Minister zdrowia powołał zespół do opracowania planu naprawczego dla odbudowy profilaktyki onkologicznej w związku z pandemią SARS-CoV-2. Aktualnie trwa analiza propozycji rozwiązań, a także realna ocena możliwości ich wdrożenia. Dbamy o organizację opieki i wzrost finansowania – mówi wiceminister zdrowia Sławomir Gadomski.

Jakie są doświadczenia pilotażu Krajowej Sieci Onkologicznej? Co poprawiło się w regionach, gdzie sieć została wprowadzona?

Pilotaż sieci onkologicznej ruszył w lutym 2019 roku w województwie dolnośląskim i świętokrzyskim, później rozszerzono go o województwa podlaskie i pomorskie. W nowym modelu opieki pacjent jest kierowany do ośrodka przygotowanego do leczenia danego nowotworu. Chory dzięki temu jest zaopiekowany, nie błądzi już, szukając najlepszego leczenia. Standardem jest to, że operacje są wykonywane tylko w ośrodkach z odpowiednim doświadczeniem, a ponieważ zależy nam na podnoszeniu jakości, wprowadziliśmy także ankiety, w których pacjenci oceniają, czy są zadowoleni z poziomu opieki.

Do głównych efektów pilotażu można zaliczyć wprowadzenie standaryzacji procesu leczenia pacjenta, wprowadzenie analizy kompletności diagnostyki oraz histopatologii, zapewnienie koordynatora na każdym etapie opieki, skrócenie czasu oczekiwania na przyjęcie do poradni onkologicznej, skrócenie czasu oczekiwania na wyniki badań. Standardem w ośrodkach biorących w pilotażu jest tworzenie konsyliów wyjazdowych, podczas których określany jest stopień zaawansowania nowotworu złośliwego, warunkujący wyznaczenie odpowiedniego planu leczenia onkologicznego. Bardzo ważne jest także przydzielenie koordynatora do każdego pacjenta już w czasie pierwszej wizyty (do momentu zakończenia leczenia). Koordynator obejmuje opieką maksymalnie 40 pacjentów. Jedną ze zmian organizacyjnych było również wprowadzenie infolinii onkologicznej, dzięki której pacjent z podejrzeniem choroby nowotworowej może sprawniej umówić się na wizytę.

Podczas posiedzenia senackiej Komisji Zdrowia pojawiały się wątpliwości i zarzuty dotyczące braku wcześniejszych danych, z którymi można porównać efekty pilotażu. Czy w takim razie można jednoznacznie ocenić efekt pilotażu?

Rozpoczęcie pilotażu miało na celu przede wszystkim wprowadzenie, a następnie ocenę nowych mechanizmów poprawiających jakość opieki onkologicznej. Już na tym etapie, biorąc pod uwagę cząstkowe wyniki pilotażu, można stwierdzić, które mechanizmy powinny być uwzględnione w ustawie o Krajowej Sieci Onkologicznej, a tym samym wprowadzone i zastosowane w całym kraju. Nie jest możliwe porównanie wyników pilotażu z danymi sprzed jego rozpoczęcia, ponieważ tego typu dane nigdy nie były sprawozdawane. Całościowa, szczegółowa analiza efektów zawarta zostanie w raporcie końcowym, opracowanym po zakończeniu pilotażu.

Od stycznia 2022 Krajowa Sieć Onkologiczna ma już funkcjonować w całym kraju. Co KSO zmieni dla pacjenta onkologicznego?

Krajowa Sieć Onkologiczna ma na celu poprawę jakości leczenia nowotworów zarówno w skali całego kraju, jak i w odniesieniu do społeczności lokalnych, dzięki standaryzacji i koordynacji procedur wysokospecjalistycznych oraz monitorowaniu jakości. Krajowa Sieć Onkologiczna to nowa struktura organizacyjna i nowy model zarządzania opieką onkologiczną, która ma zapewnić, aby nie pominięto żadnego z etapów opieki onkologicznej. Cel tych zmian jest jeden: chcemy, aby każdy pacjent, niezależnie od miejsca zamieszkania, otrzymywał opiekę onkologiczną opartą o jednakowe standardy diagnostyczno-terapeutyczne. Po wejściu w życie ustawy o Krajowej Sieci Onkologicznej będzie funkcjonować wystandaryzowana ścieżka pacjenta. Pacjent będzie miał koordynatora leczenia, który poprowadzi go przez proces diagnostyki, konsylium, leczenie i rehabilitację.

Wyniki leczenia w Polsce często zależą od tego, czy pacjentowi uda się trafić do ośrodka, który potrafi leczyć kompleksowo, nowoczesnymi metodami. Czy planowane jest udostępnienie pacjentom danych dotyczących jakości leczenia onkologicznego i lepsze płacenie ośrodkom osiągającym lepsze wyniki leczenia onkologicznego?

Krajowa Sieć Onkologiczna zapewni wystandaryzowaną strukturę wyspecjalizowanych, referencyjnych Specjalistycznych Ośrodków Leczenia Onkologicznego, w ramach której najbardziej skomplikowane świadczenia medyczne będą realizowane na poziomie wysokospecjalistycznym; złożone świadczenia medyczne na poziomie specjalistycznym; a najprostsze świadczenia medyczne na poziomie podstawowym. W ramach Krajowej Sieci Onkologicznej będą również funkcjonować Centra Kompetencji, czyli ośrodki wyspecjalizowane w diagnostyce i leczeniu określonego rodzaju nowotworu lub grupy nowotworów, zapewniające kompleksową realizację procesu diagnostyczno-terapeutycznego. Projekt ustawy o Krajowej Sieci Onkologicznej został przygotowany i jest obecnie na etapie uzgodnień wewnętrznych. Z chwilą skierowania projektu do konsultacji publicznych lub opiniowania projekt zostanie udostępniony w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie Rządowego Centrum Legislacji w serwisie: Rządowy Proces Legislacyjny.

Zostaną wprowadzone kryteria jakościowo-ilościowe wejścia do sieci onkologicznej, a ocena opieki onkologicznej nad pacjentem będzie prowadzona z uwzględnieniem mierników oceny i wskaźników jakości opieki onkologicznej. W przypadku niespełnienia określonego poziomu wskaźników jakości opieki onkologicznej, podmiot zakwalifikowany do Krajowej Sieci Onkologicznej będzie zobowiązany do opracowania planu naprawczego, a jeżeli ten nie poprawi wskaźników jakościowych, to podmiot ten straci finansowanie ze środków publicznych i zostanie usunięty z Krajowej Sieci Onkologicznej.

Będzie funkcjonował system informatyczny, ujednolicony na terenie wszystkich województw, umożliwiający generowanie raportów o poziomie jakości opieki w ramach KSO. Raporty te, zawierające dane o jakości leczenia, będą publikowane i możliwe do sprawdzenia przez pacjentów.

Leczenie onkologiczne bardzo ucierpiało podczas epidemii COVID-19: znacznie mniej osób korzystało z profilaktyki onkologicznej, zmniejszyła się liczba wystawianych kart DILO, odwoływane były operacje z zakresu chirurgii onkologicznej. Czy jest plan, jak odbudować leczenie onkologiczne?

Istotnym problemem była niska zgłaszalność pacjentów na badania profilaktyczne, spowodowana  w głównej mierze obawą przed zakażeniem wirusem.

Minister zdrowia powołał, w drodze zarządzenia, zespół do opracowania planu naprawczego dla odbudowy profilaktyki onkologicznej w związku z pandemią SARS-CoV-2, którego zadania polegały na wypracowaniu szczegółowych założeń dla działań w obszarach profilaktycznych zidentyfikowanych jako wymagające dodatkowego wsparcia w związku z pandemią, narzędzi zwiększających zgłaszalność na badania profilaktyczne, nowych programów profilaktycznych, metod i narzędzi ich realizacji oraz rozwiązań wspierających wczesną diagnostykę onkologiczną w czasie i po pandemii. Aktualnie trwa analiza propozycji rozwiązań przygotowanych przez zespół ekspertów, a także realna ocena możliwości ich wdrożenia.

W związku z sygnałami dotyczącymi zakłóceń w możliwości zapewnienia nieprzerwanej opieki onkologicznej pacjentom z podejrzeniem oraz zdiagnozowanymi nowotworami, w listopadzie 2020 r. wydana została dyspozycja do wszystkich wojewodów o wyłączenie personelu medycznego szpitali i oddziałów onkologicznych udzielających świadczeń opieki zdrowotnej pacjentom onkologicznym, szczególnie w zakresie diagnostyki i terapii przeciwnowotworowej, z decyzji wydawanych na mocy art. 47 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi i tym samym niedelegowanie do pracy przy zwalczaniu epidemii COVID-19. Biorąc pod uwagę wysoki wskaźnik umieralności na choroby nowotworowe, taka decyzja była niezbędna w celu zapewnienia odpowiednich zasobów kadrowych w ośrodkach onkologicznych. Warto zauważyć, że z roku na rok rosną nakłady na onkologię. W 2020 r. wydatki na onkologię wyniosły ok. 11,4 mld zł (w 2009 r. było to zaledwie 4,8 mld zł). W 2021 r. będzie to ponad 12 mld zł. Dbamy nie tylko o organizację opieki, ale także o wzrost finansowania w onkologii.

Artykuł Wiceminister Gadomski: Onkologia po trzeciej fali COVID pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

W innych krajach Unii Europejskiej współczynniki zapadalności na raka piersi rosną, ale współczynniki umieralności maleją. W Polsce rosną współczynniki zapadalności i umieralności. W Polsce niepotrzebnie umiera zbyt dużo kobiet na raka piersi. Umierają na całym świecie, jednak w Polsce umiera ich zbyt dużo – mówi prof. Tadeusz Pieńkowski, kierownik Kliniki Onkologii i Chorób Piersi CMKP, zastępca kierownika Oddziału Radioterapii i Onkologii CSK MSWiA, prezes Polskiego Towarzystwa do Badań nad Rakiem Piersi.

W Polsce jeszcze przed pandemią COVID-19 sytuacja pacjentek z rakiem piersi była zła: w odróżnieniu od innych krajów Unii Europejskiej rosły współczynniki śmiertelności z powodu tego nowotworu. Jakie są tego przyczyny?

W Polsce sytuacja chorych na raka piersi jest naprawdę tragiczna. We wszystkich krajach naszego kręgu cywilizacyjnego rosną współczynniki zapadalności: coraz więcej kobiet choruje na raka piersi. W Polsce również tak się dzieje. Niestety, Polskę negatywnie wyróżnia fakt, że rosną u nas również współczynniki umieralności. We wszystkich krajach Unii Europejskiej współczynniki umieralności maleją. Przeżycia 5-letnie w Polsce są o ok. 10 punktów procentowych gorsze niż w czołowych krajach Unii Europejskiej. Są też gorsze niż średnia europejska.

Dlaczego tak się dzieje?

Podstawowym powodem tego niekorzystnego zjawiska jest niedostosowanie organizacji leczenia do faktycznych potrzeb. Po pierwsze, mamy problem z wczesnym wykrywaniem raka piersi. Istniejący w Polsce program profilaktyczny został zdewastowany. Już kilka lat temu Ministerstwo Zdrowia zrezygnowało z wysyłania indywidualnych zaproszeń na badania mammograficzne, nie jest prowadzona żadna aktywna promocja tego programu. Wcześniej z programu korzystała blisko połowa osób, które powinny się zbadać; teraz jest to znacznie mniej. Obecnie, z racji pandemii COVID-19, program niemal w ogóle przestał funkcjonować.

Drugą przyczyną jest niewłaściwa organizacja leczenia i zdecydowanie zbyt długa i skomplikowana droga do leczenia. Fundamentalną rolę odgrywa czas od momentu postawienia podejrzenia nowotworu do jego zdiagnozowania, a następnie do rozpoczęcia terapii. Powinien on wynosić maksymalnie kilka tygodni, a często jest to kilka, a nawet kilkanaście miesięcy. Często też leczenie nie jest prowadzone w jednostkach do tego powołanych, czyli w ośrodkach diagnostyki i leczenia raka piersi. Powoduje to, że zaprzepaszczane są potencjalne szanse na wyleczenie. Pacjentki mają bardzo skomplikowaną drogę dotarcia do miejsc, w których mogłyby uzyskać odpowiednią pomoc.

Co należałoby zrobić, żeby zmienić tę sytuację?

Najlepszym rozwiązaniem jest powołanie sieci ośrodków leczenia raka piersi, tzw. Breast Cancer Units. Od wielu lat istnieją międzynarodowe rekomendacje dotyczące struktury i sposobu funkcjonowania takiego ośrodka. W Polsce Ministerstwo Zdrowia i NFZ kilkakrotnie podejmowano próby stworzenia sieci takich ośrodków. W 2019 roku ukazało się odpowiednie rozporządzenie i sieć ośrodków została teoretycznie powołana. Nie działa jednak skutecznie. Jedną z przyczyn jest to, że wyłoniono dwa rodzaje ośrodków, co nie jest spotykane nigdzie indziej. Druga sprawa: postawiono wymagania administracyjne, które bardzo trudno było spełnić. Trzecia kwestia: zaproponowany system finansowania nie stanowił dostatecznej zachęty dla potencjalnych ośrodków.

W Polsce dziś działa osiem ośrodków, które zostały akredytowane przez Międzynarodowe Towarzystwo Senologiczne (Senologic International Society SIS) i Polskie Towarzystwo Badań nad Rakiem Piersi. Spełniają one międzynarodowe kryteria stawiane takim ośrodkom. Kolejne trzy ośrodki, pomimo pandemii, starają się o akredytację. Przed uzyskaniem akredytacji ośrodek musi poddać się ocenie nienależnych ekspertów. Celem tego procesu jest potwierdzenie, czy spełnione są warunki właściwego diagnozowania i leczenia chorych. Poza warunkami związanymi z wyposażeniem i zatrudnieniem personelu, konieczne jest spełnienie warunków związanych ze stosowanymi procedurami, sposobem podejmowania decyzji, sposobem komunikowania się z pacjentkami i ich bliskimi. Dopiero po uzyskaniu takiego certyfikatu ośrodek może stać się?w rozumieniu międzynarodowym ?prawdziwym Breast Unitem. Certyfikat nadawany przez SIS i Polskie Towarzystwo Badań nad Rakiem Piersi jest bezpłatny i ważny przez pięć lat. W tym czasie ośrodek musi nadsyłać odpowiednie sprawozdania i dane, które mają potwierdzić jego sposób funkcjonowania.

System Ministerstwa Zdrowia nie nakładał na ośrodki takiego obowiązku akredytacji. Ten system de facto nie działa, chociaż został formalnie powołany. Cały czas są również problemy związane z dostępem do badań diagnostycznych, z odpowiedniej jakości badaniami mikroskopowymi, z dostępem do różnego rodzaju metod leczenia, w tym do innowacyjnych leków.

To wszystko składa się na obraz leczenia raka piersi, który jest w Polsce tragiczny. W innych krajach Unii Europejskiej krzywe obrazujące współczynniki zapadalności i umieralności się rozchodzą. Współczynniki zapadalności rosną, a współczynniki umieralności maleją. W Polsce rosną współczynniki zapadalności i umieralności. W Polsce niepotrzebnie umiera zbyt dużo kobiet na raka piersi. Umierają na całym świecie, jednak w Polsce umiera ich zbyt dużo.

Czy ośrodki mające międzynarodowy certyfikat znalazły się w polskiej sieci Breast Cancer Units?

Z tego co wiem, to nie. Nie wszystkie wymogi  zawarte w rozporządzeniu są zgodne z wymogami światowymi. Bardzo trudne do spełnienia są wymogi administracyjne. Nie stworzono wystarczających warunków finansowych dla ośrodków leczenia raka piersi.

W jaki sposób pandemia COVID-19 wpłynęła na sytuację pacjentek z rakiem piersi w Polsce?

Dziś trudno to jeszcze ocenić, efekty obecnej sytuacji zobaczymy za 2-3 lata. Liczba nowych pacjentek zgłaszających się po raz pierwszy do leczenia jest mniej więcej o połowę mniejsza niż w latach ubiegłych. Po drugie, droga pacjentek do leczenia stała się jeszcze trudniejsza i jeszcze dłuższa. Część szpitali stała się szpitalami przeznaczanymi jedynie do leczenia chorych na COVID-19. Praca wielu ośrodków została zakłócona przez zakażenia wśród personelu. U części chorych wystąpił lęk przed wizytami w poradniach i szpitalach wynikający z obawy zakażenia się koronawirusem. Pojawiły się nowe, duże problemy z dostępem do badań obrazowych i do biopsji. Staramy się pokonywać te trudności, jednak proces diagnostyki jest przez to wydłużony.

Zdarzało się również, że pacjentki nie zgłaszały się na badania lub do leczenia, ponieważ obawiały się zakażenia koronawirusem. Paraliżujący lęk ma swoje konsekwencje. Jednak nawet pacjentki, które mniej się obawiają, też mają dziś kłopot z dotarciem do lekarzy. Sytuacja niebywale trudna.

Czy już dziś daje się zauważyć to, że pacjentki przychodzą w bardziej zaawansowanych stadiach choroby?

Niestety tak. Jest całkowita dezorganizacja systemu, pacjentki nie wiedzą, gdzie szukać pomocy. Część placówek jest nieczynna, częściowo nie pracuje diagnostyka. To bardzo trudna sytuacja, rozpoczynanie leczenia jest opóźnione. Na pewno odbije się to na przeżyciu chorych.

Co należałoby jak najszybciej zmienić?

Przede wszystkim należy przywrócić funkcjonowanie badań skriningowych. Ponadto należy utworzyć ośrodki diagnostyki i leczenia raka piersi, ustanowić dla nich system certyfikacji i satysfakcjonującego finansowania. Trzeba też udostępniać nowe metody leczenia, gdy pojawiają jako zweryfikowane sposoby postępowania.

Sytuacja była zła już przed pandemią: współczynniki umieralności rosły mniej więcej od 2011 r. Współczynniki dotyczące 5-letnich przeżyć w Polsce od dawna są gorsze niż w innych krajach. Od pewnego czasu przestaliśmy jednak doganiać kraje Unii, do których aspirujemy.

Pandemia powoduje, że jeszcze przez wiele miesięcy niewiele zmieni się w organizacji leczenia.

Niestety, odbija się to na ludzkim życiu. Widać to w statystyce zgonów w Polsce w ubiegłym roku. Nie wiemy, w jakiej proporcji ofiarami pandemii będą faktycznie osoby zakażone koronawirusem, a w jakiej osoby, które zginęły z powodu braku należytego dostępu do leczenia innych chorób.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Prof. Tadeusz Pieńkowski: W Polsce zbyt dużo kobiet umiera na raka piersi pochodzi z serwisu Świat Lekarza.