Prof. Radosław Mądry, prezes zarządu Polskiego Towarzystwa Ginekologii Onkologicznej, opowiada o aktualnej sytuacji w nowotworach ginekologicznych

Artykuł „Dzięki immunoterapii w nawrotowych i zaawansowanych rakach trzonu macicy mówimy o gigantycznej rewolucji” (VIDEO) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rak płuca powoduje najwięcej zgonów wśród Polaków. Co można zrobić, aby to zatrzymać?

Marcelina Zawisza (Razem)
Posłanka RP, Komisja Zdrowia Sejmu

Jako posłanki i posłowie nieustannie stykamy się z lobbingiem koncernów nikotynowych. Prawo musi być tak skonstruowane, żeby służyło obywatelom, a nie firmom tytoniowym. Partia Razem prowadzi w Sejmie politykę ukierunkowaną na interes publiczny, czyli zdrowie Polek i Polaków, a nie zyski tytoniowych korporacji.

Wśród działań państwa polskiego nie ma lepszego sposobu na zatrzymanie raka płuca niż konsekwentne prowadzenie polityki zmniejszania dostępności ekonomicznej papierosów, produktów tytoniowych i waporyzatorów. Podstawowe narzędzie w tym przypadku to odpowiednia polityka akcyzowa.

Doskonałym pomysłem jest również refundowana przez państwo pomoc w rzucaniu palenia. Trzeba rozważyć zarówno refundację leków stosowanych u takich pacjentów, jak i świadczeń realizowanych w ramach podstawowej opieki zdrowotnej oraz opieki farmaceutycznej. Takie rozwiązania realnie wspierają pacjentki i pacjentów, którzy chcą zerwać z nałogiem. Powiązaną kwestią są też przepisy dotyczące reklamy, czyli stymulacji popytu na te produkty. Zakaz palenia w miejscach publicznych przyniósł ogromne korzyści społeczne. To pokazuje, że naprawdę warto iść dalej z dobrymi rozwiązaniami prawnymi.

Patryk Wicher (PiS)
Poseł RP, Komisja Zdrowia Sejmu

Rak płuca to dziś jeden z najpoważniejszych problemów zdrowotnych w Polsce, a jednocześnie przykład, jak bardzo potrzebujemy zmiany myślenia o systemie ochrony zdrowia. Wciąż działamy reaktywnie. Leczymy skutki, zamiast zapobiegać przyczynom. Tymczasem to właśnie medycyna prewencyjna, a nie naprawcza, powinna stać się fundamentem polityki zdrowotnej państwa. Kluczowe znaczenie ma profilaktyka, zarówno pierwotna, jak i wtórna. Pierwsza to konsekwentna walka z uzależnieniem od tytoniu, edukacja zdrowotna już od najmłodszych lat, wspieranie programów antynikotynowych i tworzenie przestrzeni publicznej wolnej od dymu. Druga to regularne badania przesiewowe, które pozwalają wykrywać chorobę na wczesnym etapie.

Nie można jednak mówić o skutecznej profilaktyce bez zmian systemowych. Potrzebujemy realnego przesunięcia środków finansowych z kosztownego leczenia skutków chorób na ich zapobieganie. Inwestycja w profilaktykę zawsze się zwraca. Nie tylko w zdrowiu i jakości życia obywateli, ale też w wydolności gospodarki i stabilności rynku pracy. W Polsce wciąż brakuje świadomości, że wczesne wykrycie nowotworu oznacza nie tylko szansę na całkowite wyleczenie, ale również szybki powrót do pełnej aktywności zawodowej. Wcześnie wykryty nowotwór to krótsze leczenie, mniejsze obciążenie dla szpitali i większa szansa na zachowanie pełni życia.

Naszym celem powinno być stworzenie spójnej, długofalowej strategii profilaktyki onkologicznej opartej na edukacji, dostępności badań i wczesnej diagnostyce. To właśnie tutaj leży prawdziwa odpowiedzialność państwa – w ochronie zdrowia, zanim pojawi się choroba.

Artykuł Jak zatrzymać raka płuca? Dwugłos polityczny pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. Paweł Derlatka, kierownik Kliniki Ginekologii Onkologicznej WUM, opowiada o opiece nad pacjentkami po leczeniu nowotworów ginekologicznych oraz o tym, że z diagnozą mierzą się coraz młodsze kobiety

Artykuł „Nie należy wstydzić się tego, że było się chorym na nowotwór” (VIDEO) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. Piotr Suwalski, dyrektor Państwowego Instytutu Medycznego MSWiA, kardiochirurg i transplantolog, opowiada o wyzwaniach, z jakimi mierzą się kardiochirurdzy

Artykuł „Choroby sercowo-naczyniowe należy leczyć zespołowo” (VIDEO) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. Marek Rękas, konsultant krajowy w dziedzinie okulistyki, opowiada o sytuacji we współczesnej okulistyce

Artykuł „Każdego z nas po 40. roku życia czeka starczowzroczność” (VIDEO) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. Mariusz Bidziński, konsultant krajowy w dziedzinie ginekologii onkologicznej i kierownik Kliniki Ginekologii Onkologicznej Narodowego Instytutu Onkologii – Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie, opowiada o współczesnej ginekologii i aktualnej sytuacji w nowotworach kobiecych

Artykuł „Onkologia staje się dziedziną chorób przewlekłych” (VIDEO) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. Iwona Hus, kierownik Kliniki Hematologii w Państwowym Instytucie Medycznym MSWiA, opowiada o szpiczaku plazmocytowym

Artykuł „Szpiczak plazmocytowy ma niespecyficzne objawy. Pacjenci diagnozowani są bardzo późno” (VIDEO) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. Grażyna Rydzewska-Wyszkowska, kierownik Kliniki Gastroenterologii i Chorób Wewnętrznych PIM MSWiA, opowiada o opiece kompleksowej w gastroenterologii

Artykuł „Opieka kompleksowa jest po to, aby pacjent nie gubił się w systemie” (VIDEO) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Doc. Tomasz Dzieciątkowski, wirusolog z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, opowiada o szczepieniach, szczególnie przeciwko wirusowi HPV

Artykuł „Szczepienia powinniśmy traktować jako obowiązek cywilizacyjny” (VIDEO) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. Irena Walecka, kierownik Kliniki Dermatologii CMPK w PIM MSWiA w Warszawie opowiada o trądziku odwróconym (HS)

Artykuł „Mamy już 10-letnich pacjentów w trądzikiem odwróconym” (VIDEO) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Starzejące się społeczeństwo, niedobór specjalistów, niewystarczająco finansowane programy lekowe i coraz większa liczba pacjentów. Polska neurologia staje przed wyjątkowo trudnymi wyzwaniami. O priorytetach na 2025 rok rozmawiamy z prof. Aliną Kułakowską, prezes Polskiego Towarzystwa Neurologicznego

Neurologia mierzy się dziś z rosnącą liczbą pacjentów z chorobami neurodegeneracyjnymi. Jakie niesie to wyzwania?

Neurologia obejmuje diagnostykę i leczenie chorób ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, a wiele z nich – jak udary czy choroby neurodegeneracyjne – występuje częściej wraz z wiekiem. Tymczasem nasze społeczeństwo szybko się starzeje. W Polsce niestety nie funkcjonuje skuteczna profilaktyka pierwotna chorób mózgu. Brakuje edukacji na temat higieny mózgu, który – jak każdy narząd – ulega procesowi starzenia. Zdrowa dieta, ruch, dobry sen, unikanie używek i ograniczenie przebodźcowania mózgu to podstawy profilaktyki. Świecące ekrany, ciągle przychodzące powiadomienia czy zalewające nas fake newsy nie służą naszym mózgom. Dlatego potrzebujemy systemowej edukacji zdrowotnej już od najmłodszych lat. Tak jak uczymy dzieci mycia zębów, powinniśmy uczyć je dbania o zdrowie mózgu. Bo przecież mózg to nasz główny komputer, którym odbieramy bodźce z otoczenia i który kieruje pracą wszystkich pozostałych narządów, komunikując się z nimi za pomocą nerwów obwodowych. Jeżeli przestanie prawidłowo funkcjonować, stracimy swoją osobowość – przestaniemy być tym, kim jesteśmy.

Jakie schorzenia stanowią dziś największy problem?

Nieprzerwanie ogromnym wyzwaniem pozostają udary mózgu. Co roku w Polsce dochodzi do 90 tys. udarów oraz 30 tys. epizodów przemijającego niedokrwienia mózgu (TIA). Udar to jedna z głównych przyczyn zgonów i najczęstsza przyczyna trwałej niepełnosprawności.

Kolejną kwestią są schorzenia neurodegeneracyjne, zwłaszcza choroba Alzheimera i choroba Parkinsona. Obecnie jesteśmy u progu rejestracji w Unii Europejskiej pierwszych leków wpływających na przebieg choroby Alzheimera. Jeżeli zostaną one zarejestrowane i zrefundowane, bardzo istotne stanie się postawienie wczesnego rozpoznania i właściwa kwalifikacja chorych do takiego leczenia. To zadanie dla neurologów, którzy są jedynymi specjalistami posiadającymi kwalifikacje do przeprowadzenia prawidłowej diagnostyki różnicowej otępień i właściwego postawienia rozpoznania choroby Alzheimera. Przy drogich terapiach kwalifikacja pacjentów do leczenia musi być wyjątkowo trafna.

Co wymaga pilnych zmian w organizacji opieki neurologicznej?

Ogromnym problemem są braki kadrowe. Ponad 200 oddziałów neurologii w Polsce zmaga się z niedoborem lekarzy oraz pielęgniarek. Potrzebna jest retaryfikacja procedur neurologicznych, szczególnie szpitalnych, co pozwoliłoby uatrakcyjnić ciężką pracę połączoną z koniecznością dyżurowania w oddziałach neurologicznych.

Kolejnym krokiem powinno być przesunięcie części procedur diagnostycznych i terapeutycznych do opieki ambulatoryjnej. Jednak na ten moment poradnie nie są na to gotowe. Często to jednoosobowe gabinety bez zaplecza diagnostycznego ani personelu pomocniczego. Potrzebujemy realnych inwestycji: odpowiednio wycenionych pakietów diagnostycznych, nowych standardów organizacyjnych i lepszego finansowania.

Po trzecie, wyzwaniem są niedoszacowane kontrakty na programy lekowe. Mamy ich w neurologii już prawie 20, lecz wiele świadczeń przekracza zakontraktowane limity, a w niektórych szpitalach nadwykonania z zeszłego roku nie zostały wciąż jeszcze rozliczone. Istotne jest lepsze dopasowanie liczby zakontraktowanych świadczeń do rzeczywistych potrzeb i stopniowe przenoszenie części terapii do lecznictwa otwartego.

A co powinno być priorytetem diagnostycznym w 2025 roku?

Przede wszystkim wczesna diagnostyka chorób neurologicznych. Jeszcze niedawno neurologia była głównie specjalizacją diagnostyczną. Dziś coraz częściej dysponujemy skutecznymi terapiami i choć wciąż rzadko mówimy o całkowitym wyleczeniu, to w wielu przypadkach możemy zahamować postęp choroby. Powodzenie leczenia zależy jednak od momentu jego wdrożenia. Im wcześniej rozpoznamy chorobę i rozpoczniemy właściwe leczenie, tym większe szanse na spowolnienie jej postępu. Tu mogą pomóc lekarze POZ, szybko kierując osoby z objawami neurologicznymi do neurologa. By tak się jednak stało, konieczna jest szersza edukacja na temat chorób układu nerwowego w trakcie szkolenia specjalizacyjnego. W programach szkoleń nadal poświęca się niewiele uwagi neurologii. Również Lekarski Egzamin Końcowy nie zawiera bloku pytań z tej dziedziny. W mojej ocenie to poważne niedopatrzenie, biorąc pod uwagę fakt, że w populacji ogólnej co trzecia osoba już zachorowała bądź zachoruje na chorobę układu nerwowego. Neurolodzy apelują: zwracajcie uwagę na objawy neurologiczne i nie wahajcie się kierować pacjentów do specjalistów.

Biomarkery coraz częściej pojawiają się w kontekście diagnostyki i leczenia chorób neurologicznych. Czy mogą stać się standardowym narzędziem klinicznym, np. w stwardnieniu rozsianym lub chorobie Alzheimera?

Odpowiednio dobrane biomarkery mogłyby zrewolucjonizować diagnostykę i leczenie. Pozwoliłyby lepiej dopasować terapię i poprawić jej skuteczność. Niestety, w neurologii wciąż nam ich brakuje. Od lat prowadzę program leczenia stwardnienia rozsianego (SM) i obserwuję to każdego dnia. Mimo szerokiego dostępu do nowoczesnych terapii nadal nie potrafimy przewidzieć, która z nich będzie najbezpieczniejsza i najskuteczniejsza dla konkretnego pacjenta. Wybór leczenia opiera się na różnych przesłankach – klinicznych, obrazowych, immunologicznych – lecz nadal obarczony jest dużą niepewnością.

Przeciwieństwem tej sytuacji, doskonale pokazującym, jak rozwój nowoczesnych metod terapeutycznych pozwala skrócić czas interwencji i poprawić rokowania pacjentów, jest leczenie rdzeniowego zaniku mięśni (SMA). Jest to rzadka (w Polsce choruje ok. 1 tys. osób), uwarunkowana genetycznie choroba, która do niedawna w większości przypadków prowadziła do nieuchronnej śmierci w ciągu kilku pierwszych lat życia. Dziś dysponujemy kilkoma lekami wpływającymi na genom pacjentów, które sprawiają, że obarczone chorobą dzieci nie tylko żyją, ale też prawidłowo się rozwijają. Wprowadzenie skutecznego leczenia przyśpieszyło diagnostykę – wprowadzono w całym kraju badania przesiewowe noworodków w kierunku SMA.

Na zakończenie, jakie przełomowe odkrycia w neurologii mogą nastąpić w najbliższych latach?

Największą nadzieję wiążę z leczeniem chorób neurodegeneracyjnych. Prowadzone są liczne badania kliniczne, których celem jest znalezienie skutecznej terapii hamującej neurodegenerację w chorobach Alzheimera, Parkinsona, Huntingtona czy w stwardnieniu zanikowym bocznym. Jak już wspomniałam, oczekuje się, że już wkrótce mogą zostać dopuszczone do użytku w UE leki spowalniające postęp choroby Alzheimera. Gdy to się wydarzy, życie tysięcy ludzi może ulec zmianie. Jednak żadne z osiągnięć medycznych nie przyniesie pełnych efektów bez wzrostu świadomości społecznej. To właśnie szybka reakcja – pacjenta, jego bliskich i lekarza POZ, a następnie neurologa – w połączeniu z dostępem do nowoczesnych terapii daje dziś największą szansę na skuteczne leczenie.

Rozmawiała: Ewa Wojciechowska

Artykuł Udar, choroba Alzheimera, SM. Priorytety w neurologii w 2025 roku pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Choć aktywność fizyczna to fundament leczenia cukrzycy, wciąż traktuje się ją raczej jako dodatek niż równorzędną część terapii. Zderza się z brakiem czasu, lękiem pacjentów i systemowymi barierami. Monika Kaczmarek, prezes Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków, tłumaczy, jak przełamać ten impas i sprawić, by ruch stał się realnym wsparciem w leczeniu, a nie tylko kolejnym zaleceniem z listy

Aktywność fizyczna rzeczywiście jest dziś obecna w życiu pacjentów z cukrzycą? Czy to wciąż bardziej teoria niż praktyka?

Trudno odpowiedzieć jednoznacznie na to pytanie, bo pacjenci z cukrzycą to bardzo niejednorodna grupa. Od małych dzieci, poprzez nastoletnią młodzież, młodych dorosłych, po seniorów z cukrzycą, ale też wieloma innymi chorobami współistniejącymi. Aktywność fizyczna jako element terapii w każdej z tych grup wygląda zapewne inaczej. Nie trzeba daleko szukać, by znaleźć przykłady młodych osób z cukrzycą, które uprawiają triatlon, biegają maratony. Są to wyjątki. Ale wyjątki przełamujące stereotypy, że przy cukrzycy to nic nie można. Można i trzeba leczyć się aktywnością fizyczną. Tylko należy wiedzieć, jak to zrobić, biorąc pod uwagę swój wiek, kondycję i stan zdrowia.

Wielu pacjentów w średnim i starszym wieku słyszy od lekarza prowadzącego jedynie zdawkowe: „Proszę się więcej ruszać”. Brakuje konkretnych wskazówek i dostosowania zaleceń do codziennego funkcjonowania chorego i do jego terapii. Dla części osób „aktywność” to wyłącznie siłownia albo bieganie, a przecież leczniczy efekt ma także spacer z psem, praca w ogrodzie, wejście po schodach. Liczy się systematyczność, nie intensywność. Naszą rolą – lekarzy, edukatorów, organizacji pacjenckich – jest odczarowanie stereotypów i pokazanie, że każdy ruch ma znaczenie.

Pacjenci dysponują dziś wiedzą, która pozwala im ćwiczyć bezpiecznie?

Pacjenci dysponują dziś systemami do ciągłego monitorowania glikemii, które znacznie podnoszą bezpieczeństwo leczenia cukrzycy, w tym podejmowania aktywności fizycznej. Monitoring glikemii sprawdza się i u seniorów, i u aktywnych dzieci, w szczególności że rodzic może w aplikacji na bieżąco kontrolować cukry dziecka, które np. gra w koszykówkę. Jest więc technologia, a czy jest wiedza? To złożony temat. Nie każda aktywność obniża stężenie cukru we krwi. Są takie, które je podnoszą. To zależy od tego, czy wysiłek jest tlenowy, czy beztlenowy. Dla wielu pacjentów to już dość skomplikowane zagadnienia. Na pewno trzeba obserwować swój organizm i glikemię w czasie aktywności, a jak coś nas niepokoi, można porozmawiać o tym na wizycie z lekarzem. Zresztą młodzi ludzie są w stanie sobie z tym poradzić, znaleźć wartościowe porady w internecie. Gorzej jest z seniorami. Osoby starsze należy uczyć, jak kontrolować poziom cukru nie tylko przed, ale również w trakcie i po wysiłku fizycznym. To wymaga powtarzalnych komunikatów, prostych narzędzi i indywidualnego podejścia.

A lekarze? Czy traktują codzienny ruch jako część terapii, czy raczej dodatek „jeśli się uda”?

Świadomość rośnie, ale realnie brakuje czasu na rozmowę, dopasowanie formy wysiłku do stylu życia pacjenta. A przecież inne potrzeby ma senior, który boi się kontuzji, inne osoba pracująca po kilkanaście godzin dziennie. Wystarczy zapytać: „Co pan lubi robić?”, „Co panią motywuje?”. I szukać rozwiązań w oparciu o odpowiedzi, a nie uniwersalne zalecenia. Pacjent potrzebuje poczucia, że jest wysłuchany, a nie tylko instruowany.

Które grupy pacjentów najczęściej rezygnują z aktywności?

Osoby starsze, przewlekle chore, ale też pacjenci w wieku produkcyjnym. Seniorzy obawiają się pogorszenia stanu zdrowia, młodsi nie mają czasu. I znów: ważna jest edukacja, że aktywność nie musi oznaczać godzinnych treningów, a także pokazanie, że 15 minut spaceru dziennie ma znaczenie. To może być pierwszy krok do poprawy samopoczucia i lepszej kontroli glikemii.

Na ile system ochrony zdrowia wspiera dziś aktywność pacjentów z cukrzycą?

Zdecydowanie niewystarczająco. Nie ma refundowanych zajęć ruchowych, kompleksowej koordynacji opieki, powszechnie dostępnych programów edukacyjnych. Działania podejmowane przez organizacje pacjenckie – jak nasze stowarzyszenie – są lokalne, ograniczone budżetowo i często doraźne. Potrzeba rozwiązań systemowych, nie incydentalnych.

Barierą nie są tylko finanse i infrastruktura. Co z psychiką pacjenta?

To ogromnie ważny temat. Jak zmobilizować się do aktywności, jak utrzymać tę motywację, aby aktywność fizyczna, wcale nie intensywna, ale regularna i trwająca odpowiednio długo, była naszą rutyną. Osobom z cukrzycą, podobnie jak zdrowym, często towarzyszy słomiany zapał. Do tego dochodzi lęk przed hipoglikemią, niekiedy wstyd związany z wyglądem swojego ciała czy obecnością pompy insulinowej, brak wiary we własne możliwości – wszystko to może skutecznie zablokować chęć do ruchu. Tymczasem komfort psychiczny bezpośrednio wpływa na zaangażowanie w leczenie. Brakuje psychologicznego wsparcia, choć młodsze pokolenie pacjentów coraz częściej pokazuje większą otwartość i akceptację swojej choroby, co daje nadzieję.

Czy ten problem dotyczy również dzieci i młodzieży z cukrzycą? Dla nich ruch także bywa wyzwaniem?

Myślę, że w znacznie mniejszym stopniu. Oczywiście wszystko zależy od podejścia do leczenia samego pacjenta i jego bliskich. Ale z punktu widzenia medycyny, zaleceń PTD – aktywność fizyczna jest młodym diabetykom szeroko rekomendowana, a obecne możliwości leczenia sprawiają, że może być ona podejmowana bezpiecznie. Jeśli jej brakuje, to najczęściej pewnie z powodu niechęci do ruchu.

W młodym pokoleniu cukrzyca została już mocno „oswojona”, w szkołach uczniowie z cukrzycą pojawiają się częściej niż rzadziej. Wydaje się, że przypadki, kiedy dziecko z cukrzycą nie mogło uczestniczyć w lekcjach wychowania fizycznego, to już przeszłość. A jeśli tak się jeszcze gdzieś zdarza, to nie ma ku temu podstaw.

Jakie zmiany mogłyby poprawić sytuację?

Zróżnicowanie zajęć ruchowych już w szkole. Oprócz piłki nożnej – joga, taniec, ćwiczenia w parach. W przypadku dorosłych – refundacja zajęć, łatwiejszy dostęp do dietetyków, edukatorów, fizjoterapeutów. Potrzebujemy lepszej koordynacji opieki. W mniejszych miejscowościach problemem jest nawet dojazd. Pacjenci często muszą pokonać 30–40 km, by dotrzeć na ćwiczenia. To skutecznie zniechęca.

Czyli przychodnia z salą ćwiczeń to nie fanaberia, tylko potrzeba?

Gabinet aktywności fizycznej przy POZ – miejsce, gdzie pacjent może poćwiczyć pod okiem specjalisty – to realne wsparcie, szczególnie dla tych, którzy nie byli aktywni przez 20 czy 30 lat. Chodzi nie tylko o efekty zdrowotne, ale także o poczucie bezpieczeństwa.

Są już dziś dobre praktyki, które warto wdrożyć szerzej?

W wielu naszych oddziałach terenowych prowadzimy regularne aktywności fizyczne np. marsze nordic walking, spotkania z lekarzami, fizjoterapeutami. Omawiamy nie tylko różne formy ruchu, ale też bezpieczeństwo: kontrolę glikemii, odpowiednie obuwie, nawodnienie, sytuacje wymagające przerwania wysiłku. To wszystko działa i pokazuje, że pacjenci chcą się ruszać, jeśli tylko czują się zaopiekowani.

Na koniec: na co powinni stawiać lekarze, rozmawiając z pacjentem o aktywności?

Na konkret, empatię i możliwości pacjenta. Pytać: co pan lubi, czego się pani obawia, ile czasu może pan poświęcić na ruch. I przypominać: nie trzeba biegać maratonów. Wystarczy 10 minut spaceru dziennie, by poczuć różnicę. Aktywność fizyczna to nie rywalizacja, lecz codzienna decyzja i szansa. To te drobne, ale regularne wybory mają realny wpływ na terapię.

Rozmawiała: Ewa Wojciechowska

Artykuł Ruch jako lek. Jak naprawdę wspierać pacjenta z cukrzycą? pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego na 2025 rok to nie tylko aktualizacja danych. To nowa strategia mierzenia się z epidemią otyłości, lepsze wsparcie psychologiczne dla pacjentów i lepsza organizacja opieki diabetologicznej. O tym, co może realnie zmienić codzienność osób z cukrzycą, opowiada prof. Irina Kowalska

Co zmienia się w leczeniu i diagnozie cukrzycy od 2025 roku?

Rok 2025 przynosi szereg kluczowych aktualizacji w zaleceniach Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Nowe zalecenia PTD to efekt pracy zespołów eksperckich, oparty na najnowszych badaniach naukowych i klinicznych. Zmiany dotyczą m.in. prewencji cukrzycy typu 2, opieki psychologicznej, terapii cukrzycy typu 1, zasad leczenia nadciśnienia tętniczego oraz leczenia otyłości i zaburzeń metabolicznych.

Zacznijmy od prewencji. Jakie nowe podejście proponuje PTD w tym obszarze?

Całkowicie przebudowano rozdział poświęcony profilaktyce i opóźnianiu rozwoju cukrzycy. Oprócz zaleceń dotyczących stylu życia pojawiła się rekomendacja farmakoterapii u osób z otyłością i stanem przedcukrzycowym, jeśli zmiany behawioralne nie przynoszą oczekiwanych efektów. Wskazano trzy leki: liraglutyd, semaglutyd i tirzepatyd, które wykazały skuteczność w zapobieganiu cukrzycy typu 2. Nowe zalecenia uwzględniają także farmakoterapię otyłości u osób bez cukrzycy w kontekście redukcji ryzyka sercowo-naczyniowego.

Czy zmiany dotyczą również diagnostyki i badań przesiewowych?

Zdecydowanie tak. Kładziemy większy nacisk na wczesne wykrywanie choroby, zwłaszcza u osób z grup ryzyka. Zachęcamy do regularnych badań przesiewowych z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi oraz aktualnych kryteriów diagnostycznych.

W nowym dokumencie dużą uwagę poświęcono także wsparciu psychologicznemu. Co dokładnie się zmieniło?

Psycholog powinien być integralną częścią zespołu terapeutycznego w diabetologii. Już na pierwszej wizycie powinna zostać przeprowadzona ocena stanu psychicznego pacjenta, najlepiej przy udziale psychologa. Rekomendujemy użycie wystandaryzowanych narzędzi, takich jak skale czy kwestionariusze. Szczególną uwagę zwracamy na stres cukrzycowy (diabetes distress – DD), czyli przewlekłe negatywne emocje związane z cukrzycą, w tym depresję, lęk i tzw. wypalenie cukrzycowe.

Jakie nowości pojawiły się w leczeniu cukrzycy typu 1?

Zaktualizowaliśmy rekomendacje dotyczące stosowania leków nieinsulinowych, m.in. inhibitorów SGLT2 i agonistów receptora GLP-1 z innych wskazań niż obniżanie stężenia glukozy. W przypadku konieczności zastosowania leków z tych grup u pacjentów z cukrzycą typu 1 ze wskazań innych niż bezpośrednio przeciwhiperglikemiczne (wskazania kardiologiczne, nerkowe, leczenie otyłości) konieczna jest ścisła, bieżąca adaptacja insulinoterapii. Rekomendujemy także nowoczesne metody monitorowania glikemii oraz edukację. Dodatkowo zwracamy uwagę, że u części osób z cukrzycą typu 1, korzystających z nowoczesnych metod monitorowania glikemii, można dążyć do bardziej ambitnego celu terapeutycznego, jakim jest czas spędzony w wąskim zakresie terapeutycznym (time in tight range – TITR) 70–140 mg/dl. Wskazane jest wówczas uwzględnienie stopnia wyedukowania pacjenta, jego zaangażowania w leczenie, technologii, jakimi dysponuje oraz profilu psychologicznego.

Wspomniała pani o aktualizacjach w leczeniu otyłości. Na czym one polegają?

Leczenie otyłości – zarówno farmakologiczne, jak i chirurgiczne – stało się integralnym elementem terapii cukrzycy typu 2. Po raz pierwszy w zaleceniach pojawiły się także wytyczne dotyczące choroby stłuszczeniowej wątroby związanej z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD), która często towarzyszy cukrzycy i przez lata może przebiegać bezobjawowo, prowadząc do marskości.

Choć zmienia się podejście do farmakoterapii, musimy pamiętać o wytycznych dotyczących diety. Jako element terapii behawioralnej dieta nadal stanowi fundament leczenia obu typów cukrzycy. Podtrzymujemy zalecenia zdrowej diety i aktywności fizycznej, dostosowując je do aktualnej wiedzy naukowej.

Z jakimi barierami najczęściej mierzą się dziś pacjenci z cukrzycą w Polsce?

Wciąż nierozwiązanym problemem pozostaje brak refundacji osobistych pomp insulinowych dla osób z cukrzycą typu 1 po 26. roku życia, choć mamy nadzieję na pozytywną opinię Ministerstwa Zdrowia. Pacjenci mają również ograniczony dostęp do edukatorów diabetologicznych, dietetyków i psychologów. Poprawy wymaga organizacja ambulatoryjnej opieki specjalistycznej w diabetologii oraz świadczenia szpitalnych w diabetologii. Dużym problemem jest też ciągle leczenie zespołu stopy cukrzycowej.

Które obszary diabetologii wymagają dziś najpilniejszych interwencji?

Priorytetem powinna być reorganizacja poradni diabetologicznych oraz zapewnienie pacjentom w ramach ambulatoryjnej opieki specjalistycznej dostępu do kompleksowego zespołu terapeutycznego. Bardzo potrzebujemy porad edukacyjnych, dietetycznych, psychologicznych. Konieczna jest także adekwatna wycena specjalistycznych świadczeń szpitalnych w diabetologii. W przypadku powikłań, takich jak zespół stopy cukrzycowej, potrzebujemy dalszego rozwoju wyspecjalizowanych ośrodków. Obiecujące doświadczenia z programu pilotażowego w szpitalu w Szamotułach doprowadziły do rozszerzenia programu na kolejne 6 placówek, co bardzo doceniamy, ale nadal nie obejmuje on całego kraju i jest to pilotaż.

Jak wyglądałaby idealna opieka, gdyby system działał bez barier?

W idealnym modelu pacjent ma dostęp do pełnego zespołu terapeutycznego: diabetologa, edukatora, dietetyka i psychologa. Niezwykle ważne jest także umożliwienie pacjentom korzystania z nowoczesnych leków i technologii zgodnie z rzeczywistymi potrzebami klinicznymi, bez barier refundacyjnych.

Gdyby miała pani wskazać jedną zmianę, która realnie poprawiłaby jakość życia pacjentów, co by to było?

Nie potrafię wskazać jednej. Kluczowe są dobra organizacja opieki diabetologicznej, edukacja i wsparcie psychologiczne, ponieważ cukrzyca to choroba na całe życie, towarzysząca pacjentowi 24 godziny na dobę. Równie istotna jest profilaktyka cukrzycy typu 2, w szczególności poprzez skuteczne przeciwdziałanie otyłości.

W jakim kierunku, według pani, zmierza leczenie cukrzycy w perspektywie najbliższej dekady?

W przypadku cukrzycy typu 1 celem jest prewencja. Dziś potrafimy już zidentyfikować osoby z grupy ryzyka, ale nie potrafimy jeszcze skutecznie zapobiegać chorobie. Leczenie staje się jednak coraz bardziej zaawansowane. Coraz bliżej nam do momentu, w którym sztuczna trzustka stanie się codziennością. Już dziś stosujemy hybrydowe pompy insulinowe. Pełna automatyzacja to kwestia czasu.

W cukrzycy typu 2 naszym głównym przeciwnikiem pozostaje epidemia otyłości: 80–90 procent przypadków tej choroby ma z nią bezpośredni związek. Według badania WOBASZ II (2013–2014 rok) odsetek osób z cukrzycą w Polsce wynosił 8–9 proc. Natomiast w badaniu Białystok Plus opublikowanym w 2023 roku – jest to już niemal 14 proc. Prognozy są jednoznaczne: liczba pacjentów z cukrzycą w Polsce będzie rosnąć. Dlatego tegoroczne zalecenia to nie tylko nowelizacja wytycznych. To apel o działanie.

Prof. dr hab. n. med. Irina Kowalska, kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych i Metabolicznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, prezes Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego

Rozmawiała: Ewa Wojciechowska

Artykuł Tegoroczne zalecenia PTD: apel o działanie pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Jeszcze niedawno remisja cukrzycy brzmiała jak fantazja. Dziś to realny cel. Wkraczamy w erę terapii szytych na miarę, wspieranych przez sztuczną inteligencję. Czy naprawdę jesteśmy o krok od momentu, gdy cukrzyca przestanie być przewlekła i stanie się przewidywalna, a może nawet odwracalna? Rozmowa z prof. Edwardem Frankiem

Czy jesteśmy świadkami „końca cukrzycy”?

Jest jeszcze za wcześnie, aby ogłosić „koniec cukrzycy”, ten moment zaczyna się, co prawda, rysować na horyzoncie, ale horyzoncie dalekim. Coraz częściej mówimy natomiast już nie tylko o skutecznej kontroli cukrzycy, ale o możliwości jej zapobieżenia lub zatrzymania (zarówno w przypadku cukrzycy typu 1, jak i 2) albo też cofnięcia, czyli remisji (w przypadku typu 2). Postępy w badaniach sugerują, że w perspektywie 20, 30, może 50 lat stanie się to realne. Szczególnie ciekawe są próby wczesnej identyfikacji osób z grupy ryzyka i zatrzymania cukrzycy typu 1, zanim jeszcze rozwinie się klinicznie.

Możliwe stanie się zapobieganie cukrzycy już na etapie dzieciństwa?

To nie tyle kwestia wieku, ile momentu inicjacji procesu autoimmunologicznego. Gdy pojawiają się przeciwciała przeciwko komórkom beta wysp trzustkowych, zaczyna się okres „okienka” interwencyjnego, które zamyka się jakiś czas po rozpoznaniu cukrzycy. Aby interwencja była efektywna, potrzebujemy dwóch rzeczy: wiarygodnych narzędzi do identyfikacji osób z wysokim ryzykiem, bo trudno oznaczać przeciwciała u wszystkich, oraz bezpiecznej i skutecznej terapii, która zatrzyma rozwój choroby.

Obecnie trwają intensywne badania m.in. nad lekami immunosupresyjnymi, lekami biologicznymi, limfocytami T-regulatorowymi, szczepionkami immunomodulującymi, które mają chronić komórki beta przed autoimmunologicznym zniszczeniem. Dotąd nie osiągnięto przełomu klinicznego, ale skala i różnorodność podejmowanych prób sugerują, że skuteczne rozwiązanie dotyczące rozwoju cukrzycy typu 1 może być w zasięgu ręki.

Na ile precyzyjnie jesteśmy dziś w stanie prognozować rozwój cukrzycy typu 1?

Dzięki badaniom genetycznym i immunologicznym potrafimy ocenić ryzyko, choćby poprzez identyfikację specyficznych przeciwciał czy markerów genetycznych. Problem w tym, że obecnie interwencję podejmujemy zbyt późno – dopiero, gdy trzustka przestaje produkować insulinę. A proces autoagresji może trwać latami. Wcześniejsza reakcja mogłaby istotnie zwiększyć skuteczność leczenia.

A co z cukrzycą typu 2?

Tutaj też widać na horyzoncie przełom. Nowe leki przeciwcukrzycowe, takie jak agoniści receptora GLP-1 i inhibitory SGLT2, to nie tylko kontrola glikemii. To leki, które poprawiają funkcję serca i nerek, zmniejszają ryzyko arytmii, infekcji dróg oddechowych, ale także ryzyko zgonu. Zatem chorzy leczeni tymi lekami mają mniej powikłań i będą dłużej żyli. Co więcej, agoniści receptora GLP-1 (np. semaglutyd) albo inne podobne leki (np. tirzepatyd) powodują znaczne zmniejszenie, a w wielu przypadkach wręcz normalizację masy ciała. Usuwają zatem główną przyczynę cukrzycy typu 2, co powoduje, że kontrola cukrzycy jest bardzo dobra, można odstawić inne leki przeciwcukrzycowe i dochodzi w zasadzie do remisji cukrzycy trwającej tak długo, jak długo bierze się te leki; jeśli zastosujemy je u chorych otyłych, którzy jeszcze cukrzycy nie mają, można będzie jej skutecznie zapobiegać.

Tymczasem liczba chorych nadal rośnie. Nauka nadąża za epidemią?

W krajach słabiej rozwiniętych rzeczywiście obserwujemy ciągły wzrost liczby przypadków cukrzycy, ale w krajach rozwiniętych, takich jak Polska, sytuacja może wyglądać w nadchodzących latach inaczej, po pierwsze ze względu na częste stosowanie w/w leków, a po drugie ze względu na prognozowany spadek liczby ludności. Te dwa czynniki mogą przekładać się na mniejszą bezwzględną liczbę pacjentów z cukrzycą, ale i tak system ochrony zdrowia będzie pod coraz większą presją. Starzejące się społeczeństwo to więcej wszystkich chorób przewlekłych, nie tylko cukrzycy.

Które badania uznałby pan dziś za najbardziej przełomowe i ciekawe?

Zdecydowanie te nad terapiami hamującymi proces autoimmunologiczny w cukrzycy typu 1. To może być prawdziwy „game changer” w tej chorobie. Ale ciekawe są także badania dotyczące nowych cząsteczek o działaniu odchudzającym. Z badania SELECT wiemy, że skuteczna redukcja masy ciała przy pomocy semaglutydu zmniejsza ryzyko sercowo-naczyniowe i śmiertelność. Trwają badania SURMOUNT-MMO z tirzepatydem i SYNCHRONIZE z surwodutydem, które być może wykażą podobne działanie tych leków na twarde punkty końcowe u osób otyłych.

Personalizacja terapii to kierunek, w którym zmierza diabetologia?

Bez wątpienia. Już dziś leczenie dostosowujemy m.in. do genotypu, stylu życia, chorób współistniejących. W przyszłości dołączymy do tego ocenę mikrobioty jelitowej, profil metaboliczny, epigenetyczny i inne czynniki. Lekarze oczywiście zawsze podchodzili do chorego indywidualnie, ale teraz mają do dyspozycji narzędzia, które pozwalają robić to z niespotykaną wcześniej precyzją.

A sztuczna inteligencja? Może kiedyś zastąpi diabetologa?

Będzie potężnym wsparciem zarówno w analizie danych, jak i prognozowaniu ryzyka, doborze terapii. Lekarz to jednak nie tylko algorytm. To także empatia, doświadczenie, zaufanie. I to – mam nadzieję – długo pozostanie niezastąpione. Wyobrażam sobie taki scenariusz procesu terapeutycznego, że pacjent przychodzić będzie do gabinetu z analizą przygotowaną przez AI, ale to człowiek – lekarz – podejmować będzie decyzję, uwzględniając kontekst kliniczny i osobisty.

Jaką strategię przyjąć w erze „Doktora Google” wobec pacjentów, którzy przychodzą z gotową diagnozą z internetu?

Trzeba zaakceptować fakt, że relacja lekarz–pacjent zmieniła się diametralnie. Dziś pacjent przychodzi często nie z pytaniami, lecz z hipotezami lub wręcz rozpoznaniami. Rolą lekarza jest w takich przypadkach filtrowanie informacji, porządkowanie ich i nadawanie znaczenia, a także przekonanie pacjenta do współpracy. Pacjent wnosi do rozmowy swoje doświadczenie choroby, lekarz – szerszą perspektywę. Jeśli ta relacja opiera się na zaufaniu i dialogu, ma ogromny potencjał.

Jeśli spotkamy się ponownie za 30 lat, o czym będziemy rozmawiać w kontekście cukrzycy?

Tematów nie zabraknie. Po pierwsze, o rzadszych postaciach cukrzycy: genetycznych, endokrynologicznych i innych. Staną się one istotniejsze w codziennej praktyce. Po drugie, nie każdy pacjent z cukrzycą typu 2 osiąga remisję, nawet po operacji bariatrycznej. U 30 proc. choroba się utrzymuje – z przyczyn metabolicznych, genetycznych, środowiskowych. Ci chorzy nie znikną za 30 lat. I po trzecie, mamy grupę pacjentów, którzy nie tolerują obecnych terapii. To 10–15 proc. chorych. U nich być może będzie można stosować inne leki, o innych mechanizmach działania, których dzisiaj jeszcze nie ma na rynku. Myślę, że za 30 lat wciąż jeszcze nie zabraknie pracy dla diabetologów.

Czyli „koniec cukrzycy” to nie coś, co należy brać dosłownie, tylko nowe otwarcie?

Na razie tak. W tej chwili nie jest jeszcze realne całkowite wyeliminowanie cukrzycy, ale możliwe jest uczynienie jej chorobą przewidywalną, w pełni kontrolowalną, a może nawet odwracalną z minimalnym obciążeniem dla pacjenta. Nie chodzi o cud. Chodzi o postęp. A ten już się dokonuje. Jeśli jego tempo się utrzyma, w przyszłości lekarz nie będzie zadawał pytania „czy”, tylko „kiedy” zatrzymamy cukrzycę, zanim zdąży się ona rozwinąć.

Prof. dr n. med. Edward Franek, kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych, Endokrynologii i Diabetologii PIM MSWiA w Warszawie

Rozmawiała: Ewa Wojciechowska

Artykuł Czy czeka nas „koniec cukrzycy”? pochodzi z serwisu Świat Lekarza.