiedzieć systemowi, ale nie są słyszani?
• Jakie problemy najczęściej zgłaszają pacjenci w codziennej praktyce?

Zapraszamy do obejrzenia rozmowy

Urszula Szybowicz tworząc Fundację „Nie Widać Po Mnie”, zbudowała przestrzeń, w której doświadczenie pacjenta w kryzysie psychicznym staje się punktem wyjścia do zmiany w języku, relacjach i całym systemie wsparcia. Jej działalność to konsekwentne przełamywanie ciszy wokół depresji i zaburzeń psychicznych oraz budowanie zaufania tam, gdzie wcześniej dominowało niezrozumienie. Urszula Szybowicz łączy wrażliwość z profesjonalizmem, a empatię z wiedzą, pokazując, że skuteczna pomoc zaczyna się od uważnego słuchania.

Artykuł Pacjenci próbują powiedzieć, że gubią się w systemie. Urszula Szybowicz pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z dr Aleksandrą Lewandowską, laureatką Nagrody Zaufania Złoty OTIS 2026 za osiągnięcia w organizacji psychiatrii dzieci i młodzieży

• W przypadku dzieci i młodzieży pierwsze objawy bywają subtelne. Które sygnały najczęściej są ignorowane?
• Opieka psychiatryczna często bywa przerywana. W którym momencie system traci młodego pacjenta?
• Jakie czynniki mają kluczowe znaczenie dla skuteczności terapii?
• Z czego wynikają najczęstsze opóźnienia w kierowaniu pacjentów do specjalisty?

Zapraszamy do obejrzenia rozmowy.

Dr Aleksandra Lewandowska zbudowała most między gabinetem lekarza a życiem młodego człowieka: jego rodziną, szkołą i całym środowiskiem, pokazując, że psychiatria dzieci i młodzieży musi wyjść zza biurka. Miała odwagę rozwijać model opieki środowiskowej wtedy, gdy system dopiero się rodził. Dziś współtworzy jego fundamenty w skali kraju. Praca dr Lewandowskiej to konsekwentne przesuwanie akcentu z leczenia na profilaktykę i wsparcie relacji, które są kluczowe dla zdrowia psychicznego najmłodszych osób.

Artykuł Nie bez powodu mówię o profilaktyce zaburzeń psychicznych u dzieci. Dr Aleksandra Lewandowska pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Osoby zmagające się z objawami depresji rzadziej stawiają siebie w roli aktywnych inicjatorów swoich działań, co znajduje bezpośrednie odzwierciedlenie w tym, jak się wypowiadają. Analiza sposobu, w jaki ludzie konstruują zdania, może być wczesnym sygnałem ostrzegawczym – dowodzi międzynarodowe badanie nad depresją poporodową zainicjowane przez psycholożki z Uniwersytetu SWPS

„Depresja sprawia, że czuję się całkowicie niezdolna do robienia czegokolwiek. (…) Nawet ubranie się wydaje się wyzwaniem” – to słowa jednej z pacjentek przytoczone w artykule opublikowanym na łamach „Depression and Anxiety”. Poczucie bezradności i zupełnej niezdolności do działania jest powszechnym doświadczeniem u osób cierpiących na depresję kliniczną. Podobne objawy związane są z depresją poporodową, która może pojawić się po narodzinach dziecka.

– Objawy obserwowane w depresji, jak utrata motywacji czy brak zainteresowania dotychczasowymi aktywnościami, często związane są ze spadkiem sprawczości. Sprawczość natomiast jest utożsamiana z poczuciem kontroli nad własnym życiem i aktywnym kształtowaniem go – podkreśla główna autorka badania dr Marta Witkowska, psycholożka społeczna z Centrum Badań nad Relacjami Społecznymi w Instytucie Psychologii Uniwersytetu SWPS.

W nowym badaniu naukowcy skupili się na sprawstwie semantycznym, czyli używaniu określeń odnoszących się do poczucia wpływu. Osoby charakteryzujące się wysokim poziomem sprawstwa piszą np. o „osiąganiu celów” czy „planowaniu”, podczas gdy u osób o obniżonym poziomie sprawczości język staje się pasywny.

I choć tradycyjne metody analizy języka w kontekście zdrowia psychicznego tropiły głównie słownictwo o zabarwieniu emocjonalnym, to wykorzystany przez naukowców sposób pozwala na wychwycenie szerszego spektrum językowych subtelności.

Analiza wpisów z platform społecznościowych

W ramach dwóch badań naukowcy sprawdzali, czy sprawczość semantyczna może służyć jako nowy wskaźnik przy diagnozowaniu objawów depresji w okresie poporodowym. Badacze przeanalizowali pokaźny zbiór danych: ponad 17,6 tys. wpisów z serwisu Twitter (obecnie X) oraz ponad 3 tys. postów z serwisu Reddit, w oparciu m.in. o uczenie maszynowe i ocenę ekspertów. Platformy dobrano nieprzypadkowo – to tam użytkownicy często dzielą się autentycznymi, osobistymi doświadczeniami. Badanie skupiło się na kobietach po porodzie – grupie szczególnie narażonej na obniżenie nastroju.

Każdemu wpisowi algorytm BERTAgent nadawał wagę od -100 do 100. I tak np. zdaniu „Miałam nieprzeparte uczucie zapadania się głębiej i głębiej” przypisał -46,64, podczas gdy wpis „Po kilku miesiącach mojej poporodowej przygody przebiegłam mój pierwszy kilometr i jestem taka dumna!” ocenił na 56,14, co świadczy o wysokiej sprawczości. Wpisy były oceniane również pod kątem użycia określonych słów związanych z emocjami i zaimków w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Losowo analizowali je również eksperci.

W obu badaniach mniej sprawczy język okazywał się wiarygodnym wskaźnikiem symptomów obniżonego nastroju. Okazało się bowiem, że osoby z objawami depresyjnymi rzadziej stawiają siebie w roli aktywnych autorów swoich działań. Analiza pokazała, że wpisy dotyczące osobistych, bolesnych doświadczeń poporodowych są przesycone językiem pasywnym.

– Chociaż związek między obniżonym poczuciem sprawczości a depresją jest dobrze udokumentowany w literaturze psychologicznej, nasze wyniki pokazują, że te wzorce można skutecznie wykrywać za pomocą analizy językowej – zauważa dr Marta Witkowska.

Lepsze monitorowanie zdrowia psychicznego

Komunikacja cyfrowa staje się jedną z dominujących form kontaktowania się z otoczeniem, dlatego identyfikacja osób z grup ryzyka na podstawie języka, jakim posługują się w mediach społecznościowych, stanowi obiecujący kierunek działań profilaktycznych, uważają autorzy artykułu.

W dłuższej perspektywie, w miarę rozwoju rozwiązań cyfrowych, wyniki badań mogą umożliwić skuteczniejsze wykrywanie i reagowanie na potrzeby w zakresie zdrowia psychicznego osób zagrożonych depresją.

Inteligentne systemy mogłyby np. dyskretnie monitorować stan zdrowia psychicznego osób z grup ryzyka i sugerować kontakt ze specjalistą w razie potrzeby. Może to być przełom w dziedzinie istniejących narzędzi do monitorowania zdrowia psychicznego, zwłaszcza w przypadku depresji poporodowej, gdzie szybka interwencja jest kluczowa dla zdrowia matki i dziecka.

Autorzy zastrzegają jednak, że zanim podobne algorytmy znajdą zastosowanie, w przyszłych badaniach klinicznych należałoby sprawdzić, czy analiza języka pod kątem poczucia wpływu pozwala w wiarygodny sposób odróżnić osoby cierpiące na kliniczną depresję od osób zdrowych lub przeżywających przejściowy stres.

Autorami artykułu „Semantic Agency Patterns Signal Depressive Experiences: Evidence From Postpartum Communication on Social Media”, obok badaczek z Uniwersytetu SWPS, są eksperci z Polskiej Akademii Nauk, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu w Padwie oraz New York University Abu Dhabi.

Artykuł Język bezsilności: jak sposób, w jaki o sobie piszemy, zdradza objawy depresji pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

– Siłą aktywizmu pacjenckiego jest autentyczność i odpowiedzialność za słowo. Trzeba umieć łączyć wrażliwość z profesjonalizmem oraz empatię z wiedzą. A przede wszystkim nie tracić nadziei – mówi Urszula Szybowicz, pomysłodawczyni i prezes Fundacji „Nie Widać Po Mnie”

NAGRODA ZAUFANIA ZŁOTY OTIS 2026 DLA ORGANIZACJI PACJENTÓW: FUNDACJA „NIE WIDAĆ PO MNIE”

Fundacja „Nie Widać Po Mnie” działa na rzecz osób doświadczających kryzysów zdrowia psychicznego – w szczególności depresji, zaburzeń lękowych oraz myśli i zachowań samobójczych. Jakie były największe wyzwania, z którymi spotkała się pani w pracy na rzecz tej społeczności i w jaki sposób udało się je pokonać?

Jednym z największych wyzwań była – i wciąż jest – niewidoczność kryzysów zdrowia psychicznego. Depresja, zaburzenia lękowe czy myśli samobójcze często nie mają zewnętrznych objawów, przez co osoby ich doświadczające spotykają się z niezrozumieniem, bagatelizowaniem problemu, a nierzadko także ze wstydem. Drugim wyzwaniem jest rozproszenie systemu wsparcia oraz trudności w szybkim uzyskaniu adekwatnej pomocy.

Odpowiedzią fundacji było konsekwentne budowanie przestrzeni zaufania – poprzez edukację społeczną, wzmacnianie głosu pacjentów oraz tworzenie materiałów i działań, które pomagają wcześniej rozpoznawać kryzys i skuteczniej szukać pomocy. Kluczowe okazało się łączenie perspektywy osób z doświadczeniem choroby z wiedzą kliniczną i systemową. To właśnie ta współpraca pozwala realnie zmieniać sposób myślenia o zdrowiu psychicznym.

Na co dziś – w kontekście osób, do których dociera Fundacja „Nie Widać Po Mnie” – powinniśmy zwrócić szczególną uwagę jako system opieki zdrowotnej i jako społeczeństwo? Jakie zmiany byłyby według pani przełomowe?

Najważniejsze jest dziś traktowanie zdrowia psychicznego jako równorzędnego elementu zdrowia publicznego – zarówno w politykach państwa, jak i w codziennym myśleniu społecznym. Potrzebujemy systemu, który działa wcześnie, lokalnie i ciągle, a nie dopiero w momencie głębokiego kryzysu.

Przełomowe byłyby trzy obszary zmian:
– realny dostęp do szybkiej pomocy psychologicznej i psychiatrycznej, co dzięki np. punktom zgłoszeniowo-koordynacyjnym jest możliwe,
– silniejsze wsparcie środowiskowe oraz ciągłość opieki po epizodzie kryzysu,
– powszechna edukacja emocjonalna i promocja zdrowia, a także profilaktyka, szczególnie wśród młodych ludzi.

Bez tych elementów będziemy nadal reagować zbyt późno – zamiast skutecznie zapobiegać.

Które inicjatywy lub projekty realizowane przez fundację w ostatnich latach uważa pani za najważniejsze? Co nowego planujecie w nadchodzącym roku?

W ostatnich latach szczególnie ważne były dla nas działania edukacyjne zwiększające świadomość depresji, schizofrenii, projekty wzmacniające kompetencje komunikacyjne lekarzy i specjalistów w kontakcie z pacjentem oraz inicjatywy oddające głos osobom z doświadczeniem kryzysu psychicznego. Fundamentem wszystkich tych działań jest przekonanie, że zmiana systemowa zaczyna się od zmiany języka i relacji.

W nadchodzącym roku chcemy jeszcze mocniej rozwijać projekty łączące zdrowie psychiczne z nowymi technologiami, w tym odpowiedzialnym wykorzystaniem sztucznej inteligencji w edukacji i wsparciu pacjentów. Planujemy również rozszerzenie działań szkoleniowych oraz dalsze budowanie partnerstw między organizacjami pacjenckimi, środowiskiem medycznym i instytucjami publicznymi.

Nie zapominamy o naszym programie W(y)SPA – wsparcie psychologiczne medyka, w ramach którego medycy mogą otrzymać pomoc psychologiczną. Będzie też kilka nowych inicjatyw, wychodzimy z edukacją zdrowotna w zupełnie nowy obszar.

Nagroda Zaufania to nie tylko wyróżnienie – to także zobowiązanie. Co według pani oznacza „zaufanie pacjentów” w praktyce i jak budować je w codziennej pracy organizacji pozarządowej?
 
Zaufanie pacjentów to przede wszystkim poczucie bezpieczeństwa – przekonanie, że ktoś naprawdę słucha, rozumie i działa w ich najlepszym interesie. Nie buduje się go deklaracjami, lecz konsekwencją, transparentnością i autentycznym partnerstwem. W praktyce oznacza to współtworzenie działań razem z pacjentami, jasną komunikację, oparcie inicjatyw na rzetelnej wiedzy oraz gotowość do uczenia się na błędach. Organizacja pozarządowa, która chce być wiarygodna, musi być blisko ludzi – nie tylko w momentach sukcesów, ale przede wszystkim w chwilach kryzysu.

Co chciałaby pani przekazać osobom, które dopiero zaczynają swoją przygodę z aktywizmem pacjenckim lub rozważają założenie własnej organizacji? Jakie rady wyniosła pani ze swojej drogi?

Najważniejsze to pamiętać, że zmiana systemowa jest procesem długim i wymagającym cierpliwości. Warto zaczynać od realnych potrzeb ludzi, a nie od gotowych rozwiązań. Kluczowe są także współpraca i budowanie sojuszy – żadna organizacja nie zmieni systemu w pojedynkę.

Z własnej drogi wyniosłam przekonanie, że siłą aktywizmu pacjenckiego jest autentyczność i odpowiedzialność za słowo. Trzeba umieć łączyć wrażliwość z profesjonalizmem oraz empatię z wiedzą. A przede wszystkim – nie tracić nadziei, nawet gdy zmiana wydaje się bardzo powolna. To właśnie wytrwałość najczęściej okazuje się czynnikiem przełomowym.

Artykuł Między ciszą a wołaniem o pomoc pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Ponad 350 szkół, przeszło 4000 lekcji i blisko 80 tys. uczniów. Taki zasięg miał w 2025 roku program ochrony zdrowia psychicznego i profilaktyki uzależnień „Mów Do Mnie #TokTuMi” Fundacji Mentalnie Równi. To o 285 proc. więcej niż w roku poprzednim, ale wciąż za mało, by zaopiekować wszystkie potrzeby młodych ludzi. Bo skala problemu jest ogromna

Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży jeszcze nigdy nie było tak zagrożone. Młodzież cierpi z powodu depresji, zaburzeń lękowych, zaburzeń odżywiania i wielu innych. Obecnie jednym z największych zagrożeń jest uzależnienie od internetu i potężna fala samotności, która dotyka młodych ludzi.

WHO szacuje, że co siódmy młody człowiek w wieku 10–19 lat doświadcza problemów ze zdrowiem psychicznym. Według danych Rzecznika Praw Dziecka z 2023 roku aż 21 proc. młodzieży w Polsce uważa, że nie ma żadnych powodów do radości, a co dziesiąty uczeń ma ciągle zły nastrój.

– Kiedy w 2020 roku zakładaliśmy Instytut Zdrowia Mentalnego – podmiot leczniczy zajmujący się opieką psychologiczną i psychiatryczną, nie sądziliśmy, że po kilku latach pomoc młodzieży stanie się głównym celem naszej działalności. Codziennie spotykamy się z dramatycznymi historiami rodziców, którzy szukają pomocy dla swoich dzieci przeżywających poważne kryzysy psychiczne. Dlatego postanowiliśmy uruchomić program ochrony zdrowia psychicznego i profilaktyki uzależnień Mów Do Mnie #TokTuMi. Docieramy w nim do szkół podstawowych i średnich, a w nich do młodzieży, nauczycieli i rodziców, podejmując tematy niezwykle istotne z punktu widzenia młodych ludzi. W 2025 roku objęliśmy programem blisko 80 tys. młodzieży i 97 tys. rodziców, a także przeszkoliliśmy prawie 1500 nauczycieli. To niemal czterokrotnie więcej niż rok wcześniej. Widzimy więc jak wielkie są potrzeby, ale by działać na szerszą skalę konieczne jest zaangażowanie całego społeczeństwa – mówi Tomasz Prosiński, Prezes Fundacji Mentalnie Równi.

#TokTuMi – tak wiele i tak niewiele

Czasami wystarczy zwykła rozmowa. Poświęcony czas. Chwila uważności. To ona pomaga dotrzeć do młodych ludzi, zrozumieć ich potrzeby, a w sytuacji kryzysowej, w porę zareagować. Wśród najważniejszych problemów, z którymi zmaga się młodzież, są uzależnienia, hejt rówieśniczy, cyberprzemoc, zaburzenia odżywiania i dezinformacja. To właśnie o nich w ramach ogólnopolskiego projektu „Mów do mnie #TokTuMi”, działającego od 2023 roku, mówią psychologowie z Instytutu Zdrowia Mentalnego.

– Skala problemu, z jakim mamy do czynienia, jest ogromna – i stale rośnie. Młodzież potrzebuje pomocy bardziej niż kiedykolwiek wcześniej. W naszym programie skupiamy się przede wszystkim na młodych ludziach, ale nasze działania prowadzimy równolegle w trzech innych grupach odpowiadających za dobrostan psychiczny młodzieży tj. rodziców, nauczycieli oraz mieszkańców lokalnych społeczności. Oferujemy im jakościową psychoedukację prowadzoną przez doświadczonych psychologów. Uczniów zapraszamy też na angażujące zajęcia profilaktyczne prowadzone przez rówieśników w mechanizmie wsparcia rówieśniczego. W 2025 roku dotarliśmy do przeszło 350 szkół w całej Polsce, ale wciąż wiele placówek czeka na pomoc – mówi Kamila Kalbarczyk, psycholożka i psychoterapeutka, inicjatorka programu Mów Do Mnie #TokTuMi.

Jest lepiej, ale nie wśród dzieci

Jak wynika z najnowszego raportu Komendy Głównej Policji Samobójstwa i próby samobójcze w Polsce w latach 2020–2025, liczba samobójstw w całej populacji spada. W 2025 r. o 1,4 proc. w porównaniu z 2024 oraz 8,2 proc. w porównaniu z 2021. Inaczej jest wśród dzieci i młodzieży, gdzie choć zanotowano spadek w 2024 w porównaniu do 2023 (12,4 proc.), to w 2025 r. liczba znacząco wzrosła o 26,8 proc.!

Według Biura Rzeczniczki Praw Dziecka, 44 proc. uczniów szkół ponadpodstawowych deklaruje, że często lub zawsze „ma wszystkiego dość”, 37 proc. czuje się samotnych, a 45 proc. jest przytłoczonych problemami. Tym bardziej potrzeba jeszcze więcej działań skierowanych właśnie do dzieci i młodzieży.

Kropla w morzu potrzeb

Choć Fundacja Mentalnie Równi z roku na rok obejmuje swoim zasięgiem coraz więcej szkół, to w kolejce na lekcje z psychologiem czekają kolejne. Obecnie są to 122 placówki z różnych części Polski – zarówno szkoły podstawowe, jak i średnie, publiczne i społeczne, a także ośrodki wychowawcze i centra edukacji.

Aby wziąć udział w projekcie, wystarczy zgłosić szkołę lub klasę, pisząc na adres biuro@mentalnierowni.pl. Jednak aby program był realizowany na większą skalę i na bieżąco odpowiadał na zapotrzebowanie placówek, kluczowe jest zaangażowanie przedstawicieli samorządów i świata biznesu.

Kto może pomóc?

Samorządy

W program coraz chętniej włączają się gminy, dla których wspieranie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży oraz działania profilaktyczne są jednymi z najważniejszych zadań. W ubiegłym roku program objął cztery nowe gminy oraz jeden powiat. Jedną z gmin był Strzegom, w którym od września do grudnia we wszystkich 8 szkołach podstawowych odbywały się lekcje dla klas VI–VIII. W ramach akcji miało też miejsce spotkanie z Michałem Koterskim, który opowiadał o swoich doświadczeniach związanych z uzależnieniem i hazardem i tłumaczył młodzieży jak nie wpaść w szpony nałogu.

Świat biznesu

Program skierowany jest również do biznesu, który obok swojej codziennej działalności chce wspierać zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży. Działalność ta wpisuje się bowiem w ideę zrównoważonego rozwoju i cele ESG, których realizacja jest tak ważna dla wielu organizacji.

O Fundacji Mentalnie Równi

Misją Fundacji Mentalnie Równi jest ochrona zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Twórcy Fundacji od 2020 r. prowadzą Instytut Zdrowia Mentalnego – podmiot leczniczy zajmujący się opieką psychologiczną i psychiatryczną. Codziennie spotykają się w nim z dramatycznymi historiami rodziców, którzy szukają pomocy dla swoich dzieci przeżywających poważne kryzysy psychiczne.

Tak powstała idea ogólnopolskiego, skoordynowanego i wielopoziomowego programu ochrony zdrowia psychicznego i profilaktyki uzależnień Mów Do Mnie #TokTuMi. Program dociera do uczniów szkół podstawowych (6-8 klasy) i średnich, dając młodym ludziom przestrzeń do rozmowy, wsparcia i realnej zmiany. Wsparciem obejmuje także nauczycieli i rodziców. W 2025 roku Fundacja przeprowadziła 4049 lekcji w przeszło 350 szkołach, docierając do blisko 78 tys. dzieci.

Fundacja Mentalnie Równi została założona we wrześniu 2025 i jest kontynuatorem działań Stowarzyszenia Mentalnie Równi założonego w lutym 2022 roku. Fundacja we wrześniu 2025 roku przejęła prawa do realizacji programu społecznego MÓW DO MNIE – #TokTuMi od Stowarzyszenia, prowadzonego od marca 2023.

Artykuł 80 tysięcy uczniów objętych wsparciem. Ale potrzeby są wielokrotnie większe pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego (World Mental Health Day) przypadający na 10 października przypomina nam, jak ogromne znaczenie ma troska o równowagę emocjonalną, dostęp do wsparcia i przeciwdziałanie stygmatyzacji osób zmagających się z zaburzeniami psychicznymi. W 2025 roku hasłem przewodnim jest „Zdrowie psychiczne w sytuacjach kryzysowych”

Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego to także moment refleksji nad kondycją psychiatrii w Polsce – nad potrzebą inwestycji w profilaktykę, edukację i dostęp do specjalistycznej pomocy, zwłaszcza dla dzieci i młodzieży.

Przeczytaj:

Wciąż poznajemy depresję – 5 faktów, których prawdopodobnie nie wiesz o tej chorobie

Wokół depresji narosło wiele mitów, m.in. ten, że kobiety zapadają na nią częściej niż mężczyźni albo że jest to choroba wyłącznie o podłożu psychiatrycznym. Ale to nie koniec! – Depresja ma różne oblicza, cały czas pojawiają się też doniesienia naukowe dające nowe światło na tę chorobę – wskazuje dr hab. n. med. Sławomir Murawiec, ekspert ds. psychiatrii w Akademii Zdrowia Psychicznego Harmonii Grupy LUX MED

Na depresję choruje ponad 350 mln ludzi, w Polsce – 4 mln, choć eksperci twierdzą, że liczba jest niedoszacowana. Niestety, wokół depresji narosło wiele mitów. Co więcej, choroba nadal skrywa przed lekarzami, terapeutami i pacjentami wiele tajemnic i wciąż pojawiają się nowe doniesienia naukowe dotyczące depresji. Dr hab. n. med. Sławomir Murawiec, psychiatra i ekspert Akademii Zdrowia Psychicznego Harmonii Grupy LUX MED obala najpopularniejsze mity wokół depresji.

1. Depresja nie toczy się tylko na poziomie psychologicznym

Jednym z ciekawszych odkryć naukowych wokół depresji było udowodnienie, że codzienny stres, a w szczególności stres społeczny (w relacjach z innymi ludźmi) przekłada się nie tylko na psychiczne, subiektywne samopoczucie, lecz może prowadzić także do pojawienia się zmian funkcjonowania układu odpornościowego. Wywołuje to stan zapalny o umiarkowanym nasileniu. Badacze z Kliniki Psychiatrii Uniwersytetu w Cambridge oceniają, że nawet ponad połowa osób z depresją ma podniesiony wskaźnik CRP, świadczący o toczeniu się procesów zapalnych w organizmie. – Powinniśmy mieć świadomość, że depresja to stan wpływający na zdrowie fizyczne, stąd większe ryzyko chorób somatycznych u osób z depresją. Lecząc depresję, pomagamy kompleksowo, zarówno psychice, jak i ciału – wyjaśnia dr hab. n. med. Sławomir Murawiec.

2. Depresja nie musi zaczynać się w mózgu

Bardzo ciekawym wątkiem zajmującym badaczy depresji jest obecnie temat etiologii tej choroby w jelitach. Depresja bywa widziana w kontekście funkcjonowania tak zwanej osi obejmującej wzajemne oddziaływania: mózgu-jelit-mikrobiomu jelitowego. – Prawdopodobnie, jeśli antygeny bakteryjne i bakterie przesiąkają poza światło jelita do wnętrza organizmu, dochodzi do powstania tam stanu zapalnego, który może być jednym z elementów przyczyn depresji. Zagadnienia wokół mikrobiomu jelit są obecnie bardzo dokładnie badane, wcześniejsze dekady badań wiązały powstawanie depresji wyłącznie z zakłóceniami pracy mózgu. Dziś wiemy, że cały układ pokarmowy i skład mikrobiomu może mieć związki z występowaniem depresji – tłumaczy ekspert.

3. Istnieją zależności między chorobami somatycznymi a depresją

Psychiatrzy mają już także wiedzę o wzajemnym związku pomiędzy występowaniem zaburzeń depresyjnych i chorób somatycznych. Chorzy na wiele chorób internistycznych, kardiologicznych czy reumatologicznych są bardziej narażeni na depresję. Ale okazuje się, że ten wpływ ma charakter dwukierunkowy. – Występowanie depresji jest poważnym i niezależnym czynnikiem ryzyka rozwoju wielu chorób somatycznych, np. chorób układu sercowo-naczyniowego, cukrzycy, chorób reumatycznych i odwrotnie – jeśli objawy depresji dołączą się do uprzednio istniejącej choroby somatycznej, to przebieg tej choroby jest mniej pomyślny, a leczenie – trudniejsze. Więcej jest skarg na różnorodne subiektywnie odczuwane dolegliwości, wzrasta ryzyko wystąpienia powikłań – tłumaczy dr hab. n. med. Sławomir Murawiec. Dlatego pacjenci przewlekle chorzy i ich lekarze powinni szczególnie przyglądać się swojemu samopoczuciu.

4. Kobiety nie chorują częściej niż mężczyźni

Jak przyznaje ekspert, zarówno w podręcznikach psychiatrii, jak i w mediach przekazywana jest informacja, że kobiety chorują na depresję dwa razy częściej niż mężczyźni. – Mężczyźni równie często zapadają na depresję. Problem polega na tym, że u nich depresja często bywa nierozpoznana, ponieważ na pierwszy plan wychodzą objawy inne niż te opisane w klasyfikacji psychiatrycznej. Te objawy to często złość, drażliwość, a nawet agresja, okresowe nadużywania alkoholu, zachowania ryzykowne, a czasem pracoholizm.
Ponadto nadal wśród płci męskiej bywa to temat tabu i niekiedy panowie dłużej zwlekają z diagnozą i przyjściem do gabinetu psychiatry po pomoc – wyjaśnia dr hab. n. med. Sławomir Murawiec.

5. Depresja nie jest synonimem wszystkich zaburzeń psychicznych

Świadomość zaburzeń psychicznych wśród pacjentów nadal wymaga edukacji. Nie każde gorsze samopoczucie jest depresją, istnieje sporo jednostek chorobowych określających zaburzenia psychiczne. – Przychodzą pacjenci i mówią, że są u mnie, bo „żona mówi, że mam depresję”, a okazuje się, że to np. zaburzenia lękowe lub całkiem innym problem zdrowotny. Ale pragnę podkreślić, że nie upatrywałbym dużego problemu w zwyczajowym równaniu depresji z np. stanami lękowymi, nerwicą. Najważniejsze, by pacjent w porę trafił do lekarza i to już rolą psychiatry jest odpowiednia diagnoza i wskazanie skutecznej terapii – dodaje ekspert Poradni Zdrowia Psychicznego Harmonii. I wskazuje, że nawet błędne nazywanie depresją innych chorób jest ważnym krokiem w walce z tabu zaburzeń psychicznych: – Cieszy mnie oswajanie tematów zdrowia psychicznego, mam nadzieję, że dzięki temu zdążymy pomóc wielu pacjentom zanim będzie za późno.

Przeczytaj również:

Depresja bardzo często jest pierwszą diagnozą, którą otrzymuje pacjent z zaburzeniami dwubiegunowymi. Dzieje się tak, ponieważ u zdecydowanej większości pacjentów ma miejsce przewaga epizodów depresyjnych, co opóźnia rozpoznanie zaburzeń dwubiegunowych i co za tym idzie – rozpoczęcie leczenia. Według badań to opóźnienie może wynosić nawet 8–9 lat.

Więcej: ChAD jest chorobą bardzo trudną do zdiagnozowania i leczenia. Rozmowa z prof. Dominiką Dudek

Lit potrafi całkowicie zmienić przebieg choroby dwubiegunowej. Rozmowa z prof. Agatą Szulc, prezesem Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego

Przypominamy również o naszej petycji do minister zdrowia Jolanty Sobierańskiej-Grendy z prośbą o wprowadzenie obowiązkowego zaplecza internistycznego w dużych szpitalach psychiatrycznych (powyżej 500 łóżek). Pomysł popierają wybitni specjaliści psychiatrii. Zachęcamy do podpisania apelu!

Artykuł Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego 2025 pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Reportaż Wirtualnej Polski „Granica została przekroczona. Lekarze ze szpitala psychiatrycznego w Tworkach przerywają milczenie” wstrząsnął opinią publiczną. Opisane w nim dramatyczne relacje lekarzy – brak obsady oraz dostępu do diagnostyki, konieczność podjęcia decyzji, który pacjent będzie oddychał, a który pozostanie sam – szokują. I każą się zastanowić, jak coś takiego w dużym europejskim kraju w 2025 roku może w ogóle mieć miejsce?

Ale ma. Świadectwa medyków pracujących w Tworkach nie są opisem jednostkowych zaniedbań, lecz obrazem systemowej patologii. Kiedy w placówce psychiatrycznej decyzje o ograniczeniu badań uzasadnia się optymalizacją kosztów czy brakiem środków, w rzeczywistości przesądza się o czyimś życiu. Reportaż o szpitalu w Tworkach obnaża coś jeszcze: dramatyczne poczucie bezradności lekarzy, którzy zostali postawieni wobec niemożności niesienia adekwatnej pomocy. To krzyk o ratunek dla pacjentów, ale i dla całego środowiska medycznego zmuszanego do pracy w warunkach zagrażających etyce lekarskiej oraz podstawowym standardom bezpieczeństwa.

Polska psychiatria potrzebuje zmian. Głos lekarzy z Tworek, tak samo jak opublikowany na naszych łamach artykuł „Interna i psychiatria, razem… na dobre i na złe”, powinny stać się impulsem do podjęcia natychmiastowych działań. Problem został zasygnalizowany – teraz czas na ruch decydentów. I nastąpił on od razu! Rzecznik Praw Pacjenta Bartłomiej Chmielowiec zlecił kontrolę szpitala w Tworkach. Wystarczył jeden artykuł. Ciekawe, dlaczego ten sam rzecznik nie reagował na skargi pacjentów szpitala w Tworkach, a dziesiątki zostały złożone przed powstaniem publikacji Wirtualnej Polski. Wiele można o tym przeczytać w komentarzach. Kontrola rzecznika Bartłomieja Chmielowca zapewne wskaże winnego. I co? Rzecz w tym, że prawdopodobnie nic. Przyjdzie następca, problem pozostanie.

Nie wystarczy tylko mówić, że jest źle. Trzeba to jeszcze naprawić. W naszej petycji o utworzenie oddziałów internistycznych w szpitalach psychiatrycznych podkreślamy, że pacjent psychiatryczny ma takie samo prawo do pełnej opieki medycznej jak każdy inny i nie może być traktowany jak pacjent drugiej kategorii. Jeśli ten systemowy mechanizm nie zostanie zmieniony, tragedie takie jak opisywane w Tworkach będą się powtarzać.

Szanujmy głos lekarzy jako pierwszy alarm systemu i nie traktujmy ich protestów jako zagrożenia; gdy mówią „nie możemy dłużej milczeć”, to znaczy, że przekroczono wszelkie dopuszczalne normy bezpieczeństwa.

Ewa Podsiadły-Natorska
Paweł Kruś

PODPISZ PETYCJĘ ONLINE

Artykuł Opieka psychiatryczna w Polsce to rosyjska ruletka pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

– Stałe zabezpieczenie internistyczne na oddziałach psychiatrycznych to nie luksus, lecz konieczność – przekonuje dr n. med. Paulina Wróbel-Knybel z Kliniki Psychologiczno-Psychiatrycznej PsychoMedic. Jak podkreśla, pacjenci psychiatryczni często trafiają do szpitali w poważnym stanie somatycznym, a brak odpowiedniego wsparcia internistycznego stanowi realne zagrożenie zarówno dla chorych, jak i lekarzy. Publikujemy list lekarki

Szanowna Redakcjo,

jako psychiatra kończąca rezydenturę, pracująca w Lublinie, chciałabym odnieść się do artykułu „Interna i psychiatria razem… na dobre i na złe” Marcina Karolewskiego. Uważam, że poruszone w nim zagadnienie – potrzeba stałego zabezpieczenia internistycznego w szpitalach psychiatrycznych – jest niezwykle istotne i zasługuje na pilną uwagę ze strony decydentów i środowiska medycznego.

Pacjenci psychiatryczni często, w wyniku zaostrzenia objawów, zaniedbują leczenie chorób somatycznych. Trafiają wtedy na izby przyjęć psychiatrycznych nie tylko z nasilonymi objawami psychicznymi, ale również w bardzo złym stanie ogólnym. Nierzadko są to osoby z nierozpoznanymi chorobami przewlekłymi, zespołem metabolicznym, schorzeniami związanymi z wiekiem czy nawet nowotworami.

Nie są to tylko obserwacje lekarzy praktyków – problem ten potwierdzają dane naukowe i epidemiologiczne. Chorzy z poważnymi zaburzeniami psychicznymi (takimi jak schizofrenia, zaburzenie dwubiegunowe czy ciężka depresja) obarczeni są istotnie wyższym ryzykiem chorób somatycznych, szczególnie sercowo-naczyniowych, cukrzycy, otyłości i zespołu metabolicznego. Współistnienie chorób psychicznych i somatycznych nie jest marginalne: u 20–35 proc. pacjentów z przewlekłymi schorzeniami somatycznymi stwierdza się także co najmniej jedno zaburzenie psychiczne.

Badanie EZOP II wykazało, że aż 26,5 proc. populacji Polski miało w swoim życiu rozpoznane przynajmniej jedno zaburzenie psychiczne. Co więcej, wśród osób z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi główną przyczyną nadmiernej śmiertelności są nierozpoznane i/lub nieleczone choroby ogólnomedyczne!

Dlatego całkowicie popieram postulat kolegów: oddziały psychiatryczne powinny mieć stałe zabezpieczenie internistyczne – w formie pełnowyposażonych oddziałów internistycznych, i to nie tylko w największych szpitalach, ale również w mniejszych placówkach. Trudno wyznaczyć dolną granicę wielkości szpitala, w którym takie rozwiązanie jest potrzebne – pacjenci chorują niezależnie od liczby łóżek i wszędzie wymagają zarówno opieki psychiatrycznej, jak i internistycznej.

W mojej ocenie bez wprowadzenia takich rozwiązań nadal będziemy obserwować sytuacje, w których pacjenci trafiają do oddziałów psychiatrycznych w stanie znacznie pogorszonym somatycznie, co zwiększa ryzyko powikłań i dodatkowo obciąża system ochrony zdrowia. Brak stałego zabezpieczenia internistycznego stanowi realne zagrożenie nie tylko dla życia i zdrowia pacjentów, ale również dla lekarzy pracujących w szpitalach psychiatrycznych, którzy zmuszeni są działać bez odpowiedniego wsparcia.

Z poważaniem,
Dr n. med. Paulina Wróbel-Knybel
Rezydentka Psychiatrii, Lublin

Źródła:
1. EZOP II – Zaburzenia psychiczne i dostępność psychiatrycznej opieki zdrowotnej w Polsce (2017–2020). Wyniki badania epidemiologicznego.
2. Ziółkowska M., Współistnienie chorób somatycznych i psychicznych, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2022;28(1):71–76. Dostęp: monz.pl
3. Choroby somatyczne u osób z poważnymi zaburzeniami psychicznymi. Portal MP.pl. Dostęp: mp.pl
4. Zdrowie psychiczne Polaków w liczbach. Statystyki. Trzymsie.pl, 2023. Dostęp: trzymsie.pl

PODPISZ PETYCJĘ ONLINE

Artykuł Dr Paulina Wróbel-Knybel: „Oddziały psychiatryczne powinny mieć stałe zabezpieczenie internistyczne” pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Nasza redakcja wystosowała List Otwarty do Minister Zdrowia Jolanty Sobierańskiej-Grendy z prośbą o wprowadzenie obowiązkowego zaplecza internistycznego w dużych szpitalach psychiatrycznych (powyżej 500 łóżek). Pomysł popierają wybitni specjaliści psychiatrii. Zachęcamy do podpisania apelu!

List Otwarty do Minister Zdrowia to reakcja na przesłany do redakcji „Świata Lekarza” tekst lek. Marcina Karolewskiego z Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych „Dziekanka” w Gnieźnie, który zwrócił uwagę na brak oddziałów internistycznych w dużych szpitalach psychiatrycznych, co jest niebezpieczne zarówno dla pacjentów, jak i pracujących tam lekarzy.

Pacjenci z zaburzeniami psychicznymi często mają choroby współistniejące (m.in. infekcje, zaburzenia metaboliczne, niewydolność oddechową, choroby serca, nerek) wymagające szybkiej i właściwej opieki internistycznej. Brak stałego zaplecza internistycznego w dużych szpitalach psychiatrycznych naraża ich na niepotrzebne ryzyko oraz stwarza konieczność transportu do szpitali ogólnych, co opóźnia leczenie i podnosi koszty systemu. Zdaniem lek. Marcina Karolewskiego doraźne konsultacje internistyczne nie rozwiązują problemu.

„Lekarz ma moralny i etyczny obowiązek leczenia wszystkich chorób pacjenta, nie wolno mu koncentrować się tylko na jednej z nich. Pacjent leczony na chorobę psychiczną nie może umierać na zapalenie płuc, chorobę serca czy nerek” – pisze redakcja.

Praca oddziału internistycznego w dużym szpitalu psychiatrycznym pozwoli na szybszą reakcję w stanach zagrażających zdrowiu i życiu pacjentów.

Prof. Agata Szulc, prezes Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego:
„Jak najbardziej popieram, problemy somatyczne są najczęstszymi powikłaniami, które w warunkach szpitala psychiatrycznego (który nie jest w zasadzie szpitalem) są niebezpieczne dla zdrowia i życia pacjentów. Często wymagana jest szybka ocena i diagnoza, a także oczywiście leczenie lub decyzja o konieczności transportu np. na SOR. W przypadkach przewlekłych, u osób starszych, z wieloma chorobami, często występuje też konieczność wielu konsultacji, co jest czasochłonne i trudne. Stąd wymóg zatrudnienia internisty w szpitalu psychiatrycznym jest w tej chwili niezbędny”.

Prof. Dominika Dudek, past prezes Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego:
„Całkowicie zgadzam się z tym postulatem”.

Prof. Jerzy Samochowiec, Kierownik Katedry i Kliniki Psychiatrii USK1 PUM w Szczecinie:
„W pełni popieram, prowadzę klinikę, która jest Centrum Zdrowia Psychicznego odpowiedzialnym za połowę dorosłej populacji Szczecina i na etacie mam doświadczonego internistę”.

Dr hab. Michał Lew-Starowicz, prof. CMKP:
„Oczywiście popieram inicjatywę utworzenia etatu internistycznego w szpitalach psychiatrycznych”.

Twoje wsparcie jest ważne: im więcej podpisów, tym większa szansa na szybką decyzję Ministerstwa Zdrowia. 

PODPISZ PETYCJĘ ONLINE

Artykuł Holistyczna opieka w psychiatrii – podpisz petycję „Świata Lekarza” pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

W środowisku naukowym rośnie świadomość znaczenia dobrostanu psychicznego i potrzeby budowania bezpiecznego miejsca – zarówno dla studentów, jak i kadry akademickiej. Z badania SWPS wynika, że wiele osób w tym środowisku zmaga się z silnym stresem, wypaleniem zawodowym oraz zaburzeniami lękowymi i depresyjnymi. Do tego dochodzi także coraz częściej występujący problem mobbingu i dyskryminacji. Tematem zajmuje się MNiSW, powołując specjalny międzyresortowy zespół, ale też same uczelnie

MNiSW powołał specjalny zespół ds. identyfikacji dobrych praktyk i opracowania mechanizmów przeciwdziałania mobbingowi, wspierania dobrostanu osób pracujących oraz kształcących się w systemie szkolnictwa wyższego i nauki oraz profilaktyki zdrowia psychicznego w środowisku akademickim. Jego inauguracyjne posiedzenie odbyło się w połowie czerwca br. Członkowie zespołu mają identyfikować obszary, w których istnieje możliwość wystąpienia mobbingu, przeprowadzić analizy w odniesieniu do możliwości wystąpienia zjawisk niepożądanych w środowisku akademickim i opracować propozycję rozwiązań systemowych, w szczególności legislacyjnych.

– W ministerstwie działa też Rzecznik Dyscyplinarny Ministra, który rozpatruje sprawy względem rektorów, którzy też mogą się dopuścić takich, a nie innych zachowań – mówi agencji Newseria prof. dr hab. inż. Maria Mrówczyńska, podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Kolejna inicjatywa to zainaugurowany z inicjatywy Uniwersytetu Warszawskiego przy wsparciu MNiSW projekt „Uczelnia – przestrzeń bezpieczna od mobbingu i dyskryminacji – działania na rzecz wspierania polityki antymobbingowej i działań niepożądanych na polskich uczelniach”.

– To projekt, który identyfikuje problemy związane z mobbingiem i dyskryminacją na uczelniach. Ale też ma na celu dialog ze środowiskiem, dlatego będzie dotyczył również różnych regionów Polski i ma na celu wypracowanie strategii działań antymobbingowych na uczelniach – tłumaczy wiceministra nauki i szkolnictwa wyższego.

Z raportu „Analiza badań nad zdrowiem psychicznym i jakością życia w środowisku akademickim” przygotowanego przez badaczy z Uniwersytetu SWPS na zlecenie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, wynika, że zaburzenia lękowe i depresyjne, silny stres, a także wypalenie zawodowe to problemy, z którymi najczęściej mierzy się polska społeczność akademicka. Nie odbiega to od skali zjawiska obserwowanego na świecie, ale pozostaje znaczące.

– W ministerstwie stale prowadzone są prace, które mają na celu wspieranie całej społeczności akademickiej. Mieliśmy już bardzo duże działania związane z poprawą dobrostanu psychicznego studentów i pracowników uczelni w trakcie pandemii COVID-19. To był bardzo trudny czas dla nas wszystkich na uczelniach – mówi prof. Maria Mrówczyńska.

Wspomniany raport wskazuje, że pandemia koronawirusa miała głęboki wpływ na zdrowie psychiczne osób studiujących i doprowadziła do znacznego pogorszenia nastroju u niemal 80 proc. Większość osób studiujących zmagała się z negatywnymi emocjami, a główną przyczyną pogorszenia nastroju były ograniczenia w kontaktach interpersonalnych. To właśnie w odpowiedzi na kryzys psychiczny związany z pandemią wiele uczelni w Polsce zaczęło rozwijać wewnętrzne systemy wsparcia – m.in. uruchomiły bezpłatne punkty wsparcia psychologicznego online, prowadziły interwencje kryzysowe, organizowały warsztaty z zakresu zdrowia psychicznego i kampanie dotyczące zdrowia psychicznego.

– Studenci to ponad 1,2 mln osób studiujących na uczelniach publicznych i niepublicznych. Musimy dbać o nich jako cała społeczność akademicka, aby jak najmniej było wobec nich zachowań mobbingowych i dyskryminacyjnych, a najlepiej, żeby nie było ich w ogóle – podkreśla wiceministra nauki i szkolnictwa wyższego.

Problem zdrowia psychicznego na uczelniach jest znacznie szerszy. Z raportu SWPS wynika, że studenci odczuwają na co dzień wysoki poziom stresu (deklaruje tak połowa z nich), a ich głównym źródłem są wątpliwości związane z przyszłością zawodową. 23 proc. osób studiujących spełniało kryteria zaburzenia depresyjnego, w tym 4 proc. – ciężkiej depresji. Problemem jest również wypalenie edukacyjne, związane m.in. z takimi czynnikami jak wyniki w nauce, odczuwany poziom stresu czy liczba godzin poświęcana nauce. W grupie zagrożonych wypaleniem edukacyjnym znalazło się 28 proc. osób.

W przypadku doktorantek i doktorantów problemem jest przede wszystkim niski poziom jakości życia, według deklaracji niższa niż w przypadku ich rówieśników spoza uczelni. Ok. 22 proc. z nich doświadcza trudności w codziennym funkcjonowaniu, w tym poważnych objawów depresji i problemów psychosomatycznych. Około 6 proc. raportuje myśli samobójcze. Z badań wynika, że doktorantki w większym stopniu niż doktoranci doświadczają trudności w pogodzeniu pracy naukowej i życia prywatnego (work–life balance) oraz doświadczają silniejszego wyczerpania.

Od problemów ze zdrowiem psychicznym nie są wolni również pracownicy akademiccy. Prawie co trzeci z nich deklaruje, że doświadcza wysokiego nasilenia symptomów zaburzeń afektywnych. Na wyższy poziom stresu najbardziej są osoby narażone rozpoczynające pracę akademicką. Również poziom wypalenia zawodowego wśród kadry akademickiej jest wysoki: 21 proc. osób doświadczyło tego syndromu w wysokim stopniu; z kolei 62 proc. zgłaszało niskie poczucie osobistych osiągnięć.

– Najważniejszym elementem zaopiekowania jest na pewno dobrostan psychiczny i to zgłaszają zarówno środowiska studenckie, jak i środowiska związane z pracownikami i nauczycielami akademickimi, pracownikami administracji. To szerszy problem, który dotyka całego społeczeństwa – przekonuje prof. Maria Mrówczyńska.

Artykuł MNiSW reaguje na problemy psychiczne w środowisku akademickim pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Choć 64 proc. Polaków ocenia swój stan psychiczny jako raczej dobry, to przewlekłego zmęczenia przynajmniej czasami doświadcza 66 proc. z nas. Co czwarta osoba spełnia kryteria depresji. Przed skorzystaniem z pomocy powstrzymują m.in: wstyd i poczucie, że poradzimy sobie sami – wynika z raportu IP PAN

Raport Dobrostan psychiczny w Polsce. Co myślimy o pomocy psychologicznej? przygotował zespół z Instytutu Psychologii Polskiej Akademii Nauk. Badanie przeprowadzono w ostatnim kwartale 2024 roku na reprezentatywnej próbie dorosłych Polek i Polaków.

Z badania wynika, że Polki i Polacy niechętnie przyznają się do kłopotów ze zdrowiem psychicznym. Choć 64 proc. badanych twierdzi, że ich stan psychiczny jest raczej dobry, to przy bliższym spojrzeniu okazuje się, że 66 proc. dorosłych rodaków przynajmniej czasami doświadcza przewlekłego zmęczenia. Blisko 30 proc. przyznaje, że często tęskni za posiadaniem w pobliżu bliskiej osoby. Co czwarta osoba spełnia kryteria możliwej depresji.

Wśród osób w badanej próbie, które otrzymały diagnozę zaburzenia psychicznego, psychiatrycznego lub rozwojowego, przeważały te z rozpoznaniem depresji (77 proc.) oraz zaburzeń lękowych (55 proc.). Aż 23 proc. całej próby w ostatnim czasie doświadczyło objawów obniżonego nastroju, a prawie 15 proc. doznawało przekonań o byciu obiektem spisków i prześladowań oraz zmagało się z natrętnymi myślami i zachowaniami kompulsywnymi – czytamy w raporcie.

– Nasze badanie pokazuje, że kondycja psychiczna wielu Polek i Polaków jest niepokojąca. Szczególnie trudna sytuacja dotyczy młodych dorosłych, którzy coraz częściej odczuwają emocjonalne przeciążenie, wyczerpanie i brak sensu. Ich życie przebiega w cieniu kryzysów: pandemii, wojny, przeciążenia informacyjnego – powiedziała dr hab. Marta Marchlewska, prof. Instytutu Psychologii Polskiej Akademii Nauk, cytowana w przesłanym PAP komunikacie.

Prawie połowa respondentów zadeklarowała, iż rozważała skorzystanie z pomocy psychologa, psychiatry lub psychoterapeuty z powodu doświadczanego dyskomfortu psychicznego. Wśród nich 68 proc. przyznało, że miało takie myśli w ciągu ostatniego roku. Jedynie 38 proc. badanych zadeklarowało, że faktycznie kiedykolwiek skorzystało z profesjonalnej pomocy psychologicznej.

Jak wynika z raportu, oprócz obiektywnych czynników zniechęcających do podjęcia profesjonalnej pomocy psychologicznej (np. brak środków na opłacenie wsparcia – 48 proc.), badani najczęściej wskazywali na te, który łączyły się z ich sposobem myślenia o swojej sytuacji. Najwięcej osób powstrzymywało poczucie, że poradzą sobie sami z problemem (54 proc.) lub że rozwiąże się on sam (44 proc).

Wiele osób ostatecznie nie zgłasza się do specjalisty – bo się wstydzi, nie wie, jak zacząć, albo bo nie ufa terapeutom.

Aż 71 proc. osób, które nigdy nie otrzymały diagnozy psychiatrycznej, uważa, że taka „etykietka” wiązałaby się ze wstydem. Tymczasem wśród osób, które mają postawione diagnozy, tylko 27 proc. mówi o poczuciu wstydu.

– Ci, którzy nigdy nie korzystali z pomocy psychologicznej, oceniają ją gorzej niż ci, którzy naprawdę ją otrzymali. Nasze wyobrażenia są często dużo bardziej surowe niż rzeczywistość. A to właśnie one, w pierwszej kolejności, blokują dostęp do wsparcia – skomentowała prof. Marta Marchlewska.

Choć psychologia dla wielu respondentów jest interesująca, to wiedza o niej – fragmentaryczna.

Aż 94 proc. respondentów uznało za prawdziwe stwierdzenie, że osoby nieposiadające diagnozy zaburzeń psychicznych ani niezmagające się z poważnymi problemami również mogą korzystać z usług psychoterapeutów, co świadczy o wysokiej świadomości dostępności psychoterapii. 77 proc. zgodziło się z twierdzeniem, że nie wszystkie leki psychotropowe mają uzależniające działanie, co wskazuje na stosunkowo dobrą znajomość specyfiki farmakoterapii. 73 proc. respondentów poprawnie wskazało, że psychoterapia nie jest równoznaczna z rozmową z kimś bliskim.

Jednocześnie blisko 10 proc. wierzy w teorie spiskowe, według których psychoterapia to sposób na manipulowanie społeczeństwem. Spora część respondentów – 27 proc. – uważa, że ukończenie studiów psychologicznych zapewnia umiejętności czytania w myślach. Z kolei 19 proc. respondentów stwierdziło, że farmakoterapia zawsze przynosi więcej szkód niż korzyści, co wskazuje na negatywne przekonania wobec leczenia farmakologicznego.

– Wiedza psychologiczna w Polsce nadal wydaje się elitarna i pełna luk. Większość ludzi czerpie ją z popkultury albo własnych domysłów, a nie z rzetelnych źródeł. Dlatego edukacja psychologiczna powinna być traktowana jak konieczność – dodała prof. Marta Marchlewska.

Raport opracowano w ramach programu Psychologia dla Społeczeństwa realizowanego dzięki wsparciu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Badanie przeprowadzono w ostatnim kwartale 2024 roku w formie ankiety online. Celem było uzyskanie danych od reprezentatywnej próby dorosłych Polek i Polaków, dobranej z uwzględnieniem kryteriów demograficznych takich jak płeć, wiek oraz miejsce zamieszkania. Próba badawcza obejmowała 647 osób.

Nauka w Polsce

ekr/ agt/

Artykuł Raport: Polacy wciąż niechętnie przyznają się do problemów ze zdrowiem psychicznym pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozpoczęła się II edycja programu „Wspierająca Szkoła” współorganizowana przez Fundację Adamed i serwis Życie Warte Jest Rozmowy. Tegoroczna odsłona inicjatywy pozyskała dofinansowanie w ramach konkursu Ministerstwa Edukacji Narodowej, co umożliwiło ponad dwukrotne zwiększenie liczby szkół objętych działaniami edukacyjnymi

W marcu Fundacja Adamed, we współpracy z serwisem Życie Warte Jest Rozmowy, zainaugurowała kolejną edycję programu „Wspierająca Szkoła” – pierwszego w Polsce kompleksowego programu poświęconego zapobieganiu zachowaniom samobójczym wśród dzieci i młodzieży.

Tegoroczna odsłona inicjatywy zyskała wsparcie Ministerstwa Edukacji Narodowej, które przyznało jej dofinansowanie w ramach otwartego konkursu ofert na realizację w latach 2024 i 2025 zadania z zakresu zdrowia publicznego pt. „Zobacz emocje – realizacja projektów i programów edukacyjnych, wychowawczych, interwencyjnych oraz profilaktycznych opartych na podstawach naukowych, w tym programów profilaktyki uniwersalnej, wskazującej i selektywnej”. Dzięki temu liczba placówek biorących udział w projekcie została zwiększona ponad dwukrotnie wobec roku poprzedniego. W efekcie do kolejnej transzy programu przystąpiło łącznie aż 55 placówek z całej Polski, które otrzymają wsparcie w zakresie profilaktyki zdrowia psychicznego uczniów i uczennic.

Przebieg programu został ponadto wzbogacony o nowe elementy, takie jak cykl otwartych webinarów dla pracowników szkół oraz drukowane materiały edukacyjne, w tym plakaty z zasadami wsparcia rówieśniczego. Szacuje się, że w zajęciach dydaktycznych prowadzonych w 2025 r. w ramach II edycji programu „Wspierająca Szkoła” weźmie udział co najmniej 3 500 dorosłych osób.

– Program „Wspierająca Szkoła” stworzyliśmy w odpowiedzi na realną potrzebę, jaką obecnie jest wsparcie dzieci i młodzieży w obliczu wyzwań emocjonalnych, z którymi mierzą się w codziennym życiu. Współczesne szkoły stoją przed zadaniem nie tylko nauczania, ale także rozpoznawania i reagowania na kryzysy psychiczne, które dotykają coraz większą liczbę uczniów i uczennic. Dzięki temu, że Ministerstwo Edukacji Narodowej doceniło i objęło nasz projekt wsparciem, możemy rozszerzyć działania i dotrzeć do większej liczby uczniów, nauczycieli, rodziców i opiekunów, którzy mogą skorzystać z narzędzi i wiedzy z zakresu zapobiegania kryzysom emocjonalnym i zachowaniom samobójczym wśród najmłodszych – mówi Katarzyna Dubno, Członkini Zarządu Fundacji Adamed.

Pierwszy tak kompleksowy program w Polsce

Głównym założeniem programu „Wspierająca Szkoła” Fundacji Adamed jest przekazywanie wiedzy niezbędnej do niesienia pomocy dzieciom i młodzieży w kryzysie psychicznym. Cel ten jest realizowany poprzez organizację szkoleń i konsultacji o tej tematyce, profesjonalne wsparcie kadry pedagogicznej w stworzeniu procedury kryzysowej i powołaniu zespołu kryzysowego w szkole oraz udostępnianie materiałów edukacyjnych opracowanych przez ekspertów z dziedziny suicydologii.

Każda placówka, która skorzysta z całego pakietu świadczeń, otrzymuje certyfikat „Wspierająca Szkoła” stanowiący potwierdzenie jej zaangażowania w tworzenie bezpiecznego i wspierającego środowiska dla uczniów.

– Najnowsze statystyki wskazują, że w 2024 r. aż 2054 dzieci i nastolatków do 19. roku życia podjęło próbę samobójczą. Niestety doszło też do 127 samobójstw. Obecnie szacuje się, że w Polsce na depresję cierpi 2 proc. dzieci w wieku 6–12 lat i aż 20 proc. w grupie młodzieńczej. To pokazuje, z jak ogromnym problemem się mierzymy. Warto podkreślić, że depresja i inne problemy emocjonalne wśród młodych ludzi często pozostają niezauważone, co prowadzi do tragicznych konsekwencji. Właśnie dlatego programy takie jak „Wspierająca Szkoła” są niezbędne, by zwiększyć świadomość na temat problemów psychicznych w szkołach, edukować nauczycieli, rodziców i opiekunów oraz zapewniać młodzieży odpowiednie wsparcie – wyjaśnia dr Halszka Witkowska, pomysłodawczyni i koordynatorka serwisu Życie Warte Jest Rozmowy, współorganizatora programu „Wspierająca Szkoła”.

Ogólnodostępne działania edukacyjne

– W obliczu rosnącej liczby kryzysów emocjonalnych wśród dzieci i młodzieży, uważamy, że edukacja w zakresie rozpoznawania objawów depresji, wsparcia psychicznego i skutecznej pomocy jest absolutnie kluczowa. Naszym celem jest nie tylko reagowanie na istniejące problemy, ale przede wszystkim zapobieganie ich eskalacji. Dlatego działamy dwutorowo. Po pierwsze obejmując szerokim programem szkoleń i procedur kryzysowych konkretne szkoły, które po jego ukończeniu otrzymują certyfikat „Wspierająca Szkoła” oraz organizując otwarte, dostępne bez ograniczeń, bezpłatne webinary zarówno dla opiekunów, jak i pracowników placówek edukacyjnych nieobjętych programem – mówi Agnieszka Rejer-Mellin, Koordynatorka Fundacji Adamed.

„Wspierająca Szkoła” to nie tylko działania podejmowane na rzecz zakwalifikowanych szkół – to również aktywności, które są skierowane do szerokiego grona odbiorców. To cykl otwartych webinarów pod hasłem „Pierwsza pomoc rodzicielska: jak rozpoznać kryzys emocjonalny u dziecka i nastolatka i jak zareagować?”, które są zaadresowane do wszystkich rodziców, opiekunów oraz bliskich młodych osób w kryzysie.

W 2025 r. działania w ramach programu zostały rozszerzone o nowy cykl otwartych spotkań online, tym razem przeznaczonych dla pracowników szkół. Podczas szkoleń pt. „Pierwsza pomoc emocjonalna: jak rozpoznać kryzys samobójczy u ucznia i jak powołać zespół kryzysowy w szkole?” uczestnicy dowiadują się, po czym rozpoznać kryzys emocjonalny u młodej osoby, a także jak wpływa on na jej szkolne funkcjonowanie.

Webinary poświęcone są pierwszej pomocy emocjonalnej, czyli temu, co każdy z nas może zrobić dla dziecka lub nastolatka znajdującego się w trudnym momencie życiowym. Ich uczestnicy poznają zasadę 4 x Z, czyli efektywnego i wspierającego sposobu reagowania w sytuacji zauważenia kryzysu emocjonalnego u młodej osoby. Omówiona zostaje także rola i zasady powoływania zespołu kryzysowego w szkole oraz schemat jego działania. Dzięki temu osoby biorące udział w spotkaniach zdobędą kompetencje niezbędne do skutecznego reagowania w sytuacjach kryzysowych w środowisku szkolnym.

Dodatkowo zakres działań edukacyjnych w ramach programu stopniowo rozszerzany będzie o treści dotyczące zjawiska uzależnień u młodych osób.

Pełny harmonogram tegorocznych spotkań dostępny jest na stronie internetowej programu. Znajdują się tam również ogólnodostępne materiały edukacyjne oraz na bieżąco aktualizowana baza miejsc oferujących pomoc.

Wcześniejsze edycje programu

Z końcem 2024 roku zakończona została I pełna edycja programu, którą z sukcesem ukończyło 26 szkół w całej Polsce. Dotychczas w ramach pilotażu oraz I edycji działaniami objęte zostały 30 placówki edukacyjne. Każda ze szkół biorących udział w programie uzyskała dostęp do 4 szkoleń dla nauczycieli i pracowników, webinaru dla rodziców, a także indywidualnych konsultacji z suicydologiem. Oprócz tego wszystkie placówki przygotowały spersonalizowaną procedurę kryzysową oraz powołały zespół kryzysowy w przypadku sytuacji zagrożenia życia i zdrowia psychicznego uczniów.

W efekcie program dotarł do niemal 740 pracowników szkół oraz 1 200 rodziców i opiekunów. Uczestnicy przeznaczyli łącznie 520 godzin dydaktycznych na pogłębianie wiedzy z zakresu postępowania w przypadku wystąpienia kryzysu psychicznego u młodych osób.

Działania podejmowane w ramach I edycji programu zostały objęte patronatem honorowym Ministra Edukacji oraz patronatem merytorycznym Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i Polskiego Towarzystwa Suicydologicznego. Program uzyskał również pozytywną opinię i rekomendację do dalszych działań ekspertek w dziedzinie psychiatrii dziecięcej – prof. dr hab. n. med. Małgorzaty Janas-Kozik, pełnomocnik ds. reformy w psychiatrii dzieci i młodzieży, Kierownik Katedry Psychiatrii i Psychoterapii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach oraz Kierownik Oddziału Klinicznego Psychiatrii i Psychoterapii Wieku Rozwojowego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego przy Centrum Pediatrii im. Jana Pawła II w Sosnowcu, a także dr n. med. Aleksandry Lewandowskiej – krajowej konsultant w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży, Ordynator Oddziału Psychiatrycznego dla Dzieci, Kierownik Poradni Psychiatrycznej dla Dzieci i Młodzieży, Kierownik Programu Koordynowanej Opieki Psychiatrycznej dla dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju KO-CZR.

Fundacja Adamed od 11 lat prowadzi aktywności na rzecz wspierania nauki oraz współpracy ze środowiskiem naukowym. Celem jej stworzenia była potrzeba wspierania rozwoju utalentowanej młodzieży oraz popularyzowania nauk ścisłych i przyrodniczych. Fundacja szerzy ideę współpracy oraz integruje środowisko naukowe, przemysł farmaceutyczny, medyczny i biotechnologiczny, jak również wzmacnia współpracę z podmiotami o zbliżonych zadaniach. Głównym programem realizowanym przez Fundację Adamed jest program stypendialny ADAMED SmartUP, którego celem jest wsparcie najzdolniejszych młodych osób w ich rozwoju naukowym. Najnowszym projektem Fundacji jest „Wspierająca Szkoła”. To pierwszy w Polsce kompleksowy program dotyczący zapobiegania zachowaniom samobójczym wśród dzieci i młodzieży skierowany do szkół podstawowych i ponadpodstawowych. W jego ramach nauczyciele, pedagodzy, rodzice oraz uczniowie nabywają stosowną wiedzę i umiejętności, otrzymują odpowiednie narzędzia tak, by dbać o dobrostan psychiczny najmłodszych.

Artykuł Ruszyła II edycja programu „Wspierająca Szkoła” pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Opieka psychiatryczna oparta na opiece środowiskowej to najskuteczniejsza forma świadczenia pomocy pacjentom – uważają psychiatrzy. Właśnie w taki sposób świadczenia są realizowane przez centra zdrowia psychicznego działające na razie w ramach pilotażu. Eksperci nie są pewni co do tego, na jakich zasadach CZP będą pracowały od lipca, kiedy pilotaż dobiegnie końca.

Ministerstwo Zdrowia zapewnia, że nie zmieni się sposób ich finansowania, a do sieci będą dołączane kolejne ośrodki. Do końca roku mają swoim zasięgiem objąć co najmniej 80 proc. populacji.

– Centra zdrowia psychicznego to forma opieki nad pacjentami w kryzysach psychicznych, opartej na idei pomocy środowiskowej i jest to najskuteczniejsza metoda leczenia zaburzeń psychicznych. Wychodzi nam to z badań, ale także osoby bezpośrednio zainteresowane tak uważają – mówi w wywiadzie dla agencji Newseria Joanna Krzyżanowska-Zbucka z Instytutu Psychiatrii i Neurologii, przewodnicząca Komitetu Organizacyjnego Kongresu Zdrowia Psychicznego.

Centra zdrowia psychicznego działają w Polsce w ramach pilotażu – najdłuższego w historii Polski, bo trwającego od 2018 roku. Pilotaż jednak ma zostać zakończony 1 lipca tego roku. Ministerstwo Zdrowia nie zdradza na razie konkretów co do zasad, na jakich ośrodki te miałyby funkcjonować po tej dacie. Od grudnia 2024 roku pracuje zespół ekspertów przy ministrze zdrowia.

– Obawiamy się, że propozycje, które w tej chwili są rozważane w Ministerstwie Zdrowia, mogą doprowadzić do tego, że zostaną zmienione zasady funkcjonowania tych centrów. Więc nawet jeżeli te ośrodki się będą nazywać centra zdrowia psychicznego, to nie będą te centra zdrowia psychicznego, które są pilotowane w pilotażu reformy podstawowej opieki psychiatrycznej. Jeżeli zmienimy zasady, to i dostępność się zmieni, i szybkość reakcji, koncentracja na zdrowieniu. Będą obowiązywały inne zasady, które będą się koncentrowały głównie na zysku czy zbieraniu odpowiedniej liczbie pacjentów. Bardzo się obawiamy, że zmiana tych podstawowych zasad, na których oparte są środowiskowe centra zdrowia psychicznego, spowoduje faktyczną likwidację tejże reformy – wskazuje Joanna Krzyżanowska-Zbucka.

Dużo wątpliwości budzi kwestia finansowania ośrodków – czy zostanie finansowanie oparte na liczebności populacji objętej opieką danego ośrodka, czy zostanie wprowadzony system fee for service, czyli za zrealizowane procedury. Do tych obaw odniosła się niedawno minister zdrowia w wywiadzie radiowym dla RMF FM, podkreślając, że trwają prace nad ustaleniem tych zasad.

– Finansowanie ryczałtem na populację daje największą swobodę w oferowaniu pomocy. Oczywiście efekty tejże pomocy nie są do osiągnięcia tak szybko. Są uwagi ze strony Narodowego Funduszu Zdrowia, że to jest drogo. Porządna opieka zdrowotna musi kosztować, a my i tak jesteśmy poniżej średniej europejskiej. Więc ta propozycja, żeby było finansowanie na pacjenta, koncentruje zainteresowanie osób realizujących pomoc na osobie chorej, a w finansowaniu na populację koncentrujemy się zarówno na profilaktyce, na wczesnej interwencji, jak i na zdrowieniu. Pacjent dostaje wtedy tyle, ile potrzebuje, i wtedy, kiedy potrzebuje, a nie wtedy, kiedy jest zarejestrowany jako pacjent – zauważa ekspertka.

Pilotażem centrów zdrowia psychicznego jest objęte 51 proc. populacji Polski. Minister zdrowia zapowiedziała, że po opracowaniu standardów opieki do sieci będą dołączane kolejne placówki i jeszcze w tym roku uda się zwiększyć zasięg do 80 proc. populacji, a docelowo pokrycie ma być pełne. Jednocześnie zarówno władze resortu zdrowia, jak i eksperci przekonują, że nawet objęcie całej populacji opieką CZP nie wystarczy, jeśli nie zadbamy o profilaktykę i edukowanie o roli wczesnej interwencji.

– Opieka środowiskowa to nie tylko leczenie chorych, to szybka, bliska domu interwencja u osób, które doświadczają kryzysu, który być może nie jest jeszcze chorobą, jest kryzysem psychicznym w związku z jakąś trudną sytuacją w życiu tego człowieka. Jeżeli on dostanie pomoc szybko, sprawnie, blisko, jeżeli on wcześniej będzie w procesie profilaktycznym wiedział, gdzie się zgłosić, będzie też rozumiał, co się z nim dzieje w takiej edukacji społecznej, bo m.in. na tym polega profilaktyka, to wtedy zmniejszymy liczbę zachorowań. Część zaburzeń psychicznych wynika z zaniedbanych kryzysów, które jeżeli nie dostaną odpowiedniej pomocy w odpowiednim czasie, już potem wymagają interwencji bardzo intensywnych i lekarskich – przekonuje Joanna Krzyżanowska-Zbucka.

Z badania EZOP II wynika, że ponad 26 proc. Polaków doświadczyło przynajmniej raz w życiu zaburzeń zdrowia psychicznego. Niemal 8 proc. doświadczyło go w ciągu ostatnich 12 miesięcy poprzedzających badanie.

Artykuł Przyszłość centrów zdrowia psychicznego nadal nie jest znana pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

1 czerwca, w Dniu Dziecka, ruszają zapisy na 3. Charytatywny Bieg z Twarzami Depresji dedykowany dzieciom i młodzieży. Jak co roku dochód ze sprzedaży pakietów startowych zostanie przeznaczony na konsultacje psychologiczne i psychiatryczne dla najmłodszych podopiecznych Fundacji Twarze Depresji. Ambasadorami wydarzenia są olimpijczycy: Justyna Święty-Ersetic i Paweł Korzeniowski.

– W czasie ruchu nasz organizm wytwarza endorfiny nazywane hormonami szczęścia. To coś, czego potrzebujemy. Wszystkich zachęcam do aktywności fizycznej. Nieważne, czy to będzie 5, 10, czy 15 minut, ważne, żebyśmy się ruszyli – mówi Justyna Święty-Ersetic, multimedalistka olimpijska, „królowa polskiej sztafety”.

– Kocham pływać, ale też bardzo lubię biegać! Aktywność fizyczna jest świetna dla głowy i ciała. W wodzie zapominam o wszystkich problemach. Natłok negatywnych myśli mija – mówi Paweł Korzeniowski, mistrz i dwukrotny wicemistrz świata na dystansie 200 metrów stylem motylkowym.

Przed Biegiem z Twarzami Depresji obędzie się rozgrzewka prowadzona przez ambasadorów, a biegaczy muzycznie rozgrzeje niezwykła ambasadorka akcji – DJ Wika, 85-letnia najstarsza DJ-ka w Polsce. Bieg (albo jak ktoś woli spacer) obędzie się na dystansie 5 km 5 października 2024 r. w Zimnych Dołach koło Warszawy w Nadleśnictwie Chojnów.

„Mamy jasną zasadę: stawiamy każdy krok na miarę własnych możliwości i w naszym biegu/marszu każdy jest zwycięzcą. To niejedyna szansa, żeby tego dnia być razem z nami. Maksymalna liczba uczestników biegu w lesie to pół tysiąca osób. Dlatego decyduje kolejność zgłoszeń. Ale warto zaznaczyć, że uczestniczyć w tym biegu można także wirtualnie, z każdego zakątka Polski i świata. Wystarczy aplikacja, odmierzony dystans i do dzieła! Już od 1. czerwca można kupić pakiet biegowy, na który składa się koszulka z numerem startowym, medal, numer startowy, torba płócienna, posiłek po biegu. Będą atrakcje dla całych rodzin, piknik psychoedukacyjny z naszymi gwiazdami i mnóstwo dobrej energii” – zapowiadają organizatorzy.

Logo 3. Biegu z Twarzami Depresji zdobi skan obrazu jednego z najwybitniejszych artystów młodego pokolenia – malarza kolorysty Wojciecha Brewki. Obraz, który artysta dedykował Fundacji Twarze Depresji, pochodzi z kolekcji dziesięciu obrazów, które będą zaprezentowane podczas zbliżającej się olimpiady w Paryżu. To już trzecia edycja Biegu z Twarzami Depresji, którego tematem jest aktywność fizyczna i zdrowie psychiczne.

Organizatorami biegu są: Fundacja Twarze Depresji i Lasy Państwowe.

– W Fundacji Twarze Depresji uważamy, że aktywność fizyczna powinna być obowiązkowym elementem terapii w depresji. Po raz kolejny podczas naszego biegu wspólnie pokażemy, że prawidłowo leczona depresja, także ta lekooporna, nie jest przeszkodą dla aktywności fizycznej, jak brzmi nasze hasło – mówi Anna Morawska-Borowiec, prezeska Fundacji Twarze Depresji.

– Lasy Państwowe wspierają organizację Biegu z Twarzami Depresji od samego początku, ponieważ zdajemy sobie sprawę, jak poważnym problemem we współczesnym społeczeństwie jest ta choroba. Zapraszając do udziału w biegu w otoczeniu lasów, do kibicowania czy po prostu do spędzania czasu wśród zieleni, my też możemy włączyć się do walki z depresją – mówi Witold Koss, dyrektor generalny Lasów Państwowych. – Badania naukowe dowodzą, że kilkudziesięciominutowy spacer po lesie kilka razy w tygodniu zmniejsza ryzyko zachorowania na depresję o kilkadziesiąt procent. Lasy Państwowe, stawiając na zwiększenie znaczenia lasów społecznych, dbając o różnorodność biologiczną czy stale rozbudowując infrastrukturę turystyczną, sprawiają, że spędzanie czasu w lasach staje się jeszcze atrakcyjniejsze – dodaje szef Lasów Państwowych.

Partnerem głównym biegu jest Nationale-Nederlanden. – Bardzo się cieszymy, że Nationale-Nederlanden już po raz trzeci jest partnerem charytatywnego biegu, który jest wspierany przez wspaniałych ambasadorów. Bardzo mocno wierzymy w to, że aktywność fizyczna, a w szczególności bieganie, jest bardzo pomocne w profilaktyce zdrowia psychicznego. Zachęcamy serdecznie do włączenia się do tej inicjatywy, w ramach której liczy się symboliczne pokonanie dystansu 5 km i uświadomienie, że choroba nie jest przeszkodą dla ruchu i aktywności – podkreśla Marta Pokutycka-Mądrala, Dyrektorka Komunikacji Korporacyjnej i Rzeczniczka Prasowa w Nationale-Nederlanden.

Uruchomieniu zapisów na nasz bieg 1. czerwca będzie towarzyszyć premiera programu „Twarze depresji” z udziałem Justyny Święty-Ersetic. Mistrzyni i wicemistrzyni olimpijska, multimedalistka świata w rozmowie z Anną Morawską-Borowiec przyznała, że wystartuje w igrzyskach olimpijskich w Paryżu, biorąc leki antydepresyjne i korzystając z psychoterapii. Święta-Ersetic dołączyła do grona ambasadorów kampanii społecznej „Twarze depresji. Nie oceniam. Akceptuję”.

Zapisy na bieg: tutaj

Artykuł 3. Charytatywny Bieg z Twarzami Depresji – 1 czerwca ruszają zapisy pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z okazji Międzynarodowego Dnia Dziecka Fundacja Szkoła z Klasą przedstawia 5 zasad skutecznego wdrażania planu wsparcia dla osoby z depresją i zaburzeniami nastroju – zestaw porad dla rodziców i nauczycieli. Inicjatywa ta to kolejna odsłona projektu Krople Uważności, którego celem jest edukacja nauczycieli na temat stosowania uważności w codziennej pracy z młodymi ludźmi i płynących z tego korzyści.

• Jak podaje raport UNICEF (Keeley i in. 2021) na temat dobrostanu dzieci i młodzieży (stworzony na podstawie badań w 21 krajach), ponad 13 proc. nastolatków w wieku 10–19 lat mierzy się ze zdiagnozowanymi zaburzeniami psychicznymi. Globalnie to blisko 86 mln młodych ludzi w wieku 15–19 lat i 80 mln w wieku 10–14 lat. W podziale na płeć tego typu trudności doświadcza 89 mln chłopców i 77 mln dziewczynek w wieku 10–19 lat.

• Z okazji Międzynarodowego Dnia Dziecka Fundacja Szkoła z Klasą przygotowała 5 zasad skutecznego wdrażania planu wsparcia dla osoby z depresją i zaburzeniami nastroju z zaangażowaniem wszystkich stron tego procesu.

• Od kwietnia 2020 r. trwa w Polsce reforma systemu ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Nowy model zakłada trzy poziomy referencyjności, a jego celem jest wzmocnienie opieki środowiskowej.

• Krople uważności to projekt realizowany przez Fundację Szkoła z Klasą we współpracy z Fundacją Edumind Uważność w Edukacji w ramach programu AstraZeneca Young Health Programme. Jego celem jest edukacja nauczycieli w zakresie mindfulness w szkole i wspieranie ich w wykorzystywaniu praktyki uważności w codziennej pracy z dziećmi.

Po rozpoznaniu depresji kluczowa jest kwestia doboru odpowiednich metod postępowania i współpracy środowiska, w którym dziecko funkcjonuje na co dzień. Działania w tej kwestii muszą zostać podjęte wspólnie przez szkołę w porozumieniu z rodziną i samym dzieckiem, a także zespołem terapeutycznym (psycholog szkolny, poradnia psychologiczno-pedagogiczna, lokalny Ośrodek Środowiskowej Opieki Psychologicznej i Psychoterapeutycznej). Aby działania te były skuteczne, muszą zostać spełnione określone warunki.

5 zasad wdrożenia i przeprowadzenia skutecznego planu wsparcia dla osoby z depresją i zaburzeniami nastroju:

1. transparentność działań – każdy etap procesu powinien być znany, jasny i zrozumiały dla każdej z zaangażowanych stron – osoby z depresją, rodziców, szkoły oraz poradni psychologiczno-terapeutycznej,
2. zadbanie o zaufanie – to kluczowy element, który pozwoli osobie z depresją uwierzyć w rzetelną, skuteczną i kompleksową opiekę, a tym samym w możliwość pokonania choroby,
3. praca zespołowa – ostateczny plan oddziaływań powinien być ustalony wspólnie, zrozumiały i angażujący wszystkie zainteresowane strony,
4. szczera i otwarta komunikacja dotycząca bieżącej sytuacji, wdrożonego działania oraz zmian i postępów w pracy z osobą z depresją,
5. poszanowanie prawa osoby do zachowania tajemnicy na temat własnego zdrowia.

– Aby wesprzeć dziecko w wyjściu z kryzysu, potrzeba współpracy całego środowiska, w którym ono na co dzień funkcjonuje. Szkoła jest ważnym elementem tego środowiskowego wparcia. I nie chodzi tu tylko o uważność wychowawczyni czy szkolnego specjalisty – psychologa czy pedagoga – ale o psychoedukację wszystkich członków szkolnej społeczności – mówi Anna Nowacka-Krajewska, koordynatorka programów w Fundacji Szkoła z Klasą.

– Trwająca od 2020 r. reforma psychiatrii dziecięcej zakłada szybkie reagowanie na problemy młodych ludzi, aby zminimalizować ryzyko eskalowania problemów, dlatego tak ważna jest współpraca ze szkołami. Wspierając to podejście w Fundacji Szkoła z Klasą, realizujemy programy, które oswajają tematy związane z zaburzeniami nastroju w środowisku szkolnym, wspierają dobrostan uczniów i uczennic, a także samych osób nauczających – dodaje Agnieszka Chmielecka, dyrektorka programowa Fundacji.

Odwrócona piramida, czyli dostęp do zorganizowanego systemu ośrodków wsparcia psychologicznego

Nowy, wdrożony po konsultacjach z zespołami ekspertów, model systemu ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży składa się z trzech poziomów referencyjnych. Pierwszy poziom opieki to sieć Ośrodków Środowiskowej Opieki Psychologicznej i Psychoterapeutycznej. Są one pierwszym miejscem, gdzie rodzice i opiekunowie mogą szukać pomocy. To najistotniejszy element piramidy, gdyż ośrodki zlokalizowane na terenie całego kraju (w założeniach mają zapewnić opiekę możliwie blisko miejsca zamieszkania dziecka), koordynują współpracę pomiędzy szkołami i ośrodkami pomocy społecznej, ale też z poradniami psychologiczno-pedagogicznymi.

Co bardzo ważne, pacjenci i pacjentki mogą skorzystać z oferty tych ośrodków bez skierowania lekarskiego. Takie ośrodki udzielają pomocy tym dzieciom, które nie potrzebują diagnozy psychiatrycznej lub farmakoterapii, w związku z czym nie będzie w nich zatrudniony lekarz psychiatra. W przypadku wielu trudności czy kryzysów, pojawiających się w dzieciństwie czy okresie nastoletnim, można bowiem udzielić skutecznej pomocy za pomocą takich interwencji jak psychoterapia indywidualna i grupowa, terapia rodzinna czy praca z grupą rówieśniczą. Warunkiem jest wczesna reakcja na pojawiające się problemy. Pozwala to nie dopuścić do pogorszenia stanu zdrowia psychicznego pacjenta i uniknąć hospitalizacji na oddziale psychiatrycznym, która jest często trudnym doświadczeniem dla młodej osoby. Jest to kierunek zmian zgodny z obecnymi tendencjami kształtowania systemów ochrony zdrowia psychicznego w innych europejskich krajach oraz zgodny z międzynarodowymi rekomendacjami.

Poza ośrodkami I poziomu, działają także ośrodki II poziomu (CZP – Centrum Zdrowia Psychicznego dla Dzieci i Młodzieży), gdzie pracuje lekarz psychiatra, a młody człowiek może korzystać z pomocy ambulatoryjnej lub – jeśli jest taka potrzeba i możliwości – z pobytu na oddziale dziennym. Wreszcie na III, najwyższym poziomie referencyjności, funkcjonują Ośrodki Wysokospecjalistycznej Całodobowej Opieki Psychiatrycznej, w których pomoc znajdują osoby pacjenckie wymagające najbardziej specjalistycznej pomocy, w tym w szczególności osoby w stanie zagrożenia życia i zdrowia, przyjmowane w trybie nagłym. Celem reformy jest, aby do trzeciego stopnia referencyjności docierało możliwie jak najmniej pacjentów – takich, którzy faktycznie tego potrzebują.

Projekt Krople Uważności został objęty honorowym patronatem przez dr n. med. Aleksandrę Lewandowską, Konsultantkę Krajową w Dziedzinie Psychiatrii Dzieci i Młodzieży oraz Prezydenta m.st. Warszawy, Rafała Trzaskowskiego.

Artykuł Depresja u dzieci i młodzieży: 5 porad dla rodziców i nauczycieli pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

To, że boimy się, będąc w sytuacji zagrożenia, jest naturalne. Lęk jest potrzebny, bo mobilizuje do walki, uczula na niebezpieczeństwa, zmusza do stosowania odpowiednich środków ochrony, czyli uruchamia możliwości stosowania działań obronnych. W sytuacji niebezpieczeństwa wybieramy jedną z opcji: ?walcz albo uciekaj?.

Te reakcje nie będą jednakowe dla każdego; zależą od wielu czynników: osobniczej zdolności radzenia sobie w sytuacjach stresowych, wcześniejszych doświadczeń, możliwości biologicznych organizmu, wydolności układu immunologicznego, a nawet uwarunkowań genetycznych. Jeśli ktoś dobrze się czuje fizycznie, to jego odporność psychiczna także będzie lepsza od oporności kogoś, kto cierpi fizycznie. W obliczu konfrontacji ze stresorem, jakim jest obecna pandemia, różnie sobie radzimy i różnie będziemy sobie radzić. Część osób z pewnością poradzi sobie sama, inni będą wymagali wsparcia, także profesjonalnego. Nasze wcześniejsze plany na życie, marzenia ? rozsypały się. Musimy na nowo je zbudować.

SPECYFICZNE ZABURZENIA JAKO NASTĘPSTWA PANDEMII

Jak wynika z badań, pomocy z zewnątrz w takich sytuacjach potrzebuje ok. 20 proc. populacji. Być może konieczne będzie wdrożenie systemów zapewnienia bezpieczeństwa psychicznego dla osób, które nie poradziły sobie z pandemią, bo przecież konsekwencje są trudne do oszacowania. Niewykluczone, że pojawi się nowa kategoria diagnostyczna dla specyficznych zaburzeń psychicznych, będących następstwem tej pandemii. Dlatego tak ważne jest, aby decydenci brali pod uwagę potrzeby społeczne związane z zapewnieniem bezpieczeństwa i grupowego komfortu psychicznego. Kolosalne znaczenie mają przekazywane precyzyjne wymogi proceduralne i wiarygodny przekaz informacyjny. Część z nas bardziej niż wirusa boi się ekonomicznych skutków pandemii.

LEKARZE: GRUPA ZAGROŻONA

Są grupy społeczne, u których konsekwencje pandemii mogą być wyraźniejsze ? to m. in. osoby już wcześniej niestabilne psychicznie, ale przede wszystkim personel medyczny: lekarze, pielęgniarki, którzy często żyją w napięciu, lęku, izolacji od swoich najbliższych, albo są prostu zmęczeni. Czas narażenia na stresor działa na niekorzyść psychiki. Można być odpornym psychicznie, jednak po pewnym czasie ta odporność się wyczerpie.

Odbarczenie napięcia jest więc teraz niezwykle ważne. Odpoczynek nie jest nigdy stratą czasu. Warto znaleźć choćby kilka minut, żeby usiąść spokojnie, zamknąć oczy, wspomnieć najbardziej przyjemne momenty z życia, wrócić do miłych chwil z wakacji. Po otwarciu oczu może się okazać, że siła rażenia stresora nie jest już tak duża. Musimy starać się skupiać na pozytywnych aspektach życia.

Prof. Janusz Heitzman

Zanotowała: Bożena Stasiak

Artykuł Prof. Janusz Heitzman: Szukajmy pozytywnych aspektów życia pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z danych Ministerstwa Sprawiedliwości wynika, że osoby wchodzące w konflikt z prawem są obejmowane opieką dopiero po ukończeniu 13 lat. A przecież ich życie nie mogło być beztroskie, skoro w wieku 13 lat weszły w kolizję z prawem.

ROZMOWA Z PROF. JÓZEFINĄ HRYNKIEWICZ, POSŁANKĄ.

Co Panią skłoniło do stworzenia podkomisji do spraw zdrowia psychicznego i zajęcia się problematyką zdrowia psychicznego dzieci oraz kryzysu psychiatrii dziecięco-młodzieżowej?

Problemy zaniedbań w zakresie psychiatrii zgłaszałam wielokrotnie podczas poprzedniej kadencji Sejmu. Bezskutecznie. Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego nie był realizowany. Kontrole NIK były dramatyczne. Inicjatorem powołania podkomisji stałej ds. zdrowia psychicznego był marszałek Sejmu Marek Kuchciński, który bardzo interesował się sytuacją w psychiatrii. Sprawa ta była wielokrotnie z nim omawiana. Dzięki jego życzliwej postawie podkomisja mogła powstać i uzyskała dobre warunki działania, co pozwoliło przedstawić problemy psychiatrii ogółowi społeczeństwa.

Coraz więcej dzieci i młodzieży doświadcza kryzysów psychicznych. Obniża się wiek dzieci mających depresję, podejmujących próby samobójcze. Jaka jest tego przyczyna: kryzys rodziny, szkoły, brak autorytetów, niewydolność organów państwa?

Przyczyn powodujących kryzysy psychiczne wśród młodego pokolenia jest wiele. Odsetek młodych osób doświadczających kryzysów jest coraz większy. To problem wymagający współdziałania wielu instytucji życia społecznego: rodziny, szkoły, instytucji ochrony zdrowia, mediów, instytucji i organizacji współdziałających w tworzeniu warunków życia, opieki, edukacji oraz wychowania młodego pokolenia. Uzyskanie spójnego i trwałego współdziałania wielu podmiotów jest dziś najtrudniejszym zagadnieniem. Każdy twierdzi, że stara się robić swoje, ale nawet gdy to robi, nie jest to wystarczające, aby uzyskać pozytywny efekt.

Dlaczego kryzysów psychicznych u dzieci nie zauważa szkoła?

Tak istotnie było przez wiele lat. Ostatnie sygnały dochodzące z Ministerstwa Edukacji Narodowej wskazują, że opracowano bardzo dobry program, który przedstawiono na posiedzeniu podkomisji w czerwcu. Ma być wdrażany od 1 września 2019 roku. MEN jest do tego przygotowany programowo i finansowo, podejmuje przygotowanie kadr do realizacji programu. To już wiele, jeśli chodzi o ten resort. Będziemy monitorować realizację programu i upowszechniać dobre praktyki. Pamiętajmy jednak, że zaniedbania w szkołach dotyczące funkcji opieki i wychowania mają dość długą ?tradycję? i zmiana postawy personelu pedagogicznego szkoły wobec problemów uczniów i wychowanków wymaga bardzo, ale to bardzo dużej i konsekwentnej pracy. Szkoła musi zrezygnować z postawy obojętnej wobec problemów, które dotyczą jej ucznia i wychowanka. Musi stać się inicjatorem działań w ochronie zdrowia psychicznego innych podmiotów: rodziny, ochrony zdrowia, pomocy społecznej. Zaburzenia zachowania, zaburzenia psychiczne dziecka są nierzadko skutkiem wielu napięć psychicznych, stresów, ciężkich doświadczeń, jakie samotnie przeżywa dziecko. Wrażliwy i wnikliwy nauczyciel i wychowawca widzi to i powinien wdrożyć dostępne instrumenty pomocy dziecku.

Często skupiamy się na zdrowiu fizycznym dzieci, zapominając o ich psychice. Dzisiejsi rodzice nie są w stanie zrozumieć świata dorastających dzieci, dzieci dorastają w zupełnie innym świecie niż dorastali ich rodzice (powszechny dostęp do komunikatorów, łatwy dostęp do alkoholu, środków odurzających). Jak pomóc rodzicom, wychowawcom, szkole zrozumieć i wejść w świat dorastającego dziecka?

Nie ma jednej recepty na pomoc. Dziecko musi pozostawać w stałym kręgu zainteresowania rodziny, szkoły i systemu ochrony zdrowia. Dziecko ma swoje poważne problemy i nie może pozostawać z nimi samotne. Musi otrzymać w odpowiednim czasie pomoc tych, którzy istotnie mogą jej udzielić. Trzeba o tym stale i systematycznie przypominać. Pomoc musi przyjść w odpowiednim czasie, gdy nie wystąpiły jeszcze skutki samodzielnego poszukiwania rozwiązania problemów w narkotykach, alkoholu, nieodpowiednim towarzystwie.

Świat dorastającego dziecka jest światem trudnym dla niego tym bardziej, im bardziej dziecko jest osamotnione w tym świecie. Niestety ciągle mało o tym rozmawiamy, mało miejsca poświęcamy temu zagadnieniu np. w mediach. Temat staje się atrakcyjny dla mediów wówczas, gdy ma miejsce tragiczne wydarzenie. Wcześniej media nie potrafią nic wartościowego przedstawić. To zresztą dotyczy wszystkich zagadnień zdrowia psychicznego. Media podążają za sensacją, która jest wyjątkowo szkodliwa dla zrozumienia i uświadomienia społeczeństwu trudnych problemów zdrowia psychicznego. Zrozumienie uwarunkowań i problemów zdrowia psychicznego jest zasadniczym warunkiem skutecznej edukacji społecznej chroniącej zdrowie psychiczne obywateli, w rodzinach, w miejscu pracy, w środowiskach lokalnych. Tym bardziej chroniące zdrowie psychiczne najmłodszych, dorastających i wchodzących w dorosłe życie.

W Polsce jest zaledwie 350 psychiatrów dzieci i młodzieży. Jak w takiej sytuacji pomóc coraz większej grupie młodych osób potrzebujących pomocy, także ze strony psychiatry?

Gdy mówimy o zaburzeniach zachowania i zaburzeniach psychicznych, to zaraz wymieniamy przyczynę, jaką jest mała liczba lekarzy specjalistów. Tymczasem poza lekarzem potrzebny jest cały zespół wspomagający pracę i starania lekarzy. Potrzebni są świadomi zaburzeń zachowania i zaburzeń psychicznych lekarze pierwszego kontaktu, pielęgniarki szkolne, wychowawcy, psychologowie, terapeuci, pedagodzy, pracownicy socjalni. To oni, działając wspólnie i w porozumieniu, powinni wcześniej diagnozować sytuację ucznia-wychowanka, usuwać przyczyny zaburzeń i właściwie kierować procesem terapii, a w końcu leczenia. Samo leczenie jest tylko jednym z wielu czynników ochrony zdrowia psychicznego dziecka. Gdy zakończony jest proces leczenia np. na oddziale szpitalnym, to musi być zapewniona opieka w środowiskowym centrum, w zespole terapeutycznym, w terapii rodzinnej i grupowej, gdy jest potrzebna. Nad systemem właściwej opieki nad zdrowiem psychicznym dzieci musimy bardzo ciężko, wytrwale i systematycznie pracować. Zaniedbanie zdrowia psychicznego dzieci prowadzi do pogłębienia problemu i w końcu wykluczenia osoby z życia społecznego.

W jaką stronę powinna pójść opieka nad zdrowiem psychicznym dzieci i młodzieży?

Główny kierunek to działania w środowisku; np. tworzenie w każdym powiecie zespołów wczesnej interwencji zaburzeń zachowania i zaburzeń psychicznych. Taki zespół powinien zatrudniać osoby przygotowane do tej pracy: psychologa, pielęgniarkę, terapeutę pedagoga, pracownika socjalnego. Zespół powinien ściśle współpracować ze szkołami, placówkami wychowania i opieki. Z danych Ministerstwa Sprawiedliwości wynika, że osoby wchodzące w konflikt z prawem obejmowane są opieką dopiero po ukończeniu 13 lat. Wcześniej nikt nie poświęcał im uwagi, a przecież ich 13-letnie życie nie mogło być beztroskie, skoro w wieku 13 lat weszły w kolizję z prawem? Najwięcej uwagi musimy poświęcić opiece środowiskowej obejmującej diagnozę i pomoc, gdy wystąpią zaburzenia zachowania lub zdrowia psychicznego.

Jak ocenia Pani zaangażowanie organów państwa w poprawę sytuacji psychiatrii dziecięcej w Polsce?

Działania państwa w zakresie psychiatrii są w ostatnich trzech latach bardzo aktywne. W 2017 roku przyjęto Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego, który ma obowiązywać do 2022 roku. Podniesiono wycenę świadczeń, zwiększono wydatki z NFZ, opracowano i wdrożono pilotaż psychiatrii środowiskowej, opracowano program kształcenia kadr, podniesiono poziom wynagrodzeń. Jednak wieloletnich zaniedbań polegających na dominującej roli leczenia w szpitalach nie da się zmienić w krótkim czasie. Zrobiono wiele, ale do zrobienia jest też dużo. A to wymaga konsekwentnej pracy i współpracy wielu podmiotów przez wiele lat. Szczególna rola w dalszej pracy należy do samorządów. Wiele z nich trzeba przekonać do podejmowania zadań w zakresie ochrony zdrowia psychicznego.

Konieczna jest też zmiana stosunku do osób z zaburzeniami psychicznymi. Zmiana podejścia społeczeństwa i pracodawców do problemu zatrudnienia osób, które miały w życiu epizod związany z kryzysem czy zaburzeniem psychicznym. Najlepszą terapią dla tych osób jest praca zawodowa i ułatwienie powrotu do zwykłego, codziennego życia. W tej sprawie jest bardzo dużo do zrobienia, jednak przyjęty przez rząd kierunek daje nadzieję na poprawę sytuacji osób z zaburzeniami psychicznymi oraz ich rodzin.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Nie ma jednej recepty na pomoc pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Samobójstwa stanowią jedną z głównych przyczyn zgonów w przedziale wieku 15-24 lat. U dzieci przed 10 r.ż. jest niewielkie ryzyko samobójstwa, ale granica wieku pacjentów hospitalizowanych z powodu prób samobójczych obniża się.

Myśli samobójcze, tzw. myśli ?S?, to fantazje, przemyślenia na temat samobójstwa oraz życzenia i impulsy jego podjęcia. Natomiast próba samobójcza ? próba ?S? ? to działania podejmowane bez pomocy osób trzecich, której intencją jest pozbawienie życia jednostki.

Samobójstwa w wieku rozwojowym

Wśród przyczyn samobójstwa wymienia się: stres i podatność. Stres trzeba rozumieć w kategoriach patologii rodziny, śmierci kogoś bliskiego, doznania przemocy, przestępczości, problemów szkolnych, samotności, choroby fizycznej lub psychicznej. Natomiast podatność jest rozumiana jako czynniki biologiczne i osobowościowe (impulsywność, agresywność).

Można wymienić następujące rodzaje samobójstw: altruistyczne, egoistyczne, anomiczne. Altruistyczne, w rozumieniu samobójcy, są popełniane z chęci odebrania sobie życia dla dobra społeczeństwa. O egoistycznych można mówić w sytuacjach skłócenia ze społeczeństwem bądź z najbliższą rodziną. Anomiczne ujawniają się w nagłych sytuacjach kryzysowych, jako przejaw zakłócenia i rozregulowania ładu społecznego.

Samobójstwo stanowi jedną z głównych przyczyn zgonów w przedziale wieku 15-24 lat. Przed 10 r.ż. jest niewielkie ryzyko samobójstwa, ale granica wieku pacjentów hospitalizowanych z powodu prób samobójczych obniża się. Próby samobójcze u młodocianych zdarzają się 10 razy częściej niż samobójstwa dokonane. U pacjentów z depresją wskaźnik samobójstw jest 20 razy wyższy niż w populacji generalnej. W 1/3 krajów na świecie samobójstwo jest jedną z pierwszych przyczyn śmierci osób poniżej 15. roku życia.

Samouszkodzenia

Samouszkodzenie może rozwinąć się jako jedyna alternatywa z powodu przeświadczenia, że wobec doświadczenia traumatyzującego nie uda się przetrwać. Tego typu przeżycia (głównie maltretowanie) budzą w jednostce poczucie niskiej wartości oraz uczucie nienawiści wobec siebie, wstydu i winy, które z kolei mogą prowadzić do wystąpienia tendencji autodestrukcyjnych. Samouszkodzenia pełnią różne role: regulują napięcie i lęk, pozwalają radzić sobie z gniewem, dają możliwość unikania ? w postaci zogniskowania bólu w celu zapanowania nad nim. Dają także wzmożenie poczucia autonomii i kontroli rzeczywistości, są okazją do zaopiekowania się sobą, demonstrowania lub wyrażania wobec siebie własnych doświadczeń, ponownego przeżywania urazu, oczyszczania, jak również karania siebie, prześladowcy i innych osób.

Samouszkodzenie to akt polegający na celowym zadawaniu sobie bólu, ewentualnie ranieniu swojego ciała, pozbawiony jednakże intencji samobójczej. Najczęstsze formy samouszkodzeń to: nacinanie skóry ramion i dłoni, niekiedy nóg, rzadziej twarzy, torsu, piersi czy nawet genitaliów. Zdarzają się również poparzenia wodą, parą wodną lub substancjami chemicznymi, zadawanie ciosów lub obijanie o ściany. Część osób każdorazowo uszkadza się w inny sposób w zależności od stanu uczuć lub dostępnych środków. Inne sposoby zadawania sobie ran to: drapanie, nakłuwanie, gryzienie, pocieranie, wprowadzanie pod skórę lub otwory ciała ostrych przedmiotów. O samouszkodzeniach można mówić również w kontekście innych zachowań szkodliwych dla zdrowia. Wśród nich wymienia się np. zaburzenia pozorowane (np. zespół Münchhausena, symulowana choroba, wielokrotne zabiegi chirurgiczne), zachowania autodestrukcyjne (np. zaburzenia łaknienia, nadużywanie substancji, ryzykowne zachowania seksualne), samookaleczenia (np. nacinanie, drapanie, przyżeganie, obijanie, uderzanie), samoniszczenie (np. parasamobójstwo, przedawkowanie środków trujących), ?udoskonalanie ciała? (np. operacje kosmetyczne, tatuowanie, zakładanie kolczyków, wybielanie skóry), inne marginalne zachowania samouszkadzające (np. palenie papierosów, ryzykowna jazda samochodem, pracoholizm, uprawianie niebezpiecznych sportów).

Udoskonalanie czy samouszkadzanie?

Społeczeństwo akceptuje pewne zachowania, które są ukierunkowane na umożliwienie jednostce osiągnięcia jakiegoś ideału. To np. operacje kosmetyczne, zakładanie kolczyków (body piercing), usuwanie owłosienia.

Ale są też takie zachowania, które umożliwiają wyrażenie sprzeciwu wobec konwencji społecznej, szokowanie innych, zaznaczenie przynależności do pewnej grupy społecznej. W tych działaniach chodzi bardziej o związany z nimi przekaz niż o sam akt uszkadzania. Przekaz ten może mieć związek z bólem, wytrzymałością lub odwagą albo nienawiścią do siebie lub dumą. Podobieństwo pomiędzy samouszkodzeniem a zachowaniami ?udoskonalającymi? polega na tym, iż ich nieodzownym składnikiem i podstawowym założeniem jest przekonanie, że jeżeli nie modyfikuje się własnego ciała, nie nadaje się do niczego.

Samookaleczanie wykazuje podobieństwo do zachowań autodestrukcyjnych, takich jak: zaburzenia łaknienia, nadużywanie alkoholu, przyjmowanie narkotyków, ryzykowne zachowania seksualne, wielokrotne zabiegi chirurgiczne. Ross i McKay (1979) rozróżniają bezpośrednie i pośrednie zachowania samouszkadzające. W bezpośrednich zachowaniach samouszkadzających związek pomiędzy zachowaniem a jego konsekwencją jest bezsporny i ścisły. Natomiast w pośrednich związek ten jest odległy (np. zaburzenia jedzenia), przy czym wymiotowanie to bezpośrednia forma zachowania samouszkadzającego. Favazza i Rosenthal (1993) donoszą, że według ich pacjentów ze złożonym zespołem autodestrukcyjnych zachowań impulsywnych nadużywanie alkoholu jest najłatwiejsze do przezwyciężenia, a samookaleczenie najtrudniejsze. Fakt ten mogą tłumaczyć dwa czynniki: bardzo trudno żyć bez samookaleczenia oraz samookaleczenie może wydawać się najłagodniejszym ze środków dostępnych jednostce chcącej poradzić sobie w życiu.

Zachowania niesamobójcze

Kryteria zachowań niesamobójczych w DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) przedstawiają się następująco. W ciągu ostatniego roku przez pięć lub więcej dni osoba dokonuje zamierzonych, powierzchownych samouszkodzeń w celu sprowokowania krwawienia, stłuczenia, bólu (np. poprzez cięcie, uderzanie), z oczekiwaniem, że doprowadzi to jedynie do łagodnego czy umiarkowanego fizycznego obrażenia (bez intencji samobójczych). Powodem mogą być: negatywne emocje, chęć rozwiązania trudności interpersonalnych, wyzwolenie pozytywnych odczuć.

Należy pamiętać jednak, że doświadczanie następstw niesamobójczych samouszkodzeń już w trakcie aktu lub tuż po nim może utrwalić wzorzec ?uzależnienia? od owych samouszkodzeń. Jeżeli występują różne metody dokonania samouszkodzenia niesamobójczego, to należy rozważyć głębszą psychopatologię tych zachowań, jak również wyższe ryzyko zarówno powtórnych samouszkodzeń lub rozwój innych zaburzeń psychicznych.

Taka sytuacja związana jest z kilkoma problemami. Mogą to być interpersonalne trudności czy negatywne emocje, myśli, np. depresja, lęk, napięcie, agresja, samokrytycyzm. Takie stany zdarzają się często przed samym aktem samookaleczenia. Często pojawia się też myślenie o tym, nawet jeśli jeszcze nie są podejmowane działania.

Jak zapobiec samobójstwom?

Do werbalnych oznak ostrzegawczych o samobójstwie zalicza się wypowiedzi dotyczące bezsensu życia, mogą być one związane ze śmiercią bliskiej osoby, z życiem pozagrobowym. Pozawerbalne oznaki ostrzegawcze to rozdawanie ulubionych czy cennych rzeczy. Samobójstwo może być traktowane też jako ucieczka przed niemożnością rozwiązania sytuacji konfliktowej, jako samoukaranie czy jako niemożność spełnienia pragnień rodziców przeżywanych jako własnych.

Samobójstwom można zapobiec na kilku poziomach. Profilaktyka pierwszorzędowa, powszechna w zakresie promowania zdrowia publicznego, to promowanie programów edukacyjnych, pogłębianie wiedzy na temat przyczyn samobójstw i zmiana nastawienia do osób podejmujących próby samobójcze, wpływ na media. Profilaktyka drugorzędowa ? w zakresie opieki zdrowotnej, nieswoista, pośrednia ? to poprawa diagnostyki zaburzeń psychicznych, dostępności leczenia, docieranie do osób zagrożonych przez screening w grupach ryzyka. Jest to strategia adresowana do jednostki. Profilaktyka trzeciorzędowa ? bezpośrednia, w zakresie interwencji swoistych ? to usuwanie czynników bezpośrednio zagrażających samobójstwem, np. leków po celowym zatruciu, wdrożenie odpowiedniej terapii u osoby po próbie samobójczej, z utrzymującym się dużym ryzykiem ponowienia próby.

[notification type=”information” title=”Kryteria diagnostyczne prób samobójczych”]

• w okresie 24 miesięcy podjęcie jednej próby samobójczej (czas zapoczątkowania próby samobójczej to moment, kiedy zachowanie ma miejsce i jest wdrażana metoda)
• nie spełnia kryteriów zachowania niesamobójczego
• nie dotyczy myśli ?S? i działań przygotowawczych
• akt nie jest podejmowany w stanie delirium czy zaburzeń świadomości
• akt nie jest podjęty z powodów politycznych lub religijnych Ocena intencji jest wyzwaniem klinicznym, zmiana decyzji wyklucza rozpoznanie.

[/notification]

Przedstawione powyżej trzy poziomy prewencji samobójstwa można wizualizować w postaci piramidy, której podstawę stanowi zdrowie publiczne i czynniki stresotwórcze. Zalicza się do nich: bezrobocie, bezdomność, utratę kogoś bliskiego. Należy wspomnieć również o  tzw. efektcie młodego Wertera, portertowania, ?śniegowej kuli?, czyli naśladownictwie ? zostało to udokumentowane w wielu badaniach. Dlatego nie wolno mówić o metodach samobójstwa, np. w środkach masowego przekazu. Niemówienie o metodach samobójstwa to jedna z metod zapobiegania samobójstwom.

Zachowania ryzykowne wśród młodzieży

W szkołach średnich w 11 krajach Europy (Polska w nich nie uczestniczyła), przeprowadzano badania SEYLE: randomizowane, kontrolowane, kwestionariuszowe. Dotyczyły promocji zdrowia psychicznego, jak również interwencji w zakresie prewencji samobójstw. Przedmiotem analizy były zachowania ryzykowne młodzieży, takie jak: nadużywanie alkoholu, nielegalnych substancji, internetu, telewizji, gier komputerowych, ciężki nikotynizm, niedobór snu, nadwaga lub niedowaga, wagary. Badaniem objęto 12 313 uczniów, średnia wieku wynosiła 14,9 lat (+/-0,9 lat), 44,8 proc. stanowili chłopcy, a 55,25 proc. ? dziewczęta.

Szczególną uwagę zwróciły następujące zachowania ryzykowne (częstość występowania powyżej 10 proc. badanej populacji): palenie więcej niż 5 papierosów dziennie ? 10,7 proc.; mała ilość snu (6 lub mniej godzin dziennie) ? 15,5 proc.; nadmierne korzystanie z mediów (TV, gry komputerowe, internet bez związku z aktywnością szkolną ? 5 lub więcej godzin dziennie) ? 10,1 proc. Skrócona ilość snu, głównie u dziewcząt, korelowała w sposób istotny z myślami samobójczymi, problemami emocjonalnymi, nadaktywnością, problemowymi zachowaniami, konfliktami rówieśniczymi (Balazs i wsp. 2013, Carli i wsp. 2014; za: Gmitrowicz 2015).

Artykuł Samobójstwa w populacji rozwojowej pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z dr. hab. n. med. prof. nadzw. Piotrem Gałeckim z Kliniki Psychiatrii Dorosłych UM w Łodzi, konsultantem krajowym ds. psychiatrii.

O psychiatrii mówi się nie najlepiej: na choroby psychiczne zapada w Polsce coraz więcej osób, tymczasem opieka nie jest najlepsza, a psychiatrów brakuje. Jak pan ocenia stan psychiatrii w Polsce?

Nie jest tak źle, opinia społeczna nie zawsze odzwierciedla faktyczny stan. Ale dziękuję, że jako media piszecie częściej o niedociągnięciach niż sukcesach. Na pewno brakuje psychiatrów: to duży problem. W Polsce pracuje obecnie zawodowo ponad 6 tysięcy psychiatrów, a wydaje się, że mogłoby być ich dwa razy więcej: takie jest zapotrzebowanie. Najlepsza sytuacja pod tym względem jest w województwie mazowieckim i podlaskim, najgorsza w województwie podkarpackim i opolskim. Na szczęście nowelizacja ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty, dotycząca całej medycyny, pozwala rozszerzyć liczbę ośrodków, które mogą kształcić lekarzy specjalistów, w tym lekarzy psychiatrów. Ministerstwo traktuje psychiatrię priorytetowo. Mamy obietnicę, że w jesiennym rozdaniu rezydentur będzie znacznie więcej miejsc dla psychiatrii niż do tej pory.

Na wizytę do psychiatry w Warszawie trzeba czekać nawet kilka miesięcy, często czeka się też na przyjęcie do szpitala. To bezpieczne?

Na pewno tak nie jest. W dużych miastach nie ma większego problemu z zarejestrowaniem się do psychiatry, zarówno w opiece ambulatoryjnej, jak szpitalnej. Natomiast w mniejszych miejscowościach, gdzie nie ma szpitala psychiatrycznego, ten problem jest duży. W Łodzi, gdzie pracuję, jest całodobowy dostęp do lekarzy psychiatrów w trybie pilnym ? są dwa duże szpitale psychiatryczne, jest izba przyjęć, gdzie w razie nagłego zachorowania można zgłosić się przez całą dobę. Jeśli pacjent pilnie zgłosi się do poradni zdrowia psychicznego, jest natychmiast przyjęty. Nie jest możliwa sytuacja, żeby ktoś, kto ma np. myśli samobójcze, musiał czekać dwa tygodnie, albo usłyszał, że ma zadzwonić w połowie miesiąca. Izba przyjęć ma bezwzględny obowiązek konsultować stany nagłe. Sytuacja może być inna w mniejszych miejscowościach, gdzie nie ma szpitala psychiatrycznego.

To prawda jednak, że wiele osób długo czeka na wizytę i tak późno rozpoczyna leczenie, że choroba jest już mocno zaawansowana. Tak nie powinno być. Chorzy powinni mieć równomierny dostęp do opieki psychiatrycznej w całej Polsce.

Należy pamiętać, że co roku zwiększa się zachorowalność na choroby psychiczne. Dodatkowo nie są to choroby, w których wystarcza jednorazowa konsultacja, jak u chirurga. Leczenie trwa kilka miesięcy, kilka lat, a nawet całe życie. Pacjentów przybywa, musi się więc zwiększyć liczba psychiatrów.

W Polsce jest jednak zdecydowanie za duża liczba hospitalizacji z powodu chorób psychicznych niż jest to konieczne. Przyczyną jest brak należytej opieki środowiskowej.

Jak należałoby dbać o swoje zdrowie psychiczne?

Ważny jest zdrowy styl życia: właściwe odżywianie, wysiłek fizyczny, higiena pracy, czas na odpoczynek, profilaktyka chorób cywilizacyjnych, bo wszystkie choroby cywilizacyjne są czynnikiem ryzyka, np. depresji. Gdyby zapytać kardiologa, diabetologa, onkologa i psychiatrę, co robić, by dbać o zdrowie, wszyscy udzielą tej samej odpowiedzi: zdrowy styl życia, zdrowe odżywianie, wysiłek fizyczny.

Wzrasta świadomość, że warto chodzić do psychiatry?

Oczywiście! Widać różnicę pokoleniową, pacjenci w wieku 50 lat i więcej mają jednak obawy, które wiążą się z pewną negatywną konotacją wizyt u psychiatry i społecznymi stereotypami. Pojawiają się u psychiatry dość późno, kiedy objawy choroby są już nasilone. Natomiast osoby młode bardzo chętnie przychodzą do psychiatry nawet z najmniejszymi problemami psychicznymi, radzą się, szukają form terapii, psychoterapii, bo czasem nie jest konieczna intensywna farmakoterapia. Widzę ogromną różnicę w podejściu do leczenia psychiatrycznego. Pewne jednostki chorobowe przestają stygmatyzować.

Coraz więcej osób choruje w Polsce na depresję, dotyka ona zwłaszcza osób młodych. Dlaczego tak się dzieje?

Depresja jest chorobą cywilizacji. Rośnie liczba czynników ryzyka: jesteśmy coraz bardziej samotni, żyjemy coraz szybciej, bez refleksji, w ciągłej sytuacji zagrożenia i niepewności. W mediach nie pisze się, że jest lepiej, tylko przekazuje się informacje negatywne i niekorzystne. To pierwsza przyczyna wzrostu zachorowań. Druga: pacjenci znacznie częściej niż kiedyś zgłaszają się po pomoc, kiedyś lekceważyli objawy depresji, teraz wiedzą, że to jest problem. Jest większa świadomość społeczna choroby i tego, że trzeba i można ją leczyć. Kolejną ważną przyczyną wzrostu zachorowań na depresję jest współchorobowość somatyczna. Każda choroba przewlekła, przebiegająca z przewlekłym procesem zapalnym, jest czynnikiem ryzyka pojawienia się depresji. Żyjemy coraz dłużej, coraz więcej osób zapada na choroby cywilizacyjne: nadciśnienie, cukrzycę, otyłość. Wszystkie te jednostki chorobowe predysponują do pojawienia się depresji. Uważa się, że w 2020 roku będzie ona drugim powodem niesprawności do pracy osób w wieku produkcyjnym.

Chorzy na depresję w Polsce mają możliwość leczenia zgodnie ze standardami światowymi?

Tak, w leczeniu depresji stosuje się w Polsce takie same formy terapii, jak w krajach zachodnich. Wszystkie kluczowe leki są dostępne, choć nie wszystkie są refundowane. Jednak skuteczność leków przeciwdepresyjnych jest wysoka. Pełną remisję można osiągnąć u ponad 70 proc. pacjentów.

Jest jednak problem z dostępnością do długodziałających leków w schizofrenii.

Nie ma takiego problemu, choć spośród czterech dostępnych na świecie preparatów, w Polsce refundowane są dwa z nich. Pozostałe są jednak w trakcie procesu uzyskiwania refundacji. Leki w formie depot są stosowane w iniekcjach ? raz na 2 lub 4 tygodnie. Zamiast więc przyjmować codziennie tabletki, pacjent może otrzymać iniekcję ? a efekt terapeutyczny trwa kilka tygodni. Jest to dla pacjentów znacznie bardziej wygodne: nie musi pamiętać o przyjmowaniu leku. W przypadku schizofrenii pacjent często nie chce przyjmować leków, gdyż po wyjściu ze szpitala uważa się ciągle za osobę zdrową. Dlatego podanie leku w formie iniekcji raz na 2-4 tygodnie jest bardzo korzystnym rozwiązaniem.

Po nowoczesnych lekach na schizofrenię pacjent inaczej funkcjonuje?

Nowoczesne leki zmieniły przebieg naturalny schizofrenii. Spowodowały, że pacjenci nie mają objawów pozapiramidowych, które sprawiały, że były u nich widoczne charakterystyczne objawy. Nowoczesne leki jednak również niosą pewne ryzyko, o czym należy pamiętać. Są obarczone dużym ryzykiem pojawienia się zespołu metabolicznego: nadciśnienia, cukrzycy, otyłości. Oczywiście, są one znacząco bezpieczniejsze niż leki starego typu, dokonały przełomu w leczeniu schizofrenii, jednak nie można zapominać o objawach niepożądanych. Ich przewaga polega przede wszystkim na wysokiej skuteczności zarówno na objawy negatywne, jak i pozytywne schizofrenii.

To prawda, że psychiatria jest dziedziną deficytową i szpitalom nie opłaca się leczenie?

NFZ płaci szpitalom za tzw. osobodzień, czyli za pacjenta spędzającego dobę w szpitalu: tyle samo bez względu na to, czy jest on tylko poddany obserwacji, i nie przyjmuje żadnego leku, czy ma intensywną nowoczesną farmakoterapię, połączoną z psychoterapią i leczeniem innych chorób somatycznych. Wycena świadczeń w psychiatrii jest rzeczywiście zaniżona, dlatego Agencja Oceny Świadczeń Medycznych i Taryfikacji, która podjęła się wyceny we wszystkich dziedzinach medycyny, rozpoczęła ją właśnie od psychiatrii. Ta wycena w psychiatrii zostanie wkrótce urealniona ? mam taką nadzieję.

W jednym ze znanych warszawskich znanych szpitali pacjenci mają tylko farmakoterapię, bo szpitala nie stać, żeby zorganizować im np. psychoterapię. A jak jest w szpitalu, w którym pan pracuje?

W naszej klinice są bardzo komfortowe warunki hospitalizacji: dwuosobowe sale dla chorych z łazienkami, pełen monitoring pacjentów. Leczenie to nie tylko farmakoterapia i przebywanie w łóżku. Od 7.30 do 19.00 pacjenci uczestniczą na zmianę w psychoterapii, terapii zajęciowej. Są prowadzone zajęcia indywidualne i grupowe. Owszem, w psychiatrii polskiej wiele należy zmienić, jednak są szpitale psychiatryczne, które funkcjonują należycie, a pacjenci mają dobre warunki. Choć są też szpitale, w których wiele powinno się zmienić.

Powiedział pan jednak, że w Polsce jest zbyt dużo hospitalizacji z powodu chorób psychicznych. Często są to zbędne hospitalizacje?

Tak. Lekarze psychiatrzy są zgodni co do tego, że musimy położyć nacisk na centra zdrowia psychicznego. Jest projekt, by były one uwzględnione w nowym koszyku świadczeń, który będzie obowiązywał od wiosny 2016 roku. Od stycznia 2016 zacznie obowiązywać nowy Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego. Centra zdrowia psychicznego będą obejmowały poradnie, zespół leczenia środowiskowego, oddział dzienny, oddział całodobowy. Celem Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego jest to, by w każdym powiecie było przynajmniej jedno takie centrum. To spowoduje, że pacjent, który wyjdzie ze szpitala, nie przestanie przyjmować leków, bo będzie pod opieką zespołu (koordynatora, pielęgniarki, lekarza). Nie wróci za pół roku do szpitala. Centrum zdrowia psychicznego będzie miało za zadanie zadbać, by pacjent wykupił leki i zaczął je przyjmować. Jeśli będzie mu potrzebna dodatkowa terapia, to może trafić do oddziału dziennego. Jedynie w ostateczności znajdzie się w szpitalu. Centra zdrowia psychicznego to będzie przełom w leczeniu psychiatrycznym w Polsce. Wszyscy są co do tego zgodni: psychiatrzy, Ministerstwo Zdrowia, Narodowy Fundusz Zdrowia, Polskie Towarzystwo Psychiatryczne.

To brzmi trochę jak bajka, te pomysły nie pozostaną tylko na papierze?

Centra zdrowia psychicznego, wszystko na to wskazuje, będą nowym produktem w koszyku świadczeń w NFZ. Myślę, że na przełomie 2015/2016 roku rozpocznie się nowy konkurs NFZ na świadczenia. Świadczeniodawcy, którzy zaproponują kompleksową ofertę, powinni być traktowani priorytetowo, otrzymają więcej punktów niż ci, którzy zaproponują osobno świadczenie ambulatoryjne czy szpital. Dużym plusem takiego centrum jest to, że pacjent nie będzie anonimowy. Informacja o pacjencie ze szpitala będzie przekazywana do poradni, koordynator będzie monitorował, co dzieje się z chorym, czy przychodzi do poradni, czy wykupuje leki ? jednak z zachowaniem bezwzględnie tajemnicy zawodowej i w zgodzie z ustawą o ochronie danych osobowych.

Zostaną opracowane też, celowane programy profilaktyczne, ukierunkowane na główne problemy, adresowane do najbardziej zagrożonych grup społecznych: zostanie przygotowany program przeciwdziałania depresji, program przeciwdziałania samobójstwom, wczesnego rozpoznawania zaburzeń neurorozwojowych u dzieci do 3. roku życia.

A czy planowany jest też program przeciwdziałania alkoholizmowi i braniu narkotyków przez młodzież? Coraz młodsze osoby sięgają po tego typu środki, a tego typu programów w szkołach brakuje?

Taki program do tej pory nie został stworzony, choć to z pewnością poważny problem.

Optymistycznie widzi pan przyszłość psychiatrii w Polsce?

Oczywiście, a dlaczego nie? Psychiatria w Polsce nie jest w tak złym stanie, w jakim się ją określa, choć na pewno wiele trzeba poprawić. Staramy się to zrobić. Narzekać można zawsze, w naszym kraju to nie wychodzi z mody.

A jak panu udaje się dbać o swoje zdrowie psychiczne?

Staram się, choć w tym zawodzie nie jest to łatwe. Dbam o to, żeby mieć czas wolny potrzebny na odpoczynek, biegam trzy razy w tygodniu.

Artykuł Szykują się zmiany w psychiatrii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z dr. n. med. Sławomirem Murawcem z Centrum Terapii Dialog w Warszawie.

Gdy mówimy o zaburzeniach psychicznych, z jak dużym problemem mamy do czynienia?

Według danych z 2011 roku obejmujących całą Europę aż 38 proc. jej mieszkańców to osoby z różnego rodzaju zaburzeniami psychicznymi, co daje nam 165 milionów osób w skali roku mających problemy natury psychiatrycznej. Mówimy o różnych rodzajach zaburzeń ? mniej i bardziej poważnych. Wśród nich depresja, na którą cierpi co roku średnio 7 proc. populacji Europy. Częstość występowania depresji zależy od płci ? kobiety zapadają na nią nieco częściej, mężczyźni rzadziej. Jakby nie patrzeć na te dane, są to miliony osób każdego roku.

Ile osób z takim problemem zwraca się do specjalisty?

Według autorów Indeksu Integracji Osób z Zaburzeniami Psychicznymi w skali Europy zaledwie 10 proc. osób uzyskuje specjalistyczną pomoc zgodną z narodowymi standardami opieki. Ale zgłaszalność do psychiatrów rośnie, co związane jest z różnymi akcjami społecznymi i kampaniami informacyjnymi dotyczącymi zagadnień zaburzeń psychicznych. Osoby nimi dotknięte czytając w mediach np. o objawach depresji, identyfikują jej objawy u samych siebie i decydują się na poszukiwanie pomocy. Równolegle jednak częstość zaburzeń depresyjnych w krajach wysoko rozwiniętych wzrasta od II wojny światowej. Te dwa procesy: zwiększona zapadalność i wzrost zgłaszalności w związku z większą świadomością współistnieją ze sobą.

Czy cukrzyca ma wpływ na występowanie zaburzeń psychicznych?

W tym wypadku istnieje zależność dwukierunkowa. Depresja wpływa na występowanie cukrzycy typu 2, a osoby z cukrzycą częściej zapadają na depresję. Dodatkowo jednoczesne występowanie cukrzycy i depresji pogarsza przebieg i rokowanie obu chorób. Depresja jest niezależnym czynnikiem ryzyka wystąpienia cukrzycy typu 2, a oznacza to, że jeżeli ktoś cierpi na depresję, to ryzyko że zachoruje po pewnym czasie na cukrzycę wzrasta. I odwrotnie, wystąpienie cukrzycy może przyczyniać się do następczego wystąpienia depresji. Ale w każdym przypadku u osób z cukrzycą i współistniejącą depresją przebieg cukrzycy jest gorszy. Wynika to z gorszego stosowania się do zaleceń leczenia przeciwcukrzycowego, słabej kontroli glikemii i zwiększonej częstości retinopatii i powikłań związanych z uszkodzeniem naczyń. Jeżeli zaś depresja przyczynia się do gorszej kontroli glikemii to automatycznie obniża się jakość życia, zwiększa częstość powikłań i śmiertelność. Zarówno występowanie ?małej?, jak i ?dużej? depresji jest związane ze zwiększeniem ryzyka zgonu w przebiegu cukrzycy, w porównaniu do osób, u których występuje wyłącznie cukrzyca. Trzeba tu także zauważyć, że do pewnych trudności diagnostycznych przyczynia się zbieżność symptomów obu chorób. Niektóre objawy zaburzeń metabolicznych i depresji są zbliżone lub takie same: poczucie zmęczenia, drażliwość, zmiany apetytu, zmiany libido.

Czy to współwystępowanie jest częstym zjawiskiem?

Zazwyczaj przyjmuje się, że około 1/4 do 1/3 osób z cukrzycą cierpi równocześnie na depresję. Występowanie depresji może dotyczyć przekrojowo nawet 20 proc. osób z cukrzycą typu 2, a podawany zakres wartości w różnych badaniach waha się od 7 proc. do 33 proc. Publikacje dotyczące mechanizmów odpowiedzialnych za współwystępowanie syndromu metabolicznego i różnych zaburzeń psychicznych wskazują na szeroki kontekst wzajemnych uwarunkowań. Otyłość w dzieciństwie i dorosłości jest związana ze wzrostem ryzyka depresji, ale także zaburzeń snu i zaburzeń lękowych (nerwic). Otyłość jest nawet silniejszym predykatorem depresji niż sama cukrzyca. Ale cukrzyca, niezależnie od wagi jest związana z większymi współczynnikami występowania depresji nawet czterokrotnie.

Pacjenci, u których rozpoznawana jest cukrzyca, powinni być ocenieni pod kątem występowania depresji. Ta ocena powinna się odbywać co pewien czas. Analogiczna ocena powinna być także dokonywana w odwrotnym kierunku: pacjenci, u których rozpoznawana jest depresja, powinni być monitorowani w dłuższym okresie czasu w kierunku ewentualnego rozwoju nietolerancji glukozy, ewentualnych zaburzeń metabolicznych ? byłaby to prewencja i wczesne wykrywanie cukrzycy typu 2.

Jak wygląda leczenie tych zaburzeń?

Należałoby podkreślić raz jeszcze, że leczenie depresji w przebiegu cukrzycy jest niesłychanie ważne, właśnie dla wyników leczenia samej cukrzycy. Istnieją zależności pomiędzy stanem psychicznym, poziomem hemoglobiny glikowanej, a więc kontrolą cukrzycy i depresją. Wykazano także, że insulina wpływa na samopoczucie osoby leczonej.

Jeżeli chodzi o leczenie farmakologiczne, to musimy unikać takich leków, które wpływają wyraźnie na kontrolę glikemii, np. trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych. Jeżeli już stosujemy jakieś leki, które mogą wpływać na poziom glikemii, jak fluoksetyna, to trzeba kontrolować jej poziom przy włączaniu leczenia i po jego zakończeniu. Najczęściej stosowane są leki z grupy SSRI, czyli selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, takie jak sertralina, citalopram czy escitalopram. Ich podawanie nie jest związane z wystąpieniem hiperglikemii, a mogą nawet zmniejszać stężenie glukozy we krwi, wykazują często efekt redukujący masę ciała, poprzez to mogą wpływać na insulinooporność. Leki te mogą być stosowane u pacjentów z cukrzycą jako bezpieczne i skuteczne leczenie. Według przewodnika leków psychotropowych nie odnotowano także problemów w leczeniu depresji w przebiegu cukrzycy takimi lekami jak wenlafaksyna, trazodon i agomelatyna.

Jak leczy się zaburzenia lękowe i zaburzenia snu?

Wyniki tych samych badań, których wyniki przytoczyłem na początku wywiadu wskazują, że w skali Europy na zaburzenia nerwicowe (lękowe) cierpi 14 proc. populacji, a bezsenność dotyczy 7 proc. europejczyków. W leczeniu różnych postaci lęku, takich jak fobie, lęk napadowy, zaburzenia lękowe uogólnione, stosowana jest z dobrymi efektami ta sama grupa leków, która jest skuteczna w leczeniu depresji. Są to na przykład wymienione wyżej leki z grupy SSRI oraz wenlafaksyna. W leczeniu bezsenności szeroko stosowane są tzw. ?Z-drugs?, czyli zolpidem, zopiklon i zapleplon. Psychiatrzy często leczą zaburzenia snu małymi dawkami leków przeciwdepresyjnych wykazujących działanie promujące sen (np. niskie dawki trazodonu). Spośród leków wymienionych jako użyteczne w leczeniu depresji współwystępującej z cukrzycą trazodon i agomelatyna są lekami przeciwdepresyjnymi, które korzystnie wpływają na sen.

Benzodiazepiny średniodługodziałające bez aktywnych metabolitów  (co jest na przykład ważne u osób w podeszłym wiek) mogą być stosowane w leczeniu zaburzeń lękowych (np. lorazepam) i zaburzeń snu (np. temazepam, estazolam). Zalecenia prowadzenia farmakoterapii zaburzeń lękowych mówią, że nie powinny jednak być stosowane dłużej niż 4-6 tygodnie. Także leczenie zaburzeń snu przy zastosowaniu benzodiazepin nie powinno przekraczać okresu kilku tygodni.

Jak pan ocenia stan leczenia depresji w Polsce na tle świata?

Jesteśmy w dobrym punkcie. Także w odniesieniu do zależności cukrzyca ? depresja. W Polsce prowadzonych jest wiele badań na ten temat, np. pod kierownictwem prof. Andrzeja Kokoszki. Zatem część badawcza i dotycząca świadomości znaczenia zagadnienia wydaje mi się duża. Znaczącym problemem jest, w publicznym sektorze, dostęp do lekarzy psychiatrów. Leki mamy te same co na świecie, specjalistów mamy dobrych, natomiast jest kwestia terminów, czasu oczekiwania na wizytę itd.

A refundacja leków?

W zasadzie też sytuacja jest dobra. Nie są refundowane tylko dwa najnowsze leki, ale w zakresie leków SSRI ceny są dla większości pacjentów dostępne. Nawet tych, które nie są refundowane (20-30 zł). To nie jest cena zaporowa, jeśli jest to koszt miesięcznej kuracji.

Jakie są zatem wyzwania?

Wspomniany dostęp do lekarzy oraz edukacja. Edukowanie lekarzy diabetologów na temat depresji i wyczulenie ich na wartość motywacyjną. Jeżeli będą zwracali uwagę na depresję, to wyniki leczenia choroby dla nich podstawowej będą dużo lepsze. To się po prostu lekarzowi opłaca, staje się lepszym lekarzem dla swoich pacjentów.

Rozmawiała Katarzyna Michalik-Jaworska

Artykuł Leczenie zaburzeń psychicznych pochodzi z serwisu Świat Lekarza.