– Najpierw pojawiła się cukrzyca, a kilka lat później dołączyła do niej depresja – opowiada Kinga Wojtanowska, jedna z tysięcy pacjentek, które codziennie mierzą się jednocześnie z cukrzycą i problemami zdrowia psychicznego, takimi jak właśnie depresja czy choroba afektywna dwubiegunowa

– Cukrzyca została u mnie zdiagnozowana podczas rutynowych badań morfologicznych. Lekarz następnie zlecił rozszerzoną diagnostykę, podczas której zdiagnozowano cukrzycę typu 2, i skierował mnie do diabetologa. Co do depresji, została ona zdiagnozowana przez dwóch lekarzy – diabetologa oraz kardiologa – podczas wizyt kontrolnych z racji choroby otyłościowej – opowiada pani Kinga.

Jej historia znajduje potwierdzenie w badaniach naukowych mówiących o znacznie częstszym występowaniu problemów zdrowia psychicznego u pacjentów diabetologicznych.

Nie tylko przemiana materii

– Cukrzyca często współwystępuje z zaburzeniami psychicznymi. Ryzyko zachorowania na depresję u osób z cukrzycą typu 2 jest około dwa razy wyższe, a u osób z cukrzycą typu 1 około trzy razy wyższe w porównaniu do ogólnej populacji. Związek pomiędzy cukrzycą a depresją jest dwukierunkowy i złożony. Na współwystępowanie tych dwóch chorób mają wpływ czynniki psychologiczne oraz biologiczne – objaśnia dr n. med. Lidia Łapińska z Kliniki Chorób Wewnętrznych i Chorób Metabolicznych Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku.

– Czynnikami psychologicznymi są brak akceptacji diagnozy cukrzycy, przewlekły stres związany z codziennym zarządzaniem chorobą przewlekłą, lęk przed ostrymi i przewlekłymi powikłaniami cukrzycy (hipoglikemia, ostre stany w przebiegu hiperglikemii, cukrzycowa choroba oczu, cukrzycowa choroba nerek, neuropatia cukrzycowa, cukrzycowa choroba stóp, choroby sercowo-naczyniowe) oraz niepokój o zdrowie dziecka u kobiet z cukrzycą w ciąży. Głównymi, wspólnymi czynnikami biologicznymi są hiperglikemia, insulinooporność oraz przewlekły stan zapalny. Zachorowanie na depresję u osoby z cukrzycą prowadzi do pogorszenia wyrównania metabolicznego w tym wyższych wartości hemoglobiny glikowanej, zwiększonego ryzyka powikłań i śmiertelności – zauważa diabetolożka.

O tych problemach mówią też pacjenci.

– Cukrzyca, zarówno typu 1, jak i typu 2, jest chorobą bardzo wymagającą w leczeniu. Wiąże się z licznymi obowiązkami, takimi jak samokontrola glikemii, stosowanie odpowiedniej diety, regularne wizyty u lekarzy itp. Jednocześnie glikemie, szczególnie u pacjentów z cukrzycą typu 1, bywają chwiejne; jest to choroba, której nie da się w 100 proc. kontrolować i ujarzmić. To wszystko sprawia, że pacjenci są obciążeni przewlekłym stresem, który może powodować wspomniane zaburzenia nastroju, nasilać lęk, a nawet prowadzić do depresji – wyjaśnia Monika Kaczmarek, Prezes Zarządu Głównego Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków.

Monika Kaczmarek zaznacza, że już same wahania glikemii, a w szczególności ciężkie epizody hipoglikemii oraz częste przecukrzenia, mogą powodować rozdrażnienie, senność, napady złości, zmiany nastroju czy problemy z koncentracją.

Krytyczne korelacje

– Z perspektywy biomedycznej relacja między cukrzycą a zdrowiem psychicznym jest dwukierunkowa i uwarunkowana molekularnie, a nie tylko psychologicznie. Nie traktujemy już depresji czy lęku wyłącznie jako reakcji na przewlekłą chorobę, lecz jako manifestację insulinooporności ośrodkowego układu nerwowego oraz przewlekłego neurostanu zapalnego (low-grade inflammation) – zauważa Joanna Jurek, dr n. biomedycznych i dietetyk kliniczny, specjalista immunożywienia i nutripsychiatrii, dyrektor fundacji Allergen Science.

Badaczka wskazuje na szereg kluczowych związków między problemami zdrowia psychicznego a cukrzycą.

– Pierwszy z nich to neuroinflamacja: zbyt wysoki poziom cukru we krwi aktywuje mikroglej i nasila produkcję cytokin prozapalnych (IL-6, TNF-alpha), co zaburza syntezę neurotransmiterów (szlak kynureninowy kosztem serotoninowego) – wymienia badaczka. – Kolejny punkt to dysfunkcja hipokampa: insulina jest kluczowa dla plastyczności synaptycznej. Jej deficyt sygnałowy w mózgu bezpośrednio koreluje z obniżeniem nastroju i deficytami poznawczymi – dodaje.

Kolejną przestrzenią, gdzie cukrzyca spotyka się ze zdrowiem psychicznym, jest oś jelito-mózg.

– Cukrzycy często towarzyszy dysbioza, która poprzez nieszczelność bariery jelitowej nasila endotoksemię, pogarszając parametry metaboliczne i psychiczne – zauważa dr Joanna Jurek.

Pętla zwrotna

O problemach zdrowia psychicznego występujących u pacjentów z cukrzycą w tym duchu mówią też psychiatrzy.

– To związek dwukierunkowy. U osób z cukrzycą (zwłaszcza typu 2) częściej obserwujemy objawy depresyjne, a u osób z depresją rośnie ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 w kolejnych latach. W dużym, współczesnym badaniu populacyjnym potwierdzono tę „pętlę zwrotną” na poziomie danych krajowych – informuje prof. Piotr Gałecki, konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii.

O tej pętli zwrotnej, ale również połączeniu z chorobą otyłościową opowiada prof. dr hab. Dominika Dudek, kierownik Katedry Psychiatrii i Psychoterapii CM UJ.

– Związek ten jest złożony i wynika z wielu współistniejących mechanizmów biologicznych, behawioralnych i społecznych. Związek między zdrowiem psychicznym a metabolizmem jest dwukierunkowy: cukrzyca i otyłość mogą same w sobie zwiększać ryzyko zaburzeń nastroju i lęku, a zaburzenia psychiczne mogą utrudniać kontrolę masy ciała i glikemii. Dotyczy to również pacjentów z psychozami: osoby chorujące na psychozy mają wyraźnie zwiększone ryzyko otyłości i cukrzycy typu 2 w porównaniu z populacją ogólną. Dotyczy to zarówno schizofrenii, jak i choroby afektywnej dwubiegunowej (ChAD). Osoby ze schizofrenią żyją średnio o 10–20 lat krócej – głównie z powodu chorób sercowo-naczyniowych i metabolicznych. Częstość otyłości i zespołu metabolicznego jest 2–3 razy wyższa niż w populacji ogólnej. Ryzyko cukrzycy typu 2 jest istotnie zwiększone – nawet przed rozpoczęciem farmakoterapii – wyjaśnia lekarka.

Wśród czynników wpływających na to zjawisko wymienia m.in. chroniczny stres, dyskryminację i ubóstwo, które dodatkowo nasilają obciążenie organizmu, co sprzyja zarówno problemom zdrowia psychicznego, jak i metabolicznym.

Psychiatria spotyka diabetologię

– Nie mówimy wyłącznie o „psychologicznej reakcji na chorobę przewlekłą”, ale również o wspólnych mechanizmach (m.in. przewlekły stan zapalny, zaburzenia osi stresu, sen, aktywność fizyczna, a także czynniki metaboliczne). W badaniu genetycznym typu Mendelian randomization sugerowano wręcz prawdopodobny związek przyczynowy w obie strony między dużą depresją a cukrzycą typu 2 (z istotną rolą otyłości). To jedno z tych miejsc, gdzie psychiatria i diabetologia naprawdę spotykają się „w środku” – zaznacza prof. Gałecki.

– Jeśli chodzi o chorobę dwubiegunową: ryzyko zaburzeń gospodarki węglowodanowej jest wyższe niż w populacji ogólnej. Przykładowo metaanaliza wykazała, że pacjenci z ChAD mają istotnie podwyższone ryzyko cukrzycy typu 2 – dodaje.

Jak nietrudno się domyślić, współwystępowanie problemów zdrowia psychicznego i cukrzycy wpływa na sam przebieg leczenia i to w zdecydowanie negatywny sposób.

– Poważne problemy wynikają już z samej psychopatologii, co może wpływać na współpracę i leczenie cukrzycy. Np. w schizofrenii i chorobie afektywnej dwubiegunowej często występują zaburzenia funkcji poznawczych (deficyty funkcji wykonawczych, zaburzenia pamięci roboczej, trudności w planowaniu i organizacji), co powoduje, że samokontrola glikemii, regularne przyjmowanie leków, dieta i aktywność fizyczna są znacznie trudniejsze do utrzymania niż u osób bez zaburzeń psychicznych. Pacjenci zmagają się z niestabilnością objawową i rytmów dobowych, wahaniami nastroju (ChAD), nawrotami psychozy, zaburzeniami snu i rytmów biologicznych. To powoduje nieregularne jedzenie, opuszczanie wizyt u lekarza, przerywanie leczenia, a w rezultacie gorszą kontrolę glikemii – objaśnia prof. Dominika Dudek.

– Do tego dochodzi obciążenie farmakologiczne: leki przeciwpsychotyczne i część stabilizatorów nastroju zwiększają masę ciała i insulinooporność, polifarmakoterapia zwiększa ryzyko interakcji, istnieje większe ryzyko działań niepożądanych i gorszej adherencji – dodaje.

Z kolei prof. Gałecki zwraca uwagę, że największe znaczenie metaboliczne mają zwykle niektóre leki przeciwpsychotyczne drugiej generacji: część z nich zwiększa ryzyko przyrostu masy ciała, insulinooporności i w konsekwencji cukrzycy. Z tego powodu w zaleceniach podkreśla się konieczność systematycznego monitorowania parametrów metabolicznych oraz rozważania zmiany leku przy istotnym wzroście masy ciała. W chorobie dwubiegunowej – jak zauważa lekarz – dodatkowo liczy się profil metaboliczny stabilizatorów nastroju: np. kwas walproinowy częściej „ciągnie w górę” masę ciała, podczas gdy lamotrygina bywa metabolicznie bardziej neutralna (oczywiście przy zachowaniu zasad bezpieczeństwa).

– W depresji podobnie: część leków przeciwdepresyjnych sprzyja tyciu, inne są bardziej neutralne. Kluczowe jest jednak, żeby nie wpaść w pułapkę: „to leki zrobiły cukrzycę”. U wielu osób wyjściowo istnieje podatność metaboliczna, a farmakoterapia jest jednym z elementów ryzyka — obok snu, aktywności, diety, palenia czy alkoholu – tłumaczy psychiatra.

Ryzyko samobójstwa

Najdramatyczniejszym skutkiem kryzysu psychicznego jest odebranie sobie życia. Niestety i tu badania wskazują, że pacjenci diabetologiczni są bardziej narażeni na wystąpienie myśli samobójczych. Jak czytamy w konkluzji badań przeprowadzonych w Niemczech, pacjenci z cukrzycą stanowią grupę wysokiego ryzyka, u której występuje niemal trzykrotnie wyższa częstość występowania myśli samobójczych w porównaniu z populacją ogólną.

– Najczęściej takie współwystępowanie (otyłości, zaburzenia metabolicznego i zaburzenia psychicznego) wiąże się z wyższym ryzykiem myśli samobójczych i prób samobójczych, choć relacja nie jest prosta – wskazuje prof. Dominika Dudek. Wśród najczęstszych mechanizmów pośredniczących pomiędzy problemami zdrowia psychicznego a cukrzycą wymienia ona: większe nasilenie depresji, anhedonii i beznadziei, stygmatyzację/autostygmatyzację, gorszą jakość życia, izolację, zaburzenia snu (np. bezdech senny), zmęczenie, drażliwość, ból przewlekły/ograniczenia funkcjonalne, czynniki biologiczne: stan zapalny, dysregulację osi stresu, możliwy wpływ na impulsywność/reaktywność stresową.

– Może też być tak, że otyłość/zespół metaboliczny wiążą się z większą ilością stosowanych leków, a to wynika z cięższego przebiegu choroby, co już wyjściowo jest obarczone ryzykiem prób samobójczych – dodaje prof. Dudek.

Gdy mówimy o takich myślach i próbach samobójczych oraz ich przeciwdziałaniu, pojawia się pytanie o stosowanie litu. Czy jest on bezpieczny dla pacjentów z cukrzycą?

– Lit jest podstawowym lekiem normotymicznym (stabilizującym nastrój). Jest stosowany przede wszystkim w chorobie afektywnej dwubiegunowej, czasem też w depresji lekoopornej. Stosowanie litu wiąże się z umiarkowanym ryzykiem przyrostu masy ciała. Należy pamiętać, że ponad 1/3 pacjentów z ciężkim ChAD znakomicie odpowiada na lit. W tym kontekście wskazania do litu są podyktowane chorobą podstawową i odpowiedzią na leczenie. Ważna jest kontrola hormonów tarczycy (niedoczynność tarczycy może wpływać na masę ciała) – tłumaczy prof. Dominika Dudek.

Pacjenci pozostawieni samym sobie

Osobną kwestią jest jakość leczenia i jego dostępność dla pacjentów zmagających się z cukrzycą i problemami zdrowia psychicznego.

– Niestety nie byłam zadowolona z leczenia depresji. Dostałam leki na receptę i koniec wizyty. Żaden z lekarzy nie podszedł holistycznie do chorób. Gdybym sama nie szukała pomocy i wsparcia w chorobie, nadal tkwiłabym w tym punkcie, w którym byłam. Nikt nie zlecił podstawowych badań, np. poziomu witaminy D czy nie zaproponował terapii psychologicznej – wspomina Kinga Wojtanowska. – Co do leczenia cukrzycy, to niestety lekarze z większym stażem pracy działają schematycznie: musi pani schudnąć, więcej się ruszać i brać metforminę. Koniec wizyty. Nikt nie zaproponował nowoczesnych leków na zbicie cukru, nikt nie zaproponował przede wszystkim wsparcia psychologa – opowiada.

Wśród największych problemów pacjentów takich jak ona wymienia wielomiesięczne oczekiwanie na wizytę na NFZ, brak refundacji na leki nowoczesnej generacji, ale też programu kompleksowego leczenia choroby otyłościowej i depresji.

Tymczasem zdaniem prof. Gałeckiego poprawa dostępności do leczenia i jego jakości u tej grupy pacjentów jest możliwa do przeprowadzenia. I to bez rewolucji technologicznej. Jako jedno z rozwiązań, które warto byłoby wprowadzić w polskim systemie ochrony zdrowia, jest model opieki skoordynowanej w POZ/diabetologii, z realnym udziałem psychologa/psychiatry. Według profesora klasyczny model TEAMcare pokazał, że da się jednocześnie poprawiać wyniki metaboliczne (np. HbA1c) i objawy depresji, jeśli prowadzi się pacjenta zintegrowanie, według protokołu i z aktywnym follow-upem. Lekarz chętnie widziałby wprowadzenie w Polsce też rutynowych przesiewów i tzw. ścieżki reakcji.

– Samo badanie przesiewowe nic nie da, jeśli system nie zapewnia, co dalej. Standardy podkreślają okresowe (co najmniej coroczne) badanie m.in. distressu cukrzycowego i depresji — ale warunkiem sensu jest szybka ścieżka do interwencji – tłumaczy Piotr Gałecki. Zalecałby on też elektroniczne przypomnienia i przyjęcie standardu monitorowania metabolicznego przy lekach psychotropowych.

– Wiemy, że w praktyce klinicznej monitorowanie bywa niewystarczające; interwencje jakościowe (QI), checklisty i przypomnienia potrafią wyraźnie poprawić wykonanie badań przesiewowych i kontrolnych – tłumaczy psychiatra.

Ponadto na poprawę sytuacji pacjentów wpłynęłoby też przyjęcie wspólnej dokumentacji i języka między psychiatrią, diabetologią i podstawową opieką zdrowotną. – Choćby proste uzgodnienia typu „kto monitoruje lipidy, kto HbA1c, kto wagę, kto interweniuje przy +5% masy ciała” mogłyby w widoczny sposób poprawić ciągłość opieki. Jeśli miałbym wskazać jedną myśl przewodnią: pacjent z cukrzycą i zaburzeniem nastroju nie potrzebuje „więcej porad” –0 tylko bardziej zintegrowanego systemu, który ułatwia mu codzienne decyzje zdrowotne, zamiast wymagać od niego heroizmu – podkreśla prof. Piotr Gałecki.

Jaka dieta?

Tymczasem wciąż bardzo wiele zależy od samych pacjentów i od tego, jak będą dbać o swoje zdrowie. Choćby o właściwą dietę.

– Podstawą są proste, strukturalne i możliwe do utrzymania zalecenia oparte na modelu śródziemnomorskim, z uwzględnieniem deficytów poznawczych, niestabilności rytmu dobowego i ryzyka metabolicznego typowego dla psychoz i ChAD – doradza prof. Dominika Dudek. Ważne jest ograniczenie alkoholu (ryzyko destabilizacji nastroju i glikemii). Nie zaleca się restrykcyjnych diet bardzo niskokalorycznych, diet eliminacyjnych bez wskazań, skrajnych diet ketogenicznych bez nadzoru (szczególnie w ChAD, gdzie występuje ryzyko destabilizacji) – podkreśla prof. Dudek.

– W podejściu holistycznym dieta musi pełnić funkcję immunomodulującą – podkreśla z kolei dr Joanna Jurek. I dodaje: – Stabilizację poziomu cukru we krwi trzeba traktować też jako neuroprotekcję. Utrzymanie niskiego poziomu cukru sprzyja minimalizacji wahań dopaminy i kortyzolu. Warto też wzbogacić dietę o kwasy omega-3 (EPA/DHA). Są one niezbędne do wygaszania stanów zapalnych w tkance nerwowej i poprawy wrażliwości receptorów insulinowych – wyjaśnia naukowczyni.

Dr Jurek zaleca też monitorowanie poziomów witaminy B12 i magnezu (częste niedobory przy metforminie), które są kluczowe dla właściwej pracy neuroprzekaźników.

Warto zadbać o obecność w diecie błonnika prebiotycznego i polifenoli, które uszczelniają barierę jelitową, redukując systemowy stan zapalny – wskazuje badaczka.

Jej zdaniem współczesna dietetyka kliniczna w tym obszarze to nie tylko „liczenie węglowodanów”, ale przede wszystkim precyzyjne sterowanie mechanizmami biologicznymi w celu odzyskania homeostazy psychometabolicznej.

Dbać o siebie

– Jako stowarzyszenie zrzeszające pacjentów zawsze zachęcamy do tego, by zajmować się nie tylko leczeniem cukrzycy, ale też swoim zdrowiem psychicznym. Zachęcamy do korzystania z konsultacji u psychologa czy u psychiatry, edukujemy, że to żaden wstyd czy oznaka słabości. Mówimy pacjentom, że nie ze wszystkim są w stanie poradzić sobie sami, żeby nie wahali się szukać pomocy. Depresja czy stany lękowe wymagają leczenia tak jak choroba podstawowa, czyli cukrzyca. Na pewno dobrze dobrana terapia depresji czy zaburzeń lękowych poprawia jakość życia pacjenta i sprzyja leczeniu samej cukrzycy. Osoba zniechęcona, bez siły do życia, bez energii, nie jest w stanie sprostać obowiązkom, jakie stawia przed nią cukrzyca – zauważa Monika Kaczmarek.

Połączenie cukrzycy i problemów zdrowia psychicznego to też wyzwanie, z którego wagi muszą zdawać sobie sprawę również lekarze diabetolodzy.

– Depresja negatywnie wpływa na leczenie osób z cukrzycą. U pacjentów z zaburzeniami metabolizmu glukozy i zaburzeniami nastroju można zaobserwować niewłaściwe stosowanie się do zaleceń, w szczególności dotyczących diety, aktywności fizycznej oraz systematycznego przyjmowania leków. W konsekwencji u pacjentów może dochodzić do zwiększenia masy ciała, hiperglikemii oraz rozwinięcia się powikłań choroby, co może doprowadzić do dalszego nasilenia objawów depresyjnych. Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego należy dążyć, o ile to możliwe, do oceny stanu psychicznego pacjenta przy rozpoczynaniu leczenia cukrzycy, a następnie podczas każdej wizyty lekarskiej. Problemy psychologiczne u osób z cukrzycą wymagają zdiagnozowania i zastosowania odpowiedniego leczenia psychiatrycznego. U osoby z zaburzeniami metabolizmu glukozy i depresją należy także spersonalizować terapię diabetologiczną uwzględniając zastosowanie nowoczesnych technologii i farmakoterapii przeciwcukrzycowej – podkreśla dr Lidia Łapińska.

Mateusz Różański

Artykuł Gorzka pętla. Cukrzyca i problemy zdrowia psychicznego pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Ponad 350 szkół, przeszło 4000 lekcji i blisko 80 tys. uczniów. Taki zasięg miał w 2025 roku program ochrony zdrowia psychicznego i profilaktyki uzależnień „Mów Do Mnie #TokTuMi” Fundacji Mentalnie Równi. To o 285 proc. więcej niż w roku poprzednim, ale wciąż za mało, by zaopiekować wszystkie potrzeby młodych ludzi. Bo skala problemu jest ogromna

Zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży jeszcze nigdy nie było tak zagrożone. Młodzież cierpi z powodu depresji, zaburzeń lękowych, zaburzeń odżywiania i wielu innych. Obecnie jednym z największych zagrożeń jest uzależnienie od internetu i potężna fala samotności, która dotyka młodych ludzi.

WHO szacuje, że co siódmy młody człowiek w wieku 10–19 lat doświadcza problemów ze zdrowiem psychicznym. Według danych Rzecznika Praw Dziecka z 2023 roku aż 21 proc. młodzieży w Polsce uważa, że nie ma żadnych powodów do radości, a co dziesiąty uczeń ma ciągle zły nastrój.

– Kiedy w 2020 roku zakładaliśmy Instytut Zdrowia Mentalnego – podmiot leczniczy zajmujący się opieką psychologiczną i psychiatryczną, nie sądziliśmy, że po kilku latach pomoc młodzieży stanie się głównym celem naszej działalności. Codziennie spotykamy się z dramatycznymi historiami rodziców, którzy szukają pomocy dla swoich dzieci przeżywających poważne kryzysy psychiczne. Dlatego postanowiliśmy uruchomić program ochrony zdrowia psychicznego i profilaktyki uzależnień Mów Do Mnie #TokTuMi. Docieramy w nim do szkół podstawowych i średnich, a w nich do młodzieży, nauczycieli i rodziców, podejmując tematy niezwykle istotne z punktu widzenia młodych ludzi. W 2025 roku objęliśmy programem blisko 80 tys. młodzieży i 97 tys. rodziców, a także przeszkoliliśmy prawie 1500 nauczycieli. To niemal czterokrotnie więcej niż rok wcześniej. Widzimy więc jak wielkie są potrzeby, ale by działać na szerszą skalę konieczne jest zaangażowanie całego społeczeństwa – mówi Tomasz Prosiński, Prezes Fundacji Mentalnie Równi.

#TokTuMi – tak wiele i tak niewiele

Czasami wystarczy zwykła rozmowa. Poświęcony czas. Chwila uważności. To ona pomaga dotrzeć do młodych ludzi, zrozumieć ich potrzeby, a w sytuacji kryzysowej, w porę zareagować. Wśród najważniejszych problemów, z którymi zmaga się młodzież, są uzależnienia, hejt rówieśniczy, cyberprzemoc, zaburzenia odżywiania i dezinformacja. To właśnie o nich w ramach ogólnopolskiego projektu „Mów do mnie #TokTuMi”, działającego od 2023 roku, mówią psychologowie z Instytutu Zdrowia Mentalnego.

– Skala problemu, z jakim mamy do czynienia, jest ogromna – i stale rośnie. Młodzież potrzebuje pomocy bardziej niż kiedykolwiek wcześniej. W naszym programie skupiamy się przede wszystkim na młodych ludziach, ale nasze działania prowadzimy równolegle w trzech innych grupach odpowiadających za dobrostan psychiczny młodzieży tj. rodziców, nauczycieli oraz mieszkańców lokalnych społeczności. Oferujemy im jakościową psychoedukację prowadzoną przez doświadczonych psychologów. Uczniów zapraszamy też na angażujące zajęcia profilaktyczne prowadzone przez rówieśników w mechanizmie wsparcia rówieśniczego. W 2025 roku dotarliśmy do przeszło 350 szkół w całej Polsce, ale wciąż wiele placówek czeka na pomoc – mówi Kamila Kalbarczyk, psycholożka i psychoterapeutka, inicjatorka programu Mów Do Mnie #TokTuMi.

Jest lepiej, ale nie wśród dzieci

Jak wynika z najnowszego raportu Komendy Głównej Policji Samobójstwa i próby samobójcze w Polsce w latach 2020–2025, liczba samobójstw w całej populacji spada. W 2025 r. o 1,4 proc. w porównaniu z 2024 oraz 8,2 proc. w porównaniu z 2021. Inaczej jest wśród dzieci i młodzieży, gdzie choć zanotowano spadek w 2024 w porównaniu do 2023 (12,4 proc.), to w 2025 r. liczba znacząco wzrosła o 26,8 proc.!

Według Biura Rzeczniczki Praw Dziecka, 44 proc. uczniów szkół ponadpodstawowych deklaruje, że często lub zawsze „ma wszystkiego dość”, 37 proc. czuje się samotnych, a 45 proc. jest przytłoczonych problemami. Tym bardziej potrzeba jeszcze więcej działań skierowanych właśnie do dzieci i młodzieży.

Kropla w morzu potrzeb

Choć Fundacja Mentalnie Równi z roku na rok obejmuje swoim zasięgiem coraz więcej szkół, to w kolejce na lekcje z psychologiem czekają kolejne. Obecnie są to 122 placówki z różnych części Polski – zarówno szkoły podstawowe, jak i średnie, publiczne i społeczne, a także ośrodki wychowawcze i centra edukacji.

Aby wziąć udział w projekcie, wystarczy zgłosić szkołę lub klasę, pisząc na adres biuro@mentalnierowni.pl. Jednak aby program był realizowany na większą skalę i na bieżąco odpowiadał na zapotrzebowanie placówek, kluczowe jest zaangażowanie przedstawicieli samorządów i świata biznesu.

Kto może pomóc?

Samorządy

W program coraz chętniej włączają się gminy, dla których wspieranie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży oraz działania profilaktyczne są jednymi z najważniejszych zadań. W ubiegłym roku program objął cztery nowe gminy oraz jeden powiat. Jedną z gmin był Strzegom, w którym od września do grudnia we wszystkich 8 szkołach podstawowych odbywały się lekcje dla klas VI–VIII. W ramach akcji miało też miejsce spotkanie z Michałem Koterskim, który opowiadał o swoich doświadczeniach związanych z uzależnieniem i hazardem i tłumaczył młodzieży jak nie wpaść w szpony nałogu.

Świat biznesu

Program skierowany jest również do biznesu, który obok swojej codziennej działalności chce wspierać zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży. Działalność ta wpisuje się bowiem w ideę zrównoważonego rozwoju i cele ESG, których realizacja jest tak ważna dla wielu organizacji.

O Fundacji Mentalnie Równi

Misją Fundacji Mentalnie Równi jest ochrona zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Twórcy Fundacji od 2020 r. prowadzą Instytut Zdrowia Mentalnego – podmiot leczniczy zajmujący się opieką psychologiczną i psychiatryczną. Codziennie spotykają się w nim z dramatycznymi historiami rodziców, którzy szukają pomocy dla swoich dzieci przeżywających poważne kryzysy psychiczne.

Tak powstała idea ogólnopolskiego, skoordynowanego i wielopoziomowego programu ochrony zdrowia psychicznego i profilaktyki uzależnień Mów Do Mnie #TokTuMi. Program dociera do uczniów szkół podstawowych (6-8 klasy) i średnich, dając młodym ludziom przestrzeń do rozmowy, wsparcia i realnej zmiany. Wsparciem obejmuje także nauczycieli i rodziców. W 2025 roku Fundacja przeprowadziła 4049 lekcji w przeszło 350 szkołach, docierając do blisko 78 tys. dzieci.

Fundacja Mentalnie Równi została założona we wrześniu 2025 i jest kontynuatorem działań Stowarzyszenia Mentalnie Równi założonego w lutym 2022 roku. Fundacja we wrześniu 2025 roku przejęła prawa do realizacji programu społecznego MÓW DO MNIE – #TokTuMi od Stowarzyszenia, prowadzonego od marca 2023.

Artykuł 80 tysięcy uczniów objętych wsparciem. Ale potrzeby są wielokrotnie większe pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Choroba afektywna dwubiegunowa coraz rzadziej bywa opisywana jako prosta sinusoidalna zmiana nastroju między manią a depresją. O współczesnym rozumieniu ChAD jako choroby ogólnoustrojowej, znaczeniu fenotypowania cyfrowego, biomarkerów i personalizacji leczenia oraz o tym, dlaczego lit pozostaje medyczną polisą na życie dla wielu pacjentów, opowiada prof. dr hab. Jerzy Samochowiec, kierownik Katedry i Kliniki Psychiatrii USK1 PUM w Szczecinie

Jak zmieniło się w ostatnich latach postrzeganie choroby afektywnej dwubiegunowej (ChAD) w praktyce klinicznej?

Współczesna klinika odchodzi od postrzegania ChAD jako zero-jedynkowej oscylacji między manią a depresją. Najważniejsze zmiany to:
• Coraz rzadziej mówimy o sztywnych kategoriach (ChAD I i II), a częściej o spektrum zaburzeń dwubiegunowych: tak to też definiuje Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11. Lekarze kładą większy nacisk na stany mieszane, które kiedyś uważano za rzadkość, a dziś uznaje się za istotny element obrazu klinicznego u wielu pacjentów.
• ChAD jako choroba ogólnoustrojowa: przestaliśmy patrzeć na ChAD wyłącznie przez pryzmat „chorego mózgu”. Obecnie postrzega się ją jako chorobę systemową związaną z przewlekłym stanem zapalnym, dysfunkcją metaboliczną i zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych.
• Nacisk na remisję funkcjonalną (functional recovery): sukcesem terapeutycznym nie jest już tylko remisja objawów (brak manii/depresji), ale powrót do pełnienia ról społecznych i zawodowych. To zmiana priorytetów z czysto medycznych na jakościowe.
• Destygmatyzacja i psychoedukacja: dzięki większej świadomości społecznej pacjenci trafiają do gabinetów wcześniej, co pozwala na wdrożenie leczenia przed wystąpieniem tzw. neuroprogresji – uszkodzeń strukturalnych w mózgu wynikających z kolejnych epizodów.

A jakie nowe dane kliniczne oraz biologiczne najbardziej wpływają dziś na rozpoznawanie i leczenie ChAD?

Postęp w neurobiologii i technologii dostarczył nam narzędzi, które zmieniają paradygmat opieki.

Dane biologiczne i neurobiologiczne

• Neurozapalenie i oś jelitowo-mózgowa: badania nad cytokinami prozapalnymi i mikrobiotą sugerują, że modulacja układu odpornościowego może wspomagać stabilizację nastroju.
• Rytmy okołodobowe (chronobiologia): wiemy już, że u podstaw ChAD leży dysfunkcja „zegarów molekularnych”. To sprawia, że higiena snu i regulacja rytmów dobowych stały się równorzędnym elementem terapii obok farmakologii.
• Neuroplastyczność: dane dotyczące wpływu leków (np. litu) na poziom białka BDNF (czynnik wzrostu nerwów) potwierdzają, że wczesne leczenie ma charakter neuroprotekcyjny – dosłownie chroni mózg przed zmianami zanikowymi.

Dane kliniczne i technologiczne

• Fenotypowanie cyfrowe (digital phenotyping): wykorzystanie smartfonów i tzw. wearables – urządzeń elektronicznych noszonych na ciele – do monitorowania aktywności pacjenta (liczba kroków, czas snu, tempo pisania SMS-ów) pozwala przewidzieć nawrót epizodu zanim pacjent sam go zauważy. To rewolucja w prewencji.
• Nowe cele farmakologiczne: choć lit pozostaje złotym standardem w terapii ChAD, coraz większą rolę odgrywają leki wpływające na układ glutaminianergiczny (np. szybkie działanie przeciwdepresyjne w epizodach depresyjnych).
• Personalizacja (farmakogenetyka): coraz częściej badania genetyczne pomagają określić, jak pacjent będzie metabolizował dany lek, co minimalizuje ryzyko działań niepożądanych i skraca czas poszukiwania skutecznej dawki.

Czy pana zdaniem biomarkery będą przyszłością diagnostyki ChAD?

To bardzo ważny kierunek badań, ale trzeba powiedzieć jasno: obecnie nie dysponujemy jednym biomarkerem, który mógłby zastąpić diagnostykę kliniczną. ChAD jest zbyt heterogenna. Natomiast biomarkery mogą w przyszłości wspierać klinicystę w prognozowaniu przebiegu, ryzyka nawrotów czy odpowiedzi na leczenie. Wytyczne, m.in. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), podkreślają, że podstawą rozpoznania pozostaje obraz kliniczny i wywiad, ale coraz częściej mówi się o konieczności integracji danych biologicznych i funkcjonalnych. Myślę, że przyszłość to raczej model wielowymiarowy: klinika + biologia + dane cyfrowe (np. sen, aktywność), a nie pojedynczy „test diagnostyczny”.

A teoretyzując?

W mojej ocenie,] rola badań biologicznych w najbliższej dekadzie będzie ewoluować z obszaru czysto badawczego do roli obiektywnego wsparcia decyzji klinicznych.

Widzę tu trzy kluczowe filary:

1. Biomarkery „stanu” i „cechy”: obecnie intensywnie poszukujemy biomarkerów, które pozwoliłyby nam odróżnić depresję w przebiegu ChAD od depresji jednobiegunowej (nawracającej) już na samym początku. Badania nad profilami cytokinowymi (markerami stanu zapalnego), poziomem neurotrofin (jak BDNF) czy metabolitami w surowicy krwi dają nadzieję na stworzenie „testu panelowego”, który wsparłby diagnozę w momentach, gdy obraz kliniczny jest niejasny.

2. Procesy komórkowe i modele iPSC: niezwykle obiecujące są badania nad indukowanymi pluripotencjalnymi komórkami macierzystymi (iPSC) pobieranymi od pacjentów z ChAD. Pozwalają one na tworzenie „modeli w naczyniu” (disease-in-a-dish), co w przyszłości może umożliwić nam testowanie wrażliwości danego pacjenta na lit lub inne stabilizatory nastroju na poziomie komórkowym, zanim jeszcze podamy lek choremu. To kwintesencja medycyny precyzyjnej.

3. Neuroobrazowanie i farmakogenetyka: choć nie będziemy rutynowo diagnozować ChAD za pomocą rezonansu magnetycznego, to zaawansowane techniki obrazowania (np. badanie integralności istoty białej czy funkcjonalna łączność mózgu) w połączeniu z algorytmami AI pozwolą nam (być może) wyodrębniać subtypy choroby o różnym rokowaniu. Z kolei farmakogenetyka już teraz pomaga nam unikać leków, które u danego pacjenta byłyby toksyczne lub nieskuteczne ze względu na jego unikalny metabolizm.

Reasumując – nie sądzę, aby badania biologiczne kiedykolwiek całkowicie zastąpiły wnikliwą rozmowę z pacjentem. Jednak w przyszłości staną się one „kompasem”, który skróci czas od wystąpienia pierwszych objawów do postawienia trafnej diagnozy i wdrożenia celowanej terapii, co ma kluczowe znaczenie dla zahamowania neuroprogresji tej choroby. Obecnie opóźnienie (od pierwszych objawów do diagnozy) wynosi ok. 2 lata…

Co pokazują badania nad długoterminowym leczeniem litem?

Lit jest jednym z najbardziej interesujących leków w psychiatrii, ponieważ jego działanie nie ogranicza się do kontroli objawów. Badania sugerują, że może on wpływać na procesy związane z neuroplastycznością, odpornością komórek nerwowych na stres czy modulacją procesów zapalnych. W perspektywie klinicznej ma to ogromne znaczenie: lit pozostaje jednym z najlepiej udokumentowanych leków w zakresie profilaktyki nawrotów oraz redukcji ryzyka samobójczego. To właśnie dlatego zarówno wytyczne CANMAT/ISBD, jak i WFSBP nadal traktują lit jako kluczowy element leczenia podtrzymującego, szczególnie u pacjentów z klasycznym przebiegiem ChAD typu I.

• CANMAT (Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments): Kanadyjska sieć ekspertów.
• ISBD (International Society for Bipolar Disorders): Międzynarodowe Towarzystwo Zaburzeń Dwubiegunowych.
• WFSBP (World Federation of Societies of Biological Psychiatry): Światowa Federacja Towarzystw Psychiatrii Biologicznej.

Badania nad litem, prowadzone na przestrzeni ostatnich lat, nie tylko potwierdzają jego skuteczność, ale wręcz redefiniują go jako lek o unikalnym, wielokierunkowym działaniu.

Najważniejsze wnioski z długofalowych obserwacji klinicznych to:

1. Najsilniejsze działanie profilaktyczne: lit pozostaje najskuteczniejszym lekiem w zapobieganiu nawrotom, szczególnie w przypadku epizodów manii, ale także depresji dwubiegunowej. Dane pokazują, że pacjenci z tzw. klasycznym przebiegiem ChAD (wyraźne okresy remisji, brak stanów mieszanych) mogą dzięki litowi funkcjonować bezobjawowo przez wiele lat, co określamy mianem excellent lithium responders.

2. Efekt neuroprotekcyjny: to jedno z najważniejszych odkryć ostatnich lat. Badania neuroobrazowe dowodzą, że długotrwałe przyjmowanie litu wiąże się ze zwiększeniem objętości istoty szarej w obszarach odpowiedzialnych za regulację emocji (m.in. w hipokampie i korze przedczołowej). Lit stymuluje wydzielanie czynników neurotroficznych (jak BDNF), co dosłownie pomaga mózgowi w naprawie uszkodzeń powstałych w wyniku epizodów chorobowych i hamuje proces neuroprogresji.

3. Unikalne działanie antysuicydalne: badania populacyjne jednoznacznie wskazują, że lit jest jedynym stabilizatorem nastroju o udowodnionym działaniu redukującym ryzyko samobójstw – i to niezależnie od jego wpływu na stabilizację nastroju. Pacjenci przyjmujący lit mają statystycznie znacznie niższe wskaźniki prób samobójczych i zgonów z tego powodu.

4. Nowe podejście do bezpieczeństwa (nerki i tarczyca): współczesne badania długoterminowe zmieniają też nasze podejście do działań niepożądanych. Wiemy już, że przy utrzymywaniu stężeń w dolnych granicach okna terapeutycznego (0,6–0,8 mmol/l), ryzyko ciężkiego uszkodzenia nerek jest znacznie niższe, niż sądzono w latach 80. czy 90. Kluczem jest regularny monitoring i personalizacja dawki, co pozwala na bezpieczne stosowanie leku nawet przez 30–40 lat.

5. Wpływ na długość życia: dane sugerują, że lit może mieć ogólny wpływ na procesy starzenia się komórek (poprzez wpływ na telomery). Niektóre badania wskazują, że pacjenci z ChAD leczeni litem mogą mieć mniejsze ryzyko wystąpienia chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera, w porównaniu z pacjentami leczonymi innymi stabilizatorami.

Niestety obserwujemy spadek stosowania litu w krajach Europy i USA kosztem atypowych leków przeciwpsychotycznych.

Jaka jest więc dziś rola litu w erze nowych leków?

Nowoczesna psychiatria dysponuje coraz większą liczbą skutecznych strategii terapeutycznych – od lamotryginy po atypowe leki przeciwpsychotyczne o działaniu normotymicznym. Jednak lit nie stracił swojej pozycji. Raczej zmieniło się jego miejsce: dziś stosujemy go bardziej świadomie, u pacjentów, u których szczególnie zależy nam na długoterminowej stabilizacji przebiegu choroby. Wytyczne NICE nadal rekomendują lit jako leczenie pierwszego wyboru w profilaktyce nawrotów u wielu pacjentów z ChAD, oczywiście przy zachowaniu monitorowania somatycznego (funkcja nerek, tarczycy, stężenie litu).

Choć dysponujemy nowoczesnymi lekami przeciwpsychotycznymi o doskonałych profilach bezpieczeństwa, lit pozostaje w psychiatrii dwubiegunowej tym, czym insulina w cukrzycy – leczeniem niemalże substytucyjnym dla wielu pacjentów.

Jego dzisiejsza rola opiera się na trzech filarach, których nie zastąpiły nowsze cząsteczki:

1. Niekwestionowana przewaga w profilaktyce długoterminowej: pacjenci na litcie rzadziej wymagają hospitalizacji i rzadziej przerywają leczenie z powodu nawrotów choroby.
2. Efekt neurobiologiczny, a nie tylko objawowy: współczesne leki przeciwpsychotyczne świetnie radzą sobie z wyciszaniem objawów „tu i teraz”. Lit natomiast działa głębiej – on zmienia biologię mózgu. Poprzez hamowanie enzymu GSK-3 i stymulację czynnika BDNF, lit wykazuje unikalne właściwości neuroprotekcyjne. Badania pokazują, że długotrwałe przyjmowanie litu może realnie chronić przed rozwojem procesów otępiennych, co w przypadku ChAD, będącego chorobą neuroprogresywną, jest bezcenne.
3. Bezpieczeństwo metaboliczne: w erze, gdy największym problemem nowoczesnych leków przeciwpsychotycznych jest przyrost masy ciała, zespół metaboliczny i insulinooporność, lit – przy odpowiednim monitorowaniu – stanowi bezpieczną alternatywę. Paradoksalnie, to, co kiedyś uważaliśmy za jego wadę (konieczność badania krwi), dziś postrzegamy jako atut – mamy pełną, obiektywną kontrolę nad tym, co dzieje się w organizmie pacjenta.

Lit to dziś nie tylko złoty standard – to medyczna polisa na życie dla pacjenta z ChAD.

Jak wygląda przyszłość leczenia ChAD? Czy będzie bardziej spersonalizowane?

Zdecydowanie tak. Wydaje się, że przyszłość leczenia ChAD będzie coraz bardziej spersonalizowana, choć nie w uproszczonym sensie jednego testu genetycznego.

Personalizacja będzie opierać się na kilku filarach:
• dokładnym fenotypowaniu klinicznym (dominacja depresji, epizody mieszane, szybka cykliczność),
• uwzględnianiu współchorobowości (lęk, uzależnienia, zaburzenia snu),
• monitorowaniu rytmów dobowych i wczesnych sygnałów nawrotu,
• oraz łączeniu farmakoterapii z interwencjami psychospołecznymi.

Wytyczne CANMAT/ISBD podkreślają, że optymalne leczenie ChAD zawsze wymaga podejścia zintegrowanego: farmakologii, psychoedukacji, terapii ukierunkowanych na nawroty oraz stabilizacji stylu życia. Myślę więc, że przyszłość to nie „jeden lek dla wszystkich”, ale coraz bardziej precyzyjna strategia długoterminowa dopasowana do konkretnego pacjenta.

Ewa Podsiadły-Natorska

Artykuł Lit to medyczna polisa na życie dla pacjenta z ChAD pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

68,5 proc. Polek i Polaków obawia się inwazji militarnej na nasz kraj, z czego ponad jedna czwarta (28,8 proc.) społeczeństwa polskiego zgłasza silne obawy przed wojną – wynika z najnowszego raportu „Polacy i Polki w obliczu wojny – obawy, poczucie skuteczności, przewidywane reakcje” przygotowanego przez Centrum Badań nad Relacjami Społecznymi Uniwersytetu SWPS. Autorzy badania wskazują, że kluczowy dla dobrostanu psychicznego Polaków jest jednak nie strach przed wojną, lecz wiara we własne możliwości działania w sytuacji zagrożenia

Po raz pierwszy od lat perspektywa wojny na terytorium Polski stała się dla wielu osób realnym zagrożeniem, co odbiło się zarówno na życiu społecznym, jak i polityce. Dyskusje o wojnie zaczęły dominować w mediach, a temat ten coraz częściej pojawiał się w wypowiedziach kandydujących do krajowych urzędów. Jak zauważają twórcy raportu „Polacy i Polki w obliczu wojny – obawy, poczucie skuteczności, przewidywane reakcje”, tak intensywna obecność tematu wojny i obronności w debacie publicznej może przekładać się na samopoczucie Polaków i Polek.

Jak pokazują wyniki badań psychologicznych, ciągłe życie w ogólnym poczuciu zagrożenia może wzmagać objawy lęku oraz przekładać się na wzrost objawów depresji.

Lęk przed wojną a poczucie własnej sprawczości

Wyniki sondażu przeprowadzonego między wrześniem a październikiem 2025 roku przez Centrum Badań nad Relacjami Społecznymi Uniwersytetu SWPS, na reprezentatywnej próbie Polaków (N=1029), wskazują, że choć większość społeczeństwa (68,5 proc.) obawia się inwazji militarnej na Polskę, to kluczowym czynnikiem decydującym o dobrostanie psychologicznym obywateli jest nie sam poziom lęku, lecz przekonanie o własnej skuteczności w radzeniu sobie w sytuacji kryzysowej. Co czwarty Polak (23,9 proc.) ma poczucie, że poradzi sobie w obliczu wojny. Autorzy raportu wskazują, że świadomość, iż „damy sobie radę”, ma większe znaczenie dla dobrostanu psychicznego niż deklarowane obawy przed wybuchem wojny.

– Wyniki naszego badania pokazują, jak ważne jest budowanie w Polakach i Polkach przekonania, że w razie wybuchu wojny poradzą sobie z sytuacją. Zamiast nieustannie podkreślać wagę potencjalnego niebezpieczeństwa, media i politycy powinni raczej informować o tym, jakie konkretne działania możemy podejmować w sytuacji zagrożenia. Taki konstruktywny sposób podejścia do sprawy może mieć znacznie lepszy skutek i przynieść realny zysk naszemu społeczeństwu tak dziś, jak i w przyszłości – mówi dr Dominika Bulska z Centrum Badań nad Relacjami Społecznymi Uniwersytetu SWPS, współautorka raportu.

Jak zauważają twórcy publikacji, choć na przestrzeni minionego roku (w okresie wrzesień 2024–wrzesień 2025) wzrosło poczucie zagrożenia wojną deklarowane przez Polaków i Polki, większe jest również przekonanie o własnej skuteczności w obliczu wojny. To sugeruje, że chociaż w 2025 roku Polacy i Polki bardziej obawiają się wybuchu wojny niż przed rokiem, to również w nieco większym stopniu twierdzą, że poradzą sobie w razie jej wybuchu w Polsce.

W 2024 roku niemal 40 proc. Polaków i Polek deklarowało, że nie wie, co zrobi, jeśli w Polsce wybuchnie wojna. Co piąta osoba (19,4 proc.) twierdziła, że wyjedzie za granicę, zaś co dziesiąta (10,8 proc.) zgłaszała, że w sytuacji wojny wstąpi do wojska. Jak podkreślają twórcy badania, mężczyźni byli istotnie bardziej skłonni deklarować gotowość do służby wojskowej w razie wybuchu wojny w Polsce niż kobiety. Autorzy raportu zauważają, że w grupie badanych osób w 2025 roku gotowość do przystąpienia do wojska nadal jest silnie uzależniona od płci i w zdecydowanej większości deklarują ją mężczyźni.

Rola tożsamości narodowej w kształtowaniu obaw i reakcji na zagrożenie wojenne

Twórcy badania przeanalizowali również, w jakim stopniu obawy przed wojną oraz poczucie własnej skuteczności w obliczu wojny związane są z dwiema formami identyfikacji narodowej. Przeprowadzone analizy pokazały, że osoby o wyższym natężeniu bezpiecznej identyfikacji z narodem – przy kontroli narcyzmu narodowego, wieku i płci – były bardziej skłonne deklarować obawę przed inwazją militarną na Polskę. Z kolei narcyzm narodowy – przy kontroli bezpiecznej identyfikacji z narodem – nie był istotnie związany z postrzeganym zagrożeniem wybuchem wojny. Jak wskazują twórcy badania, obydwie formy tożsamości narodowej mają inne podstawy psychologiczne i co za tym idzie, różne konsekwencje dla funkcjonowania społeczno-psychologicznego poszczególnych osób.

Bezpieczna forma identyfikacji z narodem związana jest nie tylko z pozytywnym obrazem swojej grupy, lecz także z dbaniem o jej dobro i wzrost oraz konstruktywnym reagowaniem na napięcia międzygrupowe. U podstaw narcyzmu narodowego leżą natomiast niezaspokojone potrzeby psychologiczne, takie jak obniżona (lub niestabilna) samoocena i podwyższona potrzeba poczucia kontroli. Autorzy raportu zauważają, że w konsekwencji osoby o wysokim stopniu narcyzmu narodowego są szczególnie wrażliwe na zagrożenia dla wizerunku grupy własnej (np. własnego narodu), niekoniecznie zaś dla jej faktycznego bezpieczeństwa i dobrostanu.

– Osoby odczuwające patriotyczną więź z narodem polskim w większym stopniu obawiają się wojny niż osoby niezwiązane z Polską w tak dużym stopniu. Taki wynik nie jest jednak zaskakujący – w końcu to dla tych osób naród polski ma szczególne znaczenie, więc to i te osoby bardziej niepokoją się o jego dobro – dodaje dr Dominika Bulska.

W przypadku przekonania o własnej skuteczności w obliczu wojny, zarówno narcyzm narodowy, jak i bezpieczna identyfikacja narodowa okazały się być nieistotnymi czynnikami.

Autorami raportu są dr Dominika Bulska i Bronisław Bremer.

Artykuł Polacy wobec ryzyka wojny – między strachem a działaniem pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego (World Mental Health Day) przypadający na 10 października przypomina nam, jak ogromne znaczenie ma troska o równowagę emocjonalną, dostęp do wsparcia i przeciwdziałanie stygmatyzacji osób zmagających się z zaburzeniami psychicznymi. W 2025 roku hasłem przewodnim jest „Zdrowie psychiczne w sytuacjach kryzysowych”

Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego to także moment refleksji nad kondycją psychiatrii w Polsce – nad potrzebą inwestycji w profilaktykę, edukację i dostęp do specjalistycznej pomocy, zwłaszcza dla dzieci i młodzieży.

Przeczytaj:

Wciąż poznajemy depresję – 5 faktów, których prawdopodobnie nie wiesz o tej chorobie

Wokół depresji narosło wiele mitów, m.in. ten, że kobiety zapadają na nią częściej niż mężczyźni albo że jest to choroba wyłącznie o podłożu psychiatrycznym. Ale to nie koniec! – Depresja ma różne oblicza, cały czas pojawiają się też doniesienia naukowe dające nowe światło na tę chorobę – wskazuje dr hab. n. med. Sławomir Murawiec, ekspert ds. psychiatrii w Akademii Zdrowia Psychicznego Harmonii Grupy LUX MED

Na depresję choruje ponad 350 mln ludzi, w Polsce – 4 mln, choć eksperci twierdzą, że liczba jest niedoszacowana. Niestety, wokół depresji narosło wiele mitów. Co więcej, choroba nadal skrywa przed lekarzami, terapeutami i pacjentami wiele tajemnic i wciąż pojawiają się nowe doniesienia naukowe dotyczące depresji. Dr hab. n. med. Sławomir Murawiec, psychiatra i ekspert Akademii Zdrowia Psychicznego Harmonii Grupy LUX MED obala najpopularniejsze mity wokół depresji.

1. Depresja nie toczy się tylko na poziomie psychologicznym

Jednym z ciekawszych odkryć naukowych wokół depresji było udowodnienie, że codzienny stres, a w szczególności stres społeczny (w relacjach z innymi ludźmi) przekłada się nie tylko na psychiczne, subiektywne samopoczucie, lecz może prowadzić także do pojawienia się zmian funkcjonowania układu odpornościowego. Wywołuje to stan zapalny o umiarkowanym nasileniu. Badacze z Kliniki Psychiatrii Uniwersytetu w Cambridge oceniają, że nawet ponad połowa osób z depresją ma podniesiony wskaźnik CRP, świadczący o toczeniu się procesów zapalnych w organizmie. – Powinniśmy mieć świadomość, że depresja to stan wpływający na zdrowie fizyczne, stąd większe ryzyko chorób somatycznych u osób z depresją. Lecząc depresję, pomagamy kompleksowo, zarówno psychice, jak i ciału – wyjaśnia dr hab. n. med. Sławomir Murawiec.

2. Depresja nie musi zaczynać się w mózgu

Bardzo ciekawym wątkiem zajmującym badaczy depresji jest obecnie temat etiologii tej choroby w jelitach. Depresja bywa widziana w kontekście funkcjonowania tak zwanej osi obejmującej wzajemne oddziaływania: mózgu-jelit-mikrobiomu jelitowego. – Prawdopodobnie, jeśli antygeny bakteryjne i bakterie przesiąkają poza światło jelita do wnętrza organizmu, dochodzi do powstania tam stanu zapalnego, który może być jednym z elementów przyczyn depresji. Zagadnienia wokół mikrobiomu jelit są obecnie bardzo dokładnie badane, wcześniejsze dekady badań wiązały powstawanie depresji wyłącznie z zakłóceniami pracy mózgu. Dziś wiemy, że cały układ pokarmowy i skład mikrobiomu może mieć związki z występowaniem depresji – tłumaczy ekspert.

3. Istnieją zależności między chorobami somatycznymi a depresją

Psychiatrzy mają już także wiedzę o wzajemnym związku pomiędzy występowaniem zaburzeń depresyjnych i chorób somatycznych. Chorzy na wiele chorób internistycznych, kardiologicznych czy reumatologicznych są bardziej narażeni na depresję. Ale okazuje się, że ten wpływ ma charakter dwukierunkowy. – Występowanie depresji jest poważnym i niezależnym czynnikiem ryzyka rozwoju wielu chorób somatycznych, np. chorób układu sercowo-naczyniowego, cukrzycy, chorób reumatycznych i odwrotnie – jeśli objawy depresji dołączą się do uprzednio istniejącej choroby somatycznej, to przebieg tej choroby jest mniej pomyślny, a leczenie – trudniejsze. Więcej jest skarg na różnorodne subiektywnie odczuwane dolegliwości, wzrasta ryzyko wystąpienia powikłań – tłumaczy dr hab. n. med. Sławomir Murawiec. Dlatego pacjenci przewlekle chorzy i ich lekarze powinni szczególnie przyglądać się swojemu samopoczuciu.

4. Kobiety nie chorują częściej niż mężczyźni

Jak przyznaje ekspert, zarówno w podręcznikach psychiatrii, jak i w mediach przekazywana jest informacja, że kobiety chorują na depresję dwa razy częściej niż mężczyźni. – Mężczyźni równie często zapadają na depresję. Problem polega na tym, że u nich depresja często bywa nierozpoznana, ponieważ na pierwszy plan wychodzą objawy inne niż te opisane w klasyfikacji psychiatrycznej. Te objawy to często złość, drażliwość, a nawet agresja, okresowe nadużywania alkoholu, zachowania ryzykowne, a czasem pracoholizm.
Ponadto nadal wśród płci męskiej bywa to temat tabu i niekiedy panowie dłużej zwlekają z diagnozą i przyjściem do gabinetu psychiatry po pomoc – wyjaśnia dr hab. n. med. Sławomir Murawiec.

5. Depresja nie jest synonimem wszystkich zaburzeń psychicznych

Świadomość zaburzeń psychicznych wśród pacjentów nadal wymaga edukacji. Nie każde gorsze samopoczucie jest depresją, istnieje sporo jednostek chorobowych określających zaburzenia psychiczne. – Przychodzą pacjenci i mówią, że są u mnie, bo „żona mówi, że mam depresję”, a okazuje się, że to np. zaburzenia lękowe lub całkiem innym problem zdrowotny. Ale pragnę podkreślić, że nie upatrywałbym dużego problemu w zwyczajowym równaniu depresji z np. stanami lękowymi, nerwicą. Najważniejsze, by pacjent w porę trafił do lekarza i to już rolą psychiatry jest odpowiednia diagnoza i wskazanie skutecznej terapii – dodaje ekspert Poradni Zdrowia Psychicznego Harmonii. I wskazuje, że nawet błędne nazywanie depresją innych chorób jest ważnym krokiem w walce z tabu zaburzeń psychicznych: – Cieszy mnie oswajanie tematów zdrowia psychicznego, mam nadzieję, że dzięki temu zdążymy pomóc wielu pacjentom zanim będzie za późno.

Przeczytaj również:

Depresja bardzo często jest pierwszą diagnozą, którą otrzymuje pacjent z zaburzeniami dwubiegunowymi. Dzieje się tak, ponieważ u zdecydowanej większości pacjentów ma miejsce przewaga epizodów depresyjnych, co opóźnia rozpoznanie zaburzeń dwubiegunowych i co za tym idzie – rozpoczęcie leczenia. Według badań to opóźnienie może wynosić nawet 8–9 lat.

Więcej: ChAD jest chorobą bardzo trudną do zdiagnozowania i leczenia. Rozmowa z prof. Dominiką Dudek

Lit potrafi całkowicie zmienić przebieg choroby dwubiegunowej. Rozmowa z prof. Agatą Szulc, prezesem Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego

Przypominamy również o naszej petycji do minister zdrowia Jolanty Sobierańskiej-Grendy z prośbą o wprowadzenie obowiązkowego zaplecza internistycznego w dużych szpitalach psychiatrycznych (powyżej 500 łóżek). Pomysł popierają wybitni specjaliści psychiatrii. Zachęcamy do podpisania apelu!

Artykuł Światowy Dzień Zdrowia Psychicznego 2025 pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prezes Agencji Badań Medycznych prof. dr hab. n. med. Wojciech Fendler o innowacjach i nowych badaniach medycznych w kardiologii i psychiatrii, finansach oraz optymalnych rozwiązaniach zagranicznych opowiada Ewie Podsiadły-Natorskiej

W ostatnim roku Agencja Badań Medycznych ogłosiła aż pięć konkursów w ramach KPO dotyczących biomedycyny, wyrobów medycznych i terapii innowacyjnych. Jaką rolę w tych działaniach odgrywają kardiologia i psychiatria?

ABM finansuje głównie badania kliniczne oraz eksperymenty badawcze zgodnie z obowiązującymi regulacjami prawnymi. W  konkursach ogłaszanych rutynowo w ostatnim roku mamy obecnie 10 projektów z kardiologii i 5 z psychiatrii/neurologii. W przypadku KPO projekty miały charakter badawczo-rozwojowy, a ich przypisanie do konkretnych dziedzin było umowne. Mogły to być badania nad lekami, wyrobami medycznymi, procesem produkcji leków generycznych czy innowacjami na poziomie badań rozwojowych, np. w terapii komórkowej.

Dziesięć projektów realizowanych w kardiologii to dobra wiadomość.

Tak, kardiologia jest dziedziną, w której mamy relatywnie dużo badań. Sumarycznie, w ramach wszystkich projektów ABM realizowanych od 2020 roku przez instytucje naukowe oraz firmy, dofinansowaliśmy 49 projektów kardiologicznych, z których skorzysta blisko 30 tysięcy pacjentów. Chciałbym jednak zaznaczyć, że ABM koncentruje się przede wszystkim na badaniach, które mają praktyczne zastosowanie; nie finansujemy projektów przełomowych, czyli zupełnie nowych leków czy urządzeń. W kardiologii i psychiatrii badania dotyczą często np. utworzenia preparatów kombinowanych z istniejących substancji aktywnych – lepszych generyków, nowych form farmaceutycznych czy multipreparatów. Nasze projekty mają więc na celu poprawę jakości leczenia pacjentów, efektywności terapii, dostępności leków i procedur medycznych, a niekoniecznie stworzenie zupełnie nowych produktów.

Czyli głównym celem jest poprawa zdrowia i jakości życia pacjentów?

Zdecydowanie tak. Nadrzędną rolą ABM jest „praca u podstaw” prowadząca do optymalizacji terapii.

Jakie mechanizmy w ABM zapewniają, że te nowości trafiają do klinik i są stosowane w praktyce?

Każdy konkurs oceniany jest według kilku kryteriów: jakości naukowej, innowacyjności, wpływu na zdrowie pacjentów, możliwości zastosowania wyników w systemie ochrony zdrowia oraz efektów ekonomicznych. Przykładowo, jeśli projekt dotyczy leku jeszcze nierefundowanego lub niedostępnego w określonych kombinacjach, badanie pełni rolę pilotażu systemowego, którego wyniki mogą być podstawą decyzji refundacyjnej. Projekty mogą dotyczyć np. optymalizacji terapii po zabiegach kardiologicznych – aby sprawdzić, czy spowolnienie akcji serca zmniejsza powikłania pooperacyjne. Proces badań jest jednak długotrwały – szczególnie przy chorobach przewlekłych, onkologicznych bądź rzadkich – ponieważ obserwacja pacjentów musi trwać odpowiednio długo, aby wyniki były miarodajne. Pandemia i wojna w Ukrainie dodatkowo spowolniły część projektów, więc efekty dalekosiężne są jeszcze w fazie powstawania.

Jako szef ABM z pewnością przygląda się pan rozwiązaniom stosowanym za granicą. W którym kraju finansowanie badań klinicznych jest według pana optymalne?

W Wielkiej Brytanii badania kliniczne wpisane są w system opieki zdrowotnej – płatnik publiczny wspiera badania kliniczne, także niekomercyjne. Natomiast w Polsce udział finansowania publicznego w badaniach klinicznych wynosi ok. 7–8 proc., podczas gdy w Europie Zachodniej jest on wielokrotnie wyższy. Polski publiczny mechanizm finansowania badań klinicznych jest jednak ciągle czymś nowym – musimy dążyć do przejrzystości, atrakcyjności i stabilności regulacyjnej, aby badania kliniczne mogły się rozwijać, a pacjenci mieli szybki dostęp do nowoczesnych terapii. Większe finansowanie opłaca się jednak wszystkim, np. w Holandii czy Stanach Zjednoczonych pacjenci biorący udział w badaniach klinicznych mają dostęp do najnowszych terapii, a system monitoruje koszty oraz efektywność ich leczenia. Udowodniono, że pacjenci uczestniczący w badaniach klinicznych często uzyskują lepsze wyniki terapeutyczne niż w standardowej terapii.

Dzięki stałej obserwacji?

Tak, między innymi. Stała obserwacja, pogłębiona diagnostyka oraz większe zaangażowanie personelu poprawiają bezpieczeństwo i skuteczność leczenia. Już samo uczestnictwo w badaniu ma pozytywny wpływ na pacjenta, który jest bardziej zmotywowany. Dzięki badaniom klinicznym widać, że mechanizm psychologiczny oraz czujność kliniczna przynoszą realną korzyść. W ten sposób możemy optymalizować terapie, weryfikować istniejącą praktykę i wprowadzać skuteczniejsze kombinacje terapeutyczne, co przekłada się na poprawę zdrowia i jakości życia pacjentów.

Jakie badania dofinansowane przez ABM z obszaru kardiologii są szczególnie warte uwagi?

Jeden z takich projektów realizowany jest przez Narodowy Instytut Kardiologii w Warszawie i Uniwersytet Medyczny w Białymstoku; to badanie nad zastosowaniem empagliflozyny u pacjentów z kardiomiopatią przerostową niezawężającą (HCM) – rzadką, trudną w leczeniu jednostką chorobową. Jest to największa niekomercyjna próba kliniczna w Polsce dla pacjentów z HCM niezawężającą. Kolejnym przykładem może być badanie MetCool ACS realizowane przez Wojskowy Instytut Medyczny – jego unikatowość polega na weryfikacji efektu terapii metforminą u osób leczonych przezskórną interwencją wieńcową, które nie mają rozpoznanej cukrzycy. To modelowy przykład badania translacyjnego – łączącego obserwacje kliniczne z nowymi wskazaniami terapeutycznymi.

Projekty w kardiologii i psychiatrii dotowane obecnie przez ABM (kliknij)

Więcej informacji o badaniach realizowanych w ramach konkursów ABM można znaleźć na stronie: https://wyszukiwarka.abm.gov.pl/

Artykuł Prof. Wojciech Fendler: Badania kliniczne, aby mogły się rozwijać, wymagają optymalizacji mechanizmów finansowania pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

– Bez leczenia prawdopodobieństwo nawrotu choroby dwubiegunowej w ciągu roku sięga 80 proc. Daje to właściwie pewność, że choroba wróci, dlatego pacjent i jego rodzina muszą być świadomi, że mają do czynienia z chorobą przewlekłą – mówi prof. dr hab. n. med. Agata Szulc, prezes Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego

Zaburzenia afektywne dwubiegunowe bywają długo nierozpoznane. Jakie są dziś największe wyzwania diagnostyczne i co może pomóc w szybszym postawieniu właściwej diagnozy?

Faktycznie, opóźnienie w rozpoznaniu choroby afektywnej dwubiegunowej według różnych badań sięga 9, a czasem 11 lat. Wynika to z tego, że pacjenci najczęściej są leczeni z powodu depresji jednobiegunowej. Tak zazwyczaj brzmi pierwsza diagnoza, która może się utrzymywać przez długi czas. Zdarza się to najczęściej w przypadkach, gdy objawy hipomaniakalne nie zostają zauważone, bo pełnej manii trudno nie rozpoznać, albo u pacjentów z początkowo rozpoznawaną depresją jednobiegunową, u których dopiero po kilku latach pojawiają się objawy dwubiegunowości. Bywa też, że epizod maniakalny zostaje „uruchomiony” przez leki przeciwdepresyjne. Nie jest to jednak przyczyna choroby, lecz czynnik, który może zmienić jej przebieg. Zawsze jednak musi istnieć podatność biologiczna na zachorowanie.

Choroba często ewoluuje. My, psychiatrzy mamy taką specyfikę pracy, że pacjentów obserwujemy latami, dzięki czemu widzimy, jak obraz choroby się zmienia. Czasem ktoś zaczyna od epizodu psychotycznego, a po latach pojawiają się u niego zaburzenia nastroju – depresja, a następnie objawy dwubiegunowe. I tak krok po kroku choroba się ujawnia. Wymaga to od nas dużej czujności, bo wiemy, że w każdej depresji opornej na leczenie, nawracającej, ciężkiej, z objawami psychotycznymi lub trudną do osiągnięcia remisją, musimy wziąć pod uwagę, że może to być choroba dwubiegunowa. Warto też pamiętać, że epizody hipomaniakalne często nie są postrzegane przez pacjentów ani ich bliskich jako coś niepokojącego. Pacjenci nie zwracają na nie uwagi, bo w porównaniu z depresją czują się wtedy świetnie. Często interpretują to po prostu jako okres zdrowia. A to może być właśnie hipomania. Dlatego tak ważny jest dokładny wywiad, także retrospektywny. Pytamy wówczas pacjentów, czy kiedykolwiek zdarzały im się kilkudniowe albo wręcz tygodniowe okresy zwiększonej aktywności, podwyższonego nastroju, większej energii, mniejszej potrzeby snu. Często okazuje się, że takie epizody faktycznie miały miejsce. Nie można przy tym zapomnieć o wywiadzie rodzinnym; jeśli w rodzinie występuje choroba dwubiegunowa, zwiększa to prawdopodobieństwo, że dana osoba również będzie na nią chorować.

Węglan litu działa dwukierunkowo – szczególnie korzystnie w zakresie manii i hipomanii

Mamy więc diagnozę. Co dalej? Jak leczy się zaburzenia dwubiegunowe w świetle aktualnej wiedzy medycznej?

Leczenie tej choroby jest złożone. Pierwszym krokiem jest zawsze leczenie aktualnego epizodu: depresji, hipomanii czy manii. Równocześnie od początku myślimy o leczeniu profilaktycznym, czyli podtrzymującym, którego celem jest zapobieganie nawrotom. Warto pamiętać, że bez leczenia prawdopodobieństwo nawrotu choroby w ciągu roku sięga 80 proc. Daje to właściwie pewność, że choroba wróci, dlatego pacjent i jego rodzina muszą być świadomi, że mają do czynienia z chorobą przewlekłą.

Podstawą leczenia są leki stabilizujące nastrój. Staramy się unikać leków przeciwdepresyjnych, a jeśli już istnieje konieczność ich zastosowania, to zawsze przepisujemy je w połączeniu z lekiem stabilizującym nastrój. Jeśli pacjent ma depresję, wybieramy raczej taki stabilizator, który działa „do góry”, czyli poprawia nastrój w depresji. Przykładem jest lamotrygina. Z kolei węglan litu działa dwukierunkowo – szczególnie korzystnie w zakresie manii i hipomanii.

Jeśli mamy pacjenta z manią lub hipomanią, potrzebujemy leków, które „ściągną go w dół”, czyli stabilizatorów działających przeciwmaniakalnie. Najczęściej są to leki przeciwpsychotyczne drugiej generacji. Część z nich znajduje zastosowanie również w depresji dwubiegunowej, np. kwetiapina. W terapii swoje miejsce mają też walproiniany, ale trzeba pamiętać o ich przeciwwskazaniach, są bowiem zakazane u kobiet w wieku rozrodczym, ponieważ udowodniono ich szkodliwy wpływ na rozwój płodu. Natomiast arypiprazol czy inne neuroleptyki drugiej generacji mogą być stosowane zależnie od obrazu klinicznego.

Zatrzymajmy się przy węglanie litu. Jaką rolę odgrywa dziś ten klasyczny lek w terapii zaburzeń dwubiegunowych?

Lit to niezwykle wartościowy lek, u pacjentów o odpowiednim profilu potrafi być wręcz niezastąpiony. Niedawno minęło 70 lat od wprowadzenia go do psychiatrii. Najczęściej korzystają z niego osoby z wyraźnymi, klasycznymi epizodami manii i depresji, czyli z chorobą dwubiegunową typu I. Ale lit bywa także skuteczny u pacjentów z przewagą hipomanii i depresji.

Węglan litu ma udowodnione działanie przeciwsamobójcze i neuroprotekcyjne, wykazuje również potencjał w chorobach neurodegeneracyjnych

W praktyce klinicznej obserwujemy, że u dobrze dobranych pacjentów lit potrafi całkowicie zmienić przebieg choroby. Mam w pamięci pacjenta w wieku ok. 45 lat, leczonego od dwudziestu paru lat, ale bez zastosowania litu. Jego choroba przebiegała bardzo regularnie: każdej wiosny mania, jesienią depresja. Niestety, epizody były na tyle nasilone, że wymagały hospitalizacji. Po włączeniu węglanu litu pacjent od kilkunastu lat nie miał żadnych poważnych nawrotów, a jeśli już się pojawiały, to były nieznaczne. To przykład, jak skuteczny może być lit. Węglan litu ma też udowodnione działanie przeciwsamobójcze i neuroprotekcyjne, wykazuje również potencjał w chorobach neurodegeneracyjnych, np. w otępieniach. W psychiatrii jego rola jest nieoceniona. Oczywiście, jak każdy lek, lit ma działania niepożądane.

Jakie?

Wymaga regularnego monitorowania stężenia poziomu litu we krwi, co dla części pacjentów bywa uciążliwe. Trzeba przy tym kontrolować czynność tarczycy, ponieważ lit może ją blokować, oraz czynność nerek. Czasem lit powoduje drżenie rąk czy przyrost masy ciała. Jednak u większości pacjentów te działania uboczne są minimalne. Z mojego doświadczenia wynika, że mamy pewne „profile pacjentów”, którzy szczególnie dobrze reagują na węglan litu i wtedy korzyści z takiej terapii zdecydowanie przewyższają trudności.

Jak wygląda modelowy pacjent, u którego lit sprawdza się najlepiej?

To zwykle pacjent z klasycznym przebiegiem choroby dwubiegunowej typu I – z nasilonymi epizodami manii i depresji, stosunkowo regularnymi, powtarzającymi się w cyklach. Lit sprawdza się również u pacjentów, u których dominuje mania, a także u niektórych z przewagą depresji i hipomanii, jeśli depresje są głębokie i wymagają wsparcia farmakologicznego. Najlepsze efekty widzimy jednak właśnie w tej klasycznej postaci choroby, z wyraźnie zaznaczonymi biegunami nastroju.

A jaka jest rola psychoterapii oraz psychoedukacji w leczeniu zaburzeń dwubiegunowych?

Ogromna. Pacjent musi wiedzieć, że farmakoterapia jest podstawą leczenia i żadne metody nie zastąpią leków stabilizujących nastrój, jednak psychoedukacja jest absolutnie obowiązkowa. Chodzi o to, aby pacjent zrozumiał charakter swojej choroby: jej przewlekły i nawrotowy przebieg, konieczność stałego leczenia, a także znaczenie współpracy z lekarzem. Niezwykle ważne jest uświadomienie mu oraz jego rodzinie, jakie są objawy nawrotu, jak wygląda mania i hipomania. Rodzina zazwyczaj przyznaje, że mania bywa bardzo uciążliwa: prowadzi do nieprzemyślanych decyzji, problemów finansowych czy osobistych, które trzeba potem „odkręcać”. Dlatego bliscy muszą być zaangażowani w proces leczenia, szczególnie że chorzy mają tendencję do przerywania terapii w okresach dobrego samopoczucia. Bliskim też nierzadko zalecana jest współpraca z terapeutą, bo życie z osobą chorującą na zaburzenie dwubiegunowe jest trudne i wymaga wsparcia.

Ważną rolę pełni psychoterapia, wymaga jednak od terapeuty doświadczenia w pracy z pacjentami z chorobą dwubiegunową. Nie jest to bowiem klasyczna psychoterapia, jak w przypadku zaburzeń lękowych czy osobowości, choć te problemy mogą współwystępować. Trzeba pamiętać, że choroba dwubiegunowa wiąże się z bardzo wysokim ryzykiem samobójstwa, wyższym niż w depresji jednobiegunowej, oraz z ryzykiem uzależnień. Dlatego pacjentów trzeba ostrzec, aby nie próbowali „leczyć się sami” substancjami psychoaktywnymi. Dostęp do nich jest dziś łatwy, a ryzyko powikłań ogromne.

Rozmawiała: Ewa Podsiadły-Natorska

Przeczytaj również: ChAD jest chorobą bardzo trudną do zdiagnozowania i leczenia

Artykuł Lit potrafi całkowicie zmienić przebieg choroby dwubiegunowej pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

– Stałe zabezpieczenie internistyczne na oddziałach psychiatrycznych to nie luksus, lecz konieczność – przekonuje dr n. med. Paulina Wróbel-Knybel z Kliniki Psychologiczno-Psychiatrycznej PsychoMedic. Jak podkreśla, pacjenci psychiatryczni często trafiają do szpitali w poważnym stanie somatycznym, a brak odpowiedniego wsparcia internistycznego stanowi realne zagrożenie zarówno dla chorych, jak i lekarzy. Publikujemy list lekarki

Szanowna Redakcjo,

jako psychiatra kończąca rezydenturę, pracująca w Lublinie, chciałabym odnieść się do artykułu „Interna i psychiatria razem… na dobre i na złe” Marcina Karolewskiego. Uważam, że poruszone w nim zagadnienie – potrzeba stałego zabezpieczenia internistycznego w szpitalach psychiatrycznych – jest niezwykle istotne i zasługuje na pilną uwagę ze strony decydentów i środowiska medycznego.

Pacjenci psychiatryczni często, w wyniku zaostrzenia objawów, zaniedbują leczenie chorób somatycznych. Trafiają wtedy na izby przyjęć psychiatrycznych nie tylko z nasilonymi objawami psychicznymi, ale również w bardzo złym stanie ogólnym. Nierzadko są to osoby z nierozpoznanymi chorobami przewlekłymi, zespołem metabolicznym, schorzeniami związanymi z wiekiem czy nawet nowotworami.

Nie są to tylko obserwacje lekarzy praktyków – problem ten potwierdzają dane naukowe i epidemiologiczne. Chorzy z poważnymi zaburzeniami psychicznymi (takimi jak schizofrenia, zaburzenie dwubiegunowe czy ciężka depresja) obarczeni są istotnie wyższym ryzykiem chorób somatycznych, szczególnie sercowo-naczyniowych, cukrzycy, otyłości i zespołu metabolicznego. Współistnienie chorób psychicznych i somatycznych nie jest marginalne: u 20–35 proc. pacjentów z przewlekłymi schorzeniami somatycznymi stwierdza się także co najmniej jedno zaburzenie psychiczne.

Badanie EZOP II wykazało, że aż 26,5 proc. populacji Polski miało w swoim życiu rozpoznane przynajmniej jedno zaburzenie psychiczne. Co więcej, wśród osób z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi główną przyczyną nadmiernej śmiertelności są nierozpoznane i/lub nieleczone choroby ogólnomedyczne!

Dlatego całkowicie popieram postulat kolegów: oddziały psychiatryczne powinny mieć stałe zabezpieczenie internistyczne – w formie pełnowyposażonych oddziałów internistycznych, i to nie tylko w największych szpitalach, ale również w mniejszych placówkach. Trudno wyznaczyć dolną granicę wielkości szpitala, w którym takie rozwiązanie jest potrzebne – pacjenci chorują niezależnie od liczby łóżek i wszędzie wymagają zarówno opieki psychiatrycznej, jak i internistycznej.

W mojej ocenie bez wprowadzenia takich rozwiązań nadal będziemy obserwować sytuacje, w których pacjenci trafiają do oddziałów psychiatrycznych w stanie znacznie pogorszonym somatycznie, co zwiększa ryzyko powikłań i dodatkowo obciąża system ochrony zdrowia. Brak stałego zabezpieczenia internistycznego stanowi realne zagrożenie nie tylko dla życia i zdrowia pacjentów, ale również dla lekarzy pracujących w szpitalach psychiatrycznych, którzy zmuszeni są działać bez odpowiedniego wsparcia.

Z poważaniem,
Dr n. med. Paulina Wróbel-Knybel
Rezydentka Psychiatrii, Lublin

Źródła:
1. EZOP II – Zaburzenia psychiczne i dostępność psychiatrycznej opieki zdrowotnej w Polsce (2017–2020). Wyniki badania epidemiologicznego.
2. Ziółkowska M., Współistnienie chorób somatycznych i psychicznych, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2022;28(1):71–76. Dostęp: monz.pl
3. Choroby somatyczne u osób z poważnymi zaburzeniami psychicznymi. Portal MP.pl. Dostęp: mp.pl
4. Zdrowie psychiczne Polaków w liczbach. Statystyki. Trzymsie.pl, 2023. Dostęp: trzymsie.pl

PODPISZ PETYCJĘ ONLINE

Artykuł Dr Paulina Wróbel-Knybel: „Oddziały psychiatryczne powinny mieć stałe zabezpieczenie internistyczne” pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Nasza redakcja wystosowała List Otwarty do Minister Zdrowia Jolanty Sobierańskiej-Grendy z prośbą o wprowadzenie obowiązkowego zaplecza internistycznego w dużych szpitalach psychiatrycznych (powyżej 500 łóżek). Pomysł popierają wybitni specjaliści psychiatrii. Zachęcamy do podpisania apelu!

List Otwarty do Minister Zdrowia to reakcja na przesłany do redakcji „Świata Lekarza” tekst lek. Marcina Karolewskiego z Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych „Dziekanka” w Gnieźnie, który zwrócił uwagę na brak oddziałów internistycznych w dużych szpitalach psychiatrycznych, co jest niebezpieczne zarówno dla pacjentów, jak i pracujących tam lekarzy.

Pacjenci z zaburzeniami psychicznymi często mają choroby współistniejące (m.in. infekcje, zaburzenia metaboliczne, niewydolność oddechową, choroby serca, nerek) wymagające szybkiej i właściwej opieki internistycznej. Brak stałego zaplecza internistycznego w dużych szpitalach psychiatrycznych naraża ich na niepotrzebne ryzyko oraz stwarza konieczność transportu do szpitali ogólnych, co opóźnia leczenie i podnosi koszty systemu. Zdaniem lek. Marcina Karolewskiego doraźne konsultacje internistyczne nie rozwiązują problemu.

„Lekarz ma moralny i etyczny obowiązek leczenia wszystkich chorób pacjenta, nie wolno mu koncentrować się tylko na jednej z nich. Pacjent leczony na chorobę psychiczną nie może umierać na zapalenie płuc, chorobę serca czy nerek” – pisze redakcja.

Praca oddziału internistycznego w dużym szpitalu psychiatrycznym pozwoli na szybszą reakcję w stanach zagrażających zdrowiu i życiu pacjentów.

Prof. Agata Szulc, prezes Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego:
„Jak najbardziej popieram, problemy somatyczne są najczęstszymi powikłaniami, które w warunkach szpitala psychiatrycznego (który nie jest w zasadzie szpitalem) są niebezpieczne dla zdrowia i życia pacjentów. Często wymagana jest szybka ocena i diagnoza, a także oczywiście leczenie lub decyzja o konieczności transportu np. na SOR. W przypadkach przewlekłych, u osób starszych, z wieloma chorobami, często występuje też konieczność wielu konsultacji, co jest czasochłonne i trudne. Stąd wymóg zatrudnienia internisty w szpitalu psychiatrycznym jest w tej chwili niezbędny”.

Prof. Dominika Dudek, past prezes Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego:
„Całkowicie zgadzam się z tym postulatem”.

Prof. Jerzy Samochowiec, Kierownik Katedry i Kliniki Psychiatrii USK1 PUM w Szczecinie:
„W pełni popieram, prowadzę klinikę, która jest Centrum Zdrowia Psychicznego odpowiedzialnym za połowę dorosłej populacji Szczecina i na etacie mam doświadczonego internistę”.

Dr hab. Michał Lew-Starowicz, prof. CMKP:
„Oczywiście popieram inicjatywę utworzenia etatu internistycznego w szpitalach psychiatrycznych”.

Twoje wsparcie jest ważne: im więcej podpisów, tym większa szansa na szybką decyzję Ministerstwa Zdrowia. 

PODPISZ PETYCJĘ ONLINE

Artykuł Holistyczna opieka w psychiatrii – podpisz petycję „Świata Lekarza” pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Psychiatria dziecięca w kryzysie. Co można zrobić więcej?

Iwona Kozłowska (KO)
Komisja Zdrowia Sejmu RP, przewodnicząca Parlamentarnego Zespołu ds. SMA / ds. Chorób Centralnego Układu Nerwowego / ds. Osób Głuchych i z Niedosłuchem

Zmagamy się z coraz większymi problemami psychicznymi u dzieci. Coraz więcej młodych ludzi podejmuje próby samobójcze; w ciągu ostatnich 10 lat policja odnotowała 1224 zamachy samobójcze zakończone zgonem wśród osób poniżej 19. roku życia – samobójstwa stanowią więc drugą, po wypadkach komunikacyjnych, przyczynę zgonów wśród młodych ludzi. Powody są wielorakie: kryzys rodziny, trudności w adaptacji w grupie rówieśniczej i oczywiście hejt, którego doświadcza wielu młodych ludzi. Nie bez wpływu na kondycję psychiczną młodych pozostaje również przebyta pandemia COVID-19. Problem jest na tyle poważny, że brakuje miejsc w szpitalach psychiatrycznych, dzieci często muszą być hospitalizowane na korytarzach. Niestety, brakuje też psychiatrów dziecięcych. Wielu młodych adeptów medycyny deklaruje chęć specjalizowania się w tej dziedzinie, pamiętajmy jednak, że szkolenie specjalizacyjne z psychiatrii dziecięcej trwa 5 lat. A problemy psychiczne u dzieci nie rozpoczynają się nagle – jest to proces, który trwa dłuższy czas.

W ostatnim czasie podejmowane są przez Ministerstwo Zdrowia czy Rzeczniczkę Praw Dziecka działania mające poprawić kondycję psychiatrii dziecięcej. Myślę, że należałoby przy tym położyć większy nacisk na szkolenia pedagogów, nauczycieli, psychologów czy terapeutów zajęciowych, aby mogli odpowiednio wcześnie dostrzec rozwijające się problemy u młodych osób. Warto byłoby pomyśleć o zatrudnieniu osób powyższych profesji na poziomie Podstawowej Opieki Zdrowotnej. Kolejnym rozwiązaniem powinno być zwiększenie miejsc specjalizacyjnych w dziedzinie psychiatrii dziecięcej, szczególnie w tych województwach, w których jest ich najmniej. O to powinni wnioskować konsultanci wojewódzcy.

Janusz Cieszyński (PiS)
Komisja Zdrowia Sejmu RP, Podkomisja stała ds. zdrowia psychicznego, Parlamentarny Zespół ds. Neuroróżnorodności

W ostatnim czasie działania w obszarze psychiatrii dziecięcej niestety wyraźnie spowolniły. Ministerstwo Zdrowia za czasów Izabeli Leszczyny nie było w stanie przygotować modelu finansowania opieki w taki sposób, aby wyjść poza etap pilotażu i przejść do systemowego zapewnienia tego rodzaju świadczeń. To oznacza, że mimo ogromnego zaangażowania wielu ośrodków psychiatrycznych, które wykonują znakomitą i wymagającą pracę, na mapie Polski wciąż pozostają „białe plamy”. A przecież w przypadku psychiatrii dziecięcej takich miejsc nie powinno w ogóle być – każde dziecko, bez względu na to, gdzie mieszka, powinno mieć dostęp do szybkiej, profesjonalnej i kompleksowej pomocy.

Potrzebne są szybkie działania resortu zdrowia pod nowym kierownictwem. Nie możemy pozwolić, aby praca, którą wykonali eksperci, zespoły kliniczne oraz organizacje pacjenckie, została zaprzepaszczona. Obecnie kluczowe jest zapewnienie stabilnego finansowania i sprawna koordynacja tak, aby system nie rozbijał się o bariery związane z niedostateczną dostępnością. Chcę w tym miejscu podziękować wszystkim specjalistom, którzy przez lata walczyli o poprawę sytuacji, ale także podkreślić, że to dzieło nadal jest niekompletne i wymaga dalszej, konsekwentnej pracy.

Ogromnym wyzwaniem pozostają również braki kadrowe. Według danych Ministerstwa Zdrowia na początku 2025 roku w Polsce było zaledwie 568 psychiatrów dziecięcych – przy potrzebach, które są znacznie większe. To dramatycznie niski wskaźnik w porównaniu do wielu krajów europejskich. Dlatego musimy działać na kilku poziomach: z jednej strony zachęcać młodych lekarzy do wyboru tej specjalizacji, pokazując, że daje ona ogromną satysfakcję zawodową i ma fundamentalne znaczenie dla całego systemu zdrowia, a z drugiej strony tworzyć warunki pracy i wynagradzania, które sprawią, że psychiatria dziecięca stanie się atrakcyjną i satysfakcjonującą ścieżką kariery.

Artykuł Psychiatria dziecięca w kryzysie. Co można zrobić więcej? Dwugłos polityczny pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. Dominika Dudek w rozmowie z Ewą Bukowiecką-Janik

Zaburzenia dwubiegunowe (ChAD) to jedne z najpoważniejszych chorób psychicznych i jedno z największych wyzwań zdrowia publicznego. Dotykają 2–3 proc. osób na całym świecie, a od pandemii diagnozujemy je coraz częściej. Uderzają głównie w młodych ludzi – ponad 70 proc. pacjentów pierwszych objawów ChAD doświadcza jeszcze przed 25. rokiem życia. To choroba, która odbiera spokój i skraca życie – nawet o 20 lat. Chorzy 20–30 razy częściej umierają śmiercią samobójczą niż reszta populacji, a próby odebrania sobie życia podejmuje znaczny odsetek pacjentów. Dlatego w ChAD liczy się czas. Każdy dzień bez leczenia działa na niekorzyść pacjenta – im dłużej trwa okres nieleczony, tym rokowania stają się gorsze.

Od ponad 70 lat złotym standardem terapii pozostaje węglan litu, który nie tylko stabilizuje nastrój, ale także znacząco zmniejsza ryzyko samobójstw. Dziś międzynarodowe stowarzyszenia psychiatryczne mówią jasno: reagujmy szybko i leczmy skutecznie, bo stawką jest życie.

Czy obserwuje pani zmiany w diagnozowaniu zaburzeń dwubiegunowych w ciągu ostatnich lat?

Dawniej zwracano uwagę przede wszystkim na ciężkie postaci tej choroby, które dzisiaj nazywamy zaburzeniami dwubiegunowymi typu I. U tych pacjentów pojawiają się epizody depresyjne i epizody pełnych manii często z objawami psychotycznymi. Natomiast w ciągu ostatnich 20 lat zaczęto bardziej zwracać uwagę na pacjentów z miękkim spektrum zaburzeń dwubiegunowych. W klasyfikacji pojawiły się zaburzenia dwubiegunowe typu II. W tej postaci choroby nie ma epizodów maniakalnych, występują natomiast epizody hipomanii i epizody depresyjne. Pierwszą diagnozą, którą otrzymuje pacjent, bardzo często jest jednak depresja. Dzieje się tak, ponieważ u zdecydowanej większości pacjentów ma miejsce przewaga epizodów depresyjnych, co opóźnia rozpoznanie zaburzeń dwubiegunowych i co za tym idzie – rozpoczęcie leczenia. Według badań to opóźnienie może wynosić nawet 8–9 lat.

Ważną cechą depresji w ChAD-zie jest lekooporność. Badania, które przeprowadziliśmy w Krakowie we współpracy z Wrocławiem i Poznaniem, wykazały, że u znacznego odsetka osób z depresją lekooporną można doszukać się dwubiegunowości. Cechy markerowe ChAD-u to też poporodowe zaburzenia nastroju. Poza tym takie czynniki jak depresja u osób bardzo kreatywnych, obciążenie rodzinne, depresja z cechami pobudzenia czy drażliwości każą nam zachować czujność, bo mogą wskazywać na zaburzenia dwubiegunowe.

Dla psychiatrów reakcja pacjentów na leki jest jakąś wskazówką?

I tak, i nie. Jeśli pacjent nie reaguje na leki antydepresyjne, to możemy uznać, że może być to związane z dwubiegunowością. Ale oczywiście nie musi, bo leki mają szerokie spektrum działania. Pacjentom z zaburzeniami dwubiegunowymi podaje się np. lamotryginę, lek stosowany do wyrównania nastroju o działaniu przeciwdepresyjnym i zapobiegającym nawrotom depresji. Dość często przepisujemy go też pacjentom z chwiejnością emocjonalną na poziomie osobowościowym albo zalecamy go jako wzmocnienie leczenia depresji lekoopornej jednobiegunowej.

Szerokie spektrum działania mają także leki przeciwpsychotyczne, choć na podstawie samej reakcji pacjenta na takie leczenie nie stwierdzimy jeszcze, czy to ChAD, czy schizofrenia. Co więcej, mam pacjentów, którzy na początku wykazywali cechy zaburzeń dwubiegunowych, jednak z czasem obraz ich choroby zmienił się w kierunku psychozy schizoafektywnej albo schizofrenii. W drugą stronę też się zdarza.

Węglan litu od ponad 70 lat pozostaje złotym standardem terapii ChAD

Wracając do leczenia: a lit?

Lit kocham miłością wielką. Wciąż jest on jednym z najskuteczniejszym leków w ChAD-zie; ok. 30 proc. pacjentów należy do grupy znakomicie odpowiadających na lit. To znaczy, że są w remisji, biorą lit i nie mają żadnych nawrotów. Żyją i funkcjonują normalnie, choć oczywiście muszą pamiętać o lekach oraz o kontroli tarczycy, nerek i oznaczaniu poziomu litu. Kolejne 30 proc. pacjentów to osoby, które odnoszą częściową korzyść ze stosowania litu. Po włączeniu litu przebieg ich choroby staje się łagodniejszy – np. mają nawroty, ale rzadziej, epizody są łagodniejsze, niewymagające hospitalizacji. Ostatnia część pacjentów, pozostałe ok. 30 proc., nie odnosi żadnych korzyści ze stosowania litu – wówczas kontynuacja tej ścieżki leczenia nie ma sensu.

Lit jest też lekiem, który działa potencjalizująco na działanie leków antydepresyjnych w depresji lekoopornej, co oznacza, że odpowiedź na leki antydepresyjne jest wówczas lepsza. Lit najlepiej sprawdza się w klasycznym przebiegu zaburzeń dwubiegunowych, w których występują fazy maniakalne i fazy depresyjne z remisjami pomiędzy nimi. Lit musi być jednak stosowany z głową.

To znaczy?

Lit ma wąskie okno terapeutyczne: w za niskich stężeniach nie działa albo działa słabo, a w za wysokich może doprowadzić do bardzo ciężkich zatruć. Dlatego pacjent musi sam oznaczać jego poziom we krwi; jeśli jest on ustabilizowany, badania wystarczy robić raz na 3–4 miesiące. Dodatkowo, jeśli np. pacjent ma chorobę z wysoką gorączką, wymiotami, biegunką, co mogłoby wpłynąć na poziom litu, to wtedy też powinien zrobić badania. Powinien także kontrolować pracę tarczycy i pracę nerek, bo uszkodzenie nerek i niedoczynność tarczycy to najczęstsze i najpoważniejsze powikłania w terapii litu. Pamiętajmy jednak, że zaburzenia dwubiegunowe mogą być niezwykle ciężką chorobą, zagrażającą życiu, więc nawet jeśli u pacjenta rozwija się niedoczynność tarczycy, nie jest to wskazanie do odstawienia litu, tylko do współpracy z endokrynologiem i do suplementowania hormonów tarczycy. Podobnie jest z nerkami, choć na szczęście pogarszająca się funkcja tego organu nie jest taka częsta.

Jaki powinien być poziom litu we krwi?

Norma to od ok. od 0,6 do 1,2, choć nauczyłam się trzymać moich pacjentów na stężeniach między 0,5 a 0,8. Powyżej 0,8 do 1,2 lit można dawać przejściowo, krótko, w fazie ostrej manii. Natomiast powyżej 1,2 zaczynają się poziomy toksyczne. U stabilnego pacjenta optymalne jest stężenie litu na poziomie 0,6.

Chorzy na ChAD 20–30 razy częściej umierają śmiercią samobójczą niż reszta populacji

Zaburzenia dwubiegunowe bywają mylone z innymi chorobami. Czy zauważyła pani coś w rodzaju „trendu” wśród lekarzy psychiatrów na diagnozowanie ADHD?

Tak, rzeczywiście coś takiego istnieje. Nie chcę używać słowa „moda”, jednak wydaje mi się, że ostatnio diagnoza ADHD jest stawiana zbyt lekką ręką, co powoduje, że zbyt łatwo przepisywane są leki.

Czy widzi pani teraz jakieś nowe wyzwania, które stoją przed lekarzami w kontekście diagnozowania zaburzeń dwubiegunowych?

Zaburzenia dwubiegunowe są bardzo trudną do zdiagnozowania i leczenia chorobą. Powinniśmy dążyć do tego, żeby pacjentów z podejrzeniem ChAD-u diagnozować jak najszybciej i jak najwcześniej wdrażać dobrze dobrane leczenie. Tu jest tak jak w schizofrenii – im dłużej trwa okres nieleczenia choroby, tym gorsze stają się rokowania.
Kolejne wyzwanie jest takie, że choroba afektywna dwubiegunowa to nie tylko przeplatanka epizodów maniakalnych i depresyjnych oraz okresów remisji. Oprócz faz chorobowych mamy też pewne etapy chorowania (od etapu chorowania z dość dobrymi remisjami i łagodnym przebiegiem przez etapy, w których nie ma już pełnych remisji, zostają objawy subkliniczne, narastają zaburzenia funkcji poznawczych aż do etapu chronicznego z bardzo dużymi deficytami funkcji poznawczych). Wyzwaniem jest, żeby do tego nie dopuścić.

W ChAD im dłużej trwa okres nieleczony, tym rokowania stają się gorsze

Czy w takim razie, kiedy do psychiatry przychodzi pacjent z depresją, to już na tym etapie lekarz powinien zachować czujność i mieć z tyłu głowy, że to może nie być zwykła depresja?

Oczywiście że tak. Dobry lekarz prowadzi diagnostykę różnicową od samego początku. Nie powinien niczego zakładać z góry, tylko zwrócić uwagę na objawy lękowe, stan somatyczny pacjenta, zróżnicować depresję od lęku uogólnionego. Pacjenta trzeba wypytać o obciążenie rodzinne, bo zaburzenia dwubiegunowe to przede wszystkim choroba biologiczna. Lekarze powinni również uwzględniać fakt, że ChAD przez bardzo długi czas był niedodiagnozowany w społeczeństwie. Dlatego trzeba zapytać o uzależnienia w rodzinie, depresję, zachowania samobójcze. Również traumy wczesnodziecięce mogą mieć znaczenie w rozwoju choroby.
Chciałabym przy tym zaznaczyć, że o ile pacjent z depresją jednobiegunową może być leczony skutecznie i bezpiecznie przez lekarzy różnych specjalizacji w ramach POZ, to jednak pacjent z ChAD powinien znajdować się pod fachową opieką psychiatry. Dlatego zachęcam wszystkich lekarzy, którzy mają podejrzenie, że u ich pacjenta może rozwijać się choroba dwubiegunowa, żeby zalecali mu wizytę u specjalisty.

Mam też apel do lekarzy innych specjalizacji: zdarza się, że gdy lekarz dowiaduje się, że jego pacjent zażywa lit, mówi: „Lit? To taki stary lek”. A gdy u takiego pacjenta rozwija się np. niedoczynność tarczycy, to zaleca jego odstawienie. Moja prośba jest taka: jeśli pacjent ma zapisane takie leki jak lit czy lamotrygina, to nie należy pochopnie ich odstawiać, tylko dopytać pacjenta, z jakiego powodu ma je przepisane. Jeśli są jakieś wątpliwości co do słuszności kontynuowania zażywania litu, to zanim lekarz podejmie ostateczną decyzję, dobrze byłoby, żeby się skontaktował z lekarzem psychiatrą tego pacjenta.

Prof. dr hab. n. med. Dominika Dudek – past prezes Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, kierownik Katedry Psychiatrii i Kliniki Psychiatrii Dorosłych Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, redaktor naczelna czasopisma „Psychiatria Polska”

Artykuł ChAD jest chorobą bardzo trudną do zdiagnozowania i leczenia pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z prof. Januszem Heitzmanem rozmawia Luiza Łuniewska

Jak w psychiatrii definiuje się adherencję i jak ma się ona do takich pojęć jak compliance i concordance?

Adherencja w psychiatrii to nie tylko przestrzeganie zaleceń dotyczących przyjmowania zaleconych leków, ale też innych zasad terapii, które proponuje lekarz. Przyjmowanie leków indywidualnie dobranych do osoby chorującej uważa się współcześnie za najważniejszy czynnik w jak najszybszym ustępowaniu objawów psychotycznych takich jak urojenia, omamy, ale też objawów depresyjnych czy lęku. Równie ważne w zaburzeniach psychicznych jest przestrzeganie zaleceń dotyczących stylu i trybu życia, koniecznego wsparcia psychologicznego, zmiany relacji społecznych, rytmu dnia i nocy, aktywności fizycznej i żywienia, szkodliwych interakcji zalecanego leku z innymi lekami czy substancjami psychoaktywnymi.

Adherencja w psychiatrii to również dzielenie odpowiedzialności za zdrowie i zdrowienie z samym pacjentem oraz jego opiekunem. Adherencja tym różni się od compliance, że obejmuje swoisty kontrakt terapeutyczny miedzy pacjentem i lekarzem, zakłada większe zaangażowanie i współodpowiedzialność pacjenta za skutek zaproponowanej mu terapii. Compliance to termin obejmujący stosowanie się pacjenta do zaleceń, procedur i opisanych standardów stosowania np. leku, ale w sposób bierny, bez zaangażowania się w dochodzenie do zdrowia. Przez to, że pacjenci w różnym stopniu przestrzegają przekazywanych im zaleceń, to współpracują, można powiedzieć, „po swojemu”, czyli też zwalniają się z odpowiedzialności za efekt. Concordance to akceptacja proponowanej pacjentowi terapii, nie tylko leku, ale też całej procedury i jest najczęściej jakąś formą zgody pacjenta na leczenie przy czynnym jego udziale. Pacjent nie tylko współdecyduje o wyborze proponowanego mu leczenia, ale jeżeli coś wybierze, to może liczyć na stałe wsparcie ze strony lekarza.

Dlaczego właśnie w psychiatrii problem przestrzegania zaleceń jest szczególnie istotny i zarazem trudniejszy niż w innych dziedzinach medycyny?

Składa się na to kilka czynników. Sam charakter części zaburzeń psychicznych związany jest z obniżeniem stopnia krytycyzmu, niedostrzegania zagrożenia wynikającego z objawów choroby czy wręcz negowania faktu choroby. Wiele osób z zaburzeniami psychicznymi jest w swoim cierpieniu samotnych, nie zawsze mają wystarczające wsparcie otoczenia, brakuje im zewnętrznej mobilizacji do zwrócenia się o profesjonalną pomoc. A z drugiej strony dostrzegamy dzisiaj, że współczesne zagrożenia zdrowia psychicznego mają wręcz charakter epidemii. To wszystko trafia na niezintegrowany wystarczająco z innymi obszarami zdrowia i rozproszony system opieki. W konsekwencji profilaktyka w obszarze zdrowia psychicznego ma charakter bierny, w leczeniu nie współpracuje wystarczająco nie tylko pacjent, ale też jego opiekunowie. Stąd w zaburzeniach psychicznych tak częste jest nieprzestrzeganie zaleceń, brak oczekiwanej poprawy, przerywanie leczenia, ostre nawroty choroby wymagające hospitalizacji, również w dramatycznych okolicznościach przy braku na nią zgody.

Poważną konsekwencją nieprzestrzegania zaleceń w zaburzeniach psychicznych staje się prowadzące do uzależnienia nadużywanie substancji o działaniu psychoaktywnym i alkoholu traktowane jako swoista forma samoleczenia. Problemem może być też zła tolerancja leków, szczególnie o działaniu przeciwpsychotycznym, która skutkuje ich odstawianiem, obniżaniem dawki, przerwami w przyjmowaniu czy wprowadzaniem własnych koncepcji leczenia.

Jak ocenia pan skalę problemu nieprzestrzegania zaleceń terapeutycznych w Polsce wśród pacjentów psychiatrycznych?

Problem nieprzestrzegania zaleceń wśród pacjentów psychiatrycznych w Polsce jest proporcjonalny do społecznego stosunku do chorych z zaburzeniami psychicznymi, tolerancji wobec nich i chęci udzielania im pomocy. W zależności od środowiska, uwarunkowań kulturowych czy poziomu tzw. wspólnotowości tam, gdzie najbliżsi – nie tylko rodzina, ale też sąsiedzi nie są obojętni wobec psychicznego cierpienia i czują w sobie potrzebę niesienia pomocy – tam problem nieprzestrzegania zaleceń jest mniejszy. Ważną rolę spełniają tu gminne czy miejskie ośrodki pomocy społecznej. Można zauważyć, że w dużych skupiskach wielkomiejskich osoby z zaburzeniami psychicznymi i uzależnione znikają w tłumie, nikt się nimi nie interesuje do czasu, gdy nagle dojdzie do jakiejś tragedii, np. samobójstwa. O wiele większa jest też akceptacja sąsiada rencisty z powodu jakiejkolwiek choroby somatycznej niż schizofrenii. Myślę, że o wiele lepiej pod tym względem jest w małych społecznościach na terenach wiejskich.

Czy istnieją w Polsce badania epidemiologiczne lub dane statystyczne pozwalające ocenić poziom adherencji np. w schizofrenii, depresji czy zaburzeniach afektywnych dwubiegunowych?

Problem nieprzestrzegania zaleceń dotyczy wszystkich chorób, jednak już badania sprzed ponad 20 lat wykazały, że jeżeli w chorobach somatycznych zalecenia lekarza realizuje 76 proc., to w przypadku depresji – 65 proc., a w schizofrenii tylko 58 proc. Uważa się, że nieprzestrzeganie zaleceń w schizofrenii jest na drugim miejscu po terapiach odchudzających. W polskim badaniu ADHES regularne przyjmowanie leków, co prawda, deklarowało 85 proc. chorych, ale w badaniu prof. Marka Jaremy z 2007 roku prawie połowa chorych samowolnie przerywała leczenie, a 25 proc. przyjmowało leki tylko w stanach złego samopoczucia. W badaniach ujawniło się też, że nieprzestrzeganie zaleceń dotyczących przyjmowania leków nie jest efektem długotrwałego, często wieloletniego leczenia i „zmęczenia chorobą”. Ponad 1/3 chorujących na schizofrenię nie przestrzega zaleceń już w pierwszych 4–6 tygodniach leczenia przeciwpsychotycznego.

Na ile bariery systemowe – jak dostęp do psychiatrów, ograniczona liczba poradni, brak refundacji niektórych leków – wpływają na przestrzeganie zaleceń?

Im lepsza organizacja systemu psychiatrycznej opieki zdrowotnej, większa liczba psychiatrów, więcej poradni, centrów zdrowia psychicznego, psychiatrycznej opieki przedlekarskiej, opieki środowiskowej, tym przestrzeganie zaleceń i współpraca z pacjentem jest lepsza. Większy dostęp do opieki psychiatrycznej to wyższy poziom psychoedukacji, czynna profilaktyka, wczesne wykrywanie zagrożeń, większe możliwości monitorowanego skutecznego leczenia farmakologicznego, ograniczanie hospitalizacji, a tym samym zmniejszenie kosztów leczenia. W Polsce większość nowoczesnych leków przeciwpsychotycznych dla osób chorujących na schizofrenię jest refundowana. Wśród nich dla chorych z uporczywym brakiem współpracy są też leki o przedłużonej formie uwalniania pozwalające utrzymać stałe stężenie terapeutyczne leku w krwi przy podaniu raz na miesiąc lub raz na 3 miesiące. Taka forma podanego leku skuteczne eliminuje samodzielne przerywanie czy zmienianie leczenia.

Przeczytaj również: ChAD jest chorobą bardzo trudną do zdiagnozowania i leczenia

Czy polscy pacjenci różnią się pod tym względem od pacjentów w Europie Zachodniej lub USA?

Brak współpracy, rozumiany jako brak adherencji wśród osób z zaburzeniami psychotycznymi, szczególnie tych z diagnozą schizofrenii, nie jest polskim zjawiskiem. W wielu badaniach na całym świecie przyjmowana jest zasada, że 1/3 chorych ściśle przestrzega zaleceń dotyczących farmakoterapii, 1/3 zmniejsza dawki lub częściowo jej pomija, a 1/3 w ogóle nie przestrzega zaleceń lekarskich. Problem na tyle jest poważny, że w czasie pełnienia przez Polskę prezydencji w Radzie Unii Europejskiej w pierwszym półroczu 2025 roku jedną z rekomendacji dotyczących bezpieczeństwa zdrowotnego było bezpieczeństwo lekowe i czynna profilaktyka zdrowotna zakładająca potrzebę pogłębiania adherencji.

Jakie są najczęstsze powody, dla których pacjenci w Polsce przerywają leczenie psychiatryczne lub odstawiają leki?

Głównym powodem przerywania leczenia psychiatrycznego jest brak wiary w skuteczność leczenia, jego długotrwałość, objawy niepożądane stosowanych leków, przedłużające się oczekiwanie na wizytę u lekarza i brak potrzebnego wsparcia i opieki – czy to indywidualnej, czy instytucjonalnej.

W jakim stopniu decydują o tym działania niepożądane leków, a w jakim brak akceptacji choroby i stygmatyzacja społeczna?

Niepożądane efekty stosowanych leków mają coraz mniejsze znaczenie, ponieważ wprowadzane i dostępne w Polsce nowe cząsteczki leków przeciwpsychotycznych w coraz większym stopniu są ich pozbawione. Dostępne są też leki ograniczające czy eliminujące działania niepożądane leków przeciwpsychotycznych, jeżeli są jakieś przeszkody do stosowania leków nowej generacji. Stosowanie nowoczesnych terapii zmienia obraz osób chorujących na schizofrenię, których wcześniej rozpoznawano nie po objawach psychozy, a właśnie po takich objawach niepożądanych przyjmowanych leków jak: akatyzja, dyskinezy, sztywność mięśniowa, drżenia, dystonie, amimiczność, czy ślinotok. Uciążliwy dla przyjmujących leki przeciwpsychotyczne może być przyrost masy ciała i dysfunkcje seksualne. Brak akceptacji choroby i odrzucenie społeczne to czynniki psychologiczne, które mają wpływ na ukształtowanie się motywacji do podjęcia leczenia i wiarę w jego skuteczność. Ich negatywny wpływ może ograniczyć adherencja z zaproszeniem pacjenta do współdecydowania o wyborze terapii i współodpowiedzialności za jego efekt.

Czy w praktyce klinicznej dostrzega pan różnice w adherencji między pacjentami leczonymi ambulatoryjnie a hospitalizowanymi?

Możliwości adherencji są ograniczone w odniesieniu do pacjentów hospitalizowanych. Zakładamy, że adherencja ma towarzyszyć pacjentowi po to, by nie doszło do hospitalizacji. Cały system psychiatrii środowiskowej z założenia ma ograniczyć częstotliwość i czas trwania hospitalizacji, gdy jest to już niezbędne i istnieje poważne zagrożenie nawet dla życia pacjenta. Tutaj odpowiedzialność spoczywa na lekarzach. Po ustąpieniu ostrych objawów psychotycznych i przed wypisaniem pacjenta z oddziału stacjonarnego jest czas, by opracować dla niego taki program dalszej terapii realizowanej ambulatoryjnie – czy to w poradni, czy w oddziale dziennym centrum zdrowia psychicznego – by możliwe było zawarcie kontraktu terapeutycznego pomiędzy terapeutami a pacjentem. W ramach tego kontraktu musi się mieścić współpraca, dzielenie odpowiedzialności za efekt leczenia, czynna profilaktyka nawrotów psychozy, psychoedukacja i akceptacja algorytmu reagowania w chwili kryzysu. Adherencja w psychiatrii to współpraca z opiekunami pacjenta, z jego rodziną. Rodzina nie może zastępować pacjenta w jego autonomicznych decyzjach, ale musi wiedzieć w jakich sytuacjach i jak reagować.

Jakie działania mogą poprawić adherencję?

Podstawowym narzędziem wspomagającym powinny być takie zmiany w przed- i podyplomowych programach edukacji medycznej z zakresy zaburzeń psychicznych, by na strategię oddziaływań profilaktycznych był poświęcony obszar proporcjonalny do strategii terapeutycznej. Konieczne staje się zainicjowanie tworzenia nowej strategii leczenia i profilaktyki opartej na cyfrowej technologii informacji i komunikacji. Pacjent poza receptą musi mieć dostęp do cyfrowego wsparcia bez oczekiwania, a informacja medyczna mu przekazywana musi mieć walor pełnej komunikatywności.

Kolejne narzędzia wspierające nie mogą być ograniczone do systemu opieki zdrowotnej. Współodpowiedzialność za zdrowie, w tym szczególnie za zdrowie psychiczne, jest na tyle wielosektorowa, że edukacja prozdrowotna musi się mieścić w polityce rodzinnej, społecznej, kulturalnej, edukacyjnej czy komunikacji publicznej. System poprawiający współpracę, współodpowiedzialność i przestrzeganie zaleceń powinien promować zachowania prozdrowotne poprzez zwiększony dostęp do oddziaływań rehabilitacyjnych, badań profilaktycznych, leczenia sanatoryjnego. Nie powinien być restrykcyjny w stosunku do nieprzestrzegających zaleceń (np. nierealizujących recept czy przerywających leczenie). Lekarz leczący powinien mieć pełny wgląd do cyfrowej karty pacjenta z wydanymi zaleceniami, ordynowanymi lekami, stopniem ich realizacji. Mimo że sama realizacja recept nie jest jednoznacznym dowodem na ich stosowanie, to pozwala psychiatrze na otwarcie nowego obszaru terapii przestrzegania zaleceń, podjęcie interwencji poznawczo-behawioralnych, włączenie adekwatnego wsparcia psychospołecznego.

Skuteczna psychoedukacja pacjenta powinna mieć swoje miejsce w odrębnie pozycjonowanej i ustrukturowanej wizycie profilaktycznej. Łatwiejsze stanie się wtedy przekonanie pacjenta, by leczenie traktował jako efekt własnego wyboru i czuł podmiotową odpowiedzialność zdrowienie.

Prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Janusz Heitzman – specjalista psychiatra, kierownik Kliniki Psychiatrii Sądowej w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, pełnomocnik Ministra Zdrowia ds. psychiatrii sądowej, członek Komitetu Zdrowia Publicznego i Komitetu Nauk Klinicznych PAN

Artykuł Prof. Janusz Heitzman o adherencji w psychiatrii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Czarna owca medycyny – tak pisał o psychiatrii Jeffrey A. Lieberman, jeden z jej najbardziej utytułowanych adeptów i były Prezes Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Trudno chyba znaleźć drugą dziedzinę medycyny budzącą tak skrajne emocje. Z jednej strony fascynującej zarówno humanizującym, holistycznym podejściem do człowieka, jak i rozwojem biologicznych metod leczenia opartych na rozumieniu mózgowych mechanizmów odpowiedzialnych za jego psychiczne funkcjonowanie. Z drugiej strony wywołującej lęk, bo związanej z pracą z „trudnymi pacjentami”, nadal stygmatyzującymi społecznie diagnozami, często stawianej na marginesie „prawdziwej medycyny”. Nawet dziś znaczna część społeczeństwa, w tym wielu przedstawicieli zawodów medycznych, nie odróżnia psychologa od psychiatry, a leczenia zaburzeń psychicznych od izolacji „wariatów” od „zdrowej” reszty (niechlubna reminiscencja wielu stuleci umieszczania chorujących psychicznie w przytułkach dla obłąkanych).

Gdy w XX wieku leczenie zaburzeń psychicznych w Europie i USA zostało zdominowane przez psychoanalizę, psychiatria oddaliła się w znacznej mierze od medycyny i przez kolejne dekady była kojarzona bardziej z udzielaniem pomocy psychologicznej niż leczeniem biologicznym, którego skuteczność na tamtym etapie pozostawiała jeszcze wiele do życzenia. Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero w drugiej połowie XX stulecia wraz z rozwojem psychofarmakoterapii. Potrzeba było jeszcze rozkołysania systemu na fali antypsychiatrii i połączenia zdobyczy nauki z humanizmem, żeby zmienić wizerunek owcy, która chciała znowu być częścią stada.

Dziś medycyna jak nigdy dotąd potrzebuje psychiatrii. Zaburzenia psychiczne stanowią jedną z pięciu najważniejszych związanych z chorobami niezakaźnymi przyczyn utraty lat życia z powodu przedwczesnej śmierci lub niepełnosprawności (ang. Disability-Adjusted Life Years, DALY). Zdrowie psychiczne od lat wymieniane jest na liście priorytetów dla zdrowia publicznego przez Komisję Europejską i Światową Organizację Zdrowia. Tymczasem udział wydatków na zdrowie psychiczne w Polsce należy do najniższych w Europie. Co gorsza, procent PKB przeznaczanego na zdrowie i na profilaktykę zdrowotną pozycjonuje Polskę również na szarym końcu Europy. Czy Polacy są zatem tak wyjątkowo zdrowi, czy decydenci mają trudność z policzeniem bilansu korzyści i strat z inwestycji w zdrowie, w szczególności psychiczne, naszego społeczeństwa? Niech odpowiedzią na pierwszą część pytania będzie to, że co drugi Polak w swoim życiu doświadczy zaburzeń psychicznych, a liczba L4 wystawianych z ich powodu w ostatnich latach wzrosła w sposób lawinowy. Zamiast odpowiadać na drugą część pytania, przyjrzyjmy się temu, co dzieje się w systemie.

Wydarzenia ostatnich miesięcy budzą duży niepokój nawet u spokojnych z natury swojego zawodu psychiatrów. Na szczęście pozostało jeszcze sporo nadziei i determinacji. Ta ostatnia wśród środowisk walczących o poprawę warunków dla ochrony zdrowia psychicznego była szczególnie widoczna w grudniu ubiegłego roku podczas Nadzwyczajnego Kongresu Zdrowia Psychicznego. Być może to zainteresowanie mediów tym wydarzeniem i przemarsz ulicami Warszawy spowodowały ostatecznie zmianę narracji polityków na temat przyszłości Centrów Zdrowia Psychicznego, a przedstawiciele CZP znaleźli się w zespole ministerialnym mającym głos doradczy w pracy nad kontynuacją reformy opieki psychiatrycznej w Polsce. Po kilku miesiącach spotkań nadal jednak nie wiadomo, jaki będzie model finansowania opieki psychiatrycznej przez NFZ. Niepewność to słowo, które najlepiej chyba odzwierciedla nastroje w CZP, których teren działania pokrywa już połowę, a może nadal tylko połowę mapy Polski. Trudno jednak budować coś na fundamentach, o których nie wiadomo, czy przetrwają dłużej niż pół roku, bo o takie okresy czasu przedłużane są umowy pilotażowe, poza którymi rozciąga się nadal terra incognita. To jak budowanie osiedla na grząskim terenie z wciąż zmieniającymi się planami zabudowy.

W samej psychiatrii taki paraliż powoduje rozdzielenie systemu na „psychiatrię starą” (opartą na niepowiązanych ze sobą systemowo placówkach, dużych szpitalach psychiatrycznych wyizolowanych od innych ośrodków opieki medycznej) i „nową” (w której jednostki centrów zdrowia psychicznego zapewniają kompleksową, podstawową opiekę opartą na współpracy poradni, oddziałów dziennych i całodobowych oraz zespołów leczenia środowiskowego, a oddział psychiatryczny może być ulokowany w szpitalu ogólnym). Szczególnie niepewna wydaje się sytuacja tych ostatnich – oddziałów psychiatrycznych działających w wielospecjalistycznych szpitalach (czarna owca dołącza do reszty stada). Bycie bliżej całej medycyny ma niekwestionowane zalety – pacjenci chorujący psychicznie nie są wreszcie izolowani i mają dostęp do szerszego zaplecza diagnostycznego oraz leczenia chorób współistniejących (które nadal skracają ich życie średnio o kilkanaście lat względem reszty społeczeństwa), a inni specjaliści mają możliwość konsultacji psychiatrycznych i zapewnienia odpowiedniej opieki chorującym somatycznie, u których często współwystępują lub pojawiają się z innych przyczyn zaburzenia psychiczne. Bycie częścią medycznej rodziny jednak kosztuje, a do oddziałów psychiatrycznych w szpitalach ogólnych kierowani są także chorzy wymagający bardziej zaawansowanej diagnostyki i leczenia uwzględniającego ich stan somatyczny (np. choroby układowe, niewydolność narządowa, stan po operacjach lub ciężkich urazach), choć w oczach płatnika trudno wypatrywać zrozumienia dla tej różnicy.

Pozostając w klimacie tematu, można określić obecną sytuację psychiatrii mianem dwubiegunowej – miejscami jest dobrze, miejscami jest źle. Z jednej strony możemy cieszyć się coraz lepszą dostępnością biologicznych metod leczenia (w porównaniu do wielu krajów europejskich nowo zarejestrowane leki dość szybko są dopuszczane do obrotu, mamy pierwszy w psychiatrii program lekowy leczenia depresji lekoopornej, do koszyka świadczeń gwarantowanych właśnie trafiają protokoły przezczaszkowej stymulacji magnetycznej), a środowiskowy model leczenia jest przyjmowany z entuzjazmem w środowisku profesjonalistów i pacjentów oraz ich rodzin. W wielu miejscach poprawił się dostęp do specjalistów i skrócił czas hospitalizacji, pacjenci dostają możliwość kontynuacji leczenia w jednym ośrodku w pobliżu miejsca zamieszkania. Co równie ważne, praca w dobrze funkcjonujących zespołach umożliwiających skoordynowaną opiekę nad pacjentem jest atrakcyjna dla samych lekarzy i może ograniczyć odpływ nowych specjalistów do prywatnych gabinetów i przychodni, o ile zapewni się im stabilne warunki zatrudnienia. Jednak leczenie psychiatryczne jest nadal słabo wycenione, a przyszłość finansowania niepewna. Kadrom zarządzającym brakuje wystarczająco przekonujących argumentów, żeby znajdować miejsce dla psychiatrii w wielospecjalistycznych podmiotach leczniczych.

Chociaż lepiej rozumiemy wyzwania i zaburzenia psychiczne wynikające ze stanów ogólnomedycznych, potrzeby współpracy specjalistów (w stadzie siła), to nie tworzymy wystarczająco dobrych warunków wspólnej pracy i kształcenia. Kursów poświęconych problemom zdrowia psychicznego bardzo brakuje w programach większości specjalizacji medycznych, a w tych, w których się pojawiają (np. medycyna rodzinna, neurologia, geriatria), cieszą się dużym zainteresowaniem. W nowym programie specjalizacji z psychiatrii znalazło się wreszcie więcej miejsca na interdyscyplinarność (dodatkowe staże, poszerzone kursy) i psychiatrię środowiskową (oby było gdzie ją realizować!). Potrzeba więc zrozumienia, że pilotaż Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego to dopiero dobry początek, a w interesie nas wszystkich jest, żeby psychiatria dalej integrowała się z resztą stada.

Dr hab. n. med. Michał Lew-Starowicz – prof. CMKP, kierownik Kliniki Psychiatrii CMKP i Bielańskiego Centrum Zdrowia Psychicznego, członek Rady Naukowej „Świata Lekarza”

Artykuł Psychiatria w medycynie, medycyna w psychiatrii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

„Pacjent, lat 69, przywieziony do psychiatrycznej izby przyjęć przez zespół ratownictwa medycznego z powodu pobudzenia, pogorszenia kontaktu, agresji oraz duszności. Rodzina twierdzi, że stan pacjenta pogarszał się od kilku dni, pacjent zgłaszał narastanie duszności, był coraz bardziej pobudzony. W wywiadzie Zespół Zależności Alkoholowej (dziś rano dwa piwa), nadciśnienie tętnicze, organiczne zaburzenia nastroju. Palący”.

Oto przypadek, który wraz psychiatrą, Łukaszem Mechem, przedstawiliśmy na początek webinaru „Majaczenie okiem psychiatry i internisty”, podczas którego wspólnie zastanawialiśmy się, gdzie pacjent z majaczeniem powinien trafić – na internę, czy na psychiatrię. Majaczenie, czyli delirium, to zaburzenie świadomości, które przebiega z objawami psychicznymi, ale ma swój początek w stanie somatycznym pacjenta lub po odstawieniu substancji toksycznych lub leków. Delirium powszechnie kojarzy się z objawami odstawiennymi, jednak w praktyce dużo częściej występuje u seniorów, zwłaszcza z zaburzeniami otępiennymi. Opisany powyżej pacjent został przyjęty do oddziału internistycznego w szpitalu psychiatrycznym. Po wdrożeniu typowej terapii zaostrzenia POChP stan pacjenta zarówno somatyczny, jak i psychiczny uległ znacznej poprawie. Majaczenie dotyka ponad połowę populacji pacjentów geriatrycznych, a w leczeniu najważniejsze jest ustabilizowanie stanu somatycznego przy minimalnym udziale leków psychiatrycznych.

Powszechnie uważa się, że czasy dużych szpitali psychiatrycznych odchodzą powoli do lamusa na rzecz opieki ambulatoryjnej. Praktyka pokazuje coś zgoła innego. Izby przyjęć szpitali psychiatrycznych pękają w szwach, do SOR-ów przywożeni są pacjenci agresywni, często w asyście policji, a jeszcze częściej pod wpływem alkoholu lub coraz to nowych substancji psychoaktywnych. Pacjenta pobudzonego kieruje się najczęściej do oddziałów lub szpitali psychiatrycznych oraz do oddziałów detoksykacyjnych funkcjonujących w takich szpitalach. Czego wymaga pacjent w oddziale detoksykacyjnym? Oczywiście leczenia majaczenia alkoholowego, ale nie tylko. To pacjenci wyniszczeni, po wielotygodniowych ciągach alkoholowych, często znalezieni we własnych wymiocinach, nierzadko wychłodzeni. Jeżeli przy przyjęciu pacjent nie prezentuje obrazu zachłystowego zapalenia płuc, to często zapalenie płuc rozwija się w kolejnych dniach. Przebieg jest ciężki i wymaga tlenoterapii, nie zawsze dostępnej w ramach detoksu. Nie wspominam już o wyrównywaniu zaburzeń elektrolitowych, leczeniu toksycznego uszkodzenia wątroby, często marskości z wodobrzuszem czy zaburzeń rytmu. A więc interna czy psychiatria? Skłamałbym, gdybym powiedział, że codziennie jakiś pacjent jest przekazywany na internę, bo niektóre przypadki wymagają tylko konsultacji, ale z pewnością łatwiej jest większość tych zaburzeń wyrównywać interniście niż psychiatrze.

„Pacjent, lat 28, przekazany z oddziału psychiatrycznego w trybie pilnym. Bez kontaktu logicznego. Od godzin popołudniowych silnie gorączkujący. W wynikach badań laboratoryjnych podwyższone CRP i kreatynina. W wywiadzie schizofrenia”.

Kolejny typowy pacjent przekazany z psychiatrii na internę. Objawy wskazują na infekcję, jednak wyniki badań – bardzo wysoki poziom CPK, sztywność – wskazywały na złośliwy zespół neuroleptyczny. Stan zagrożenia życia, który może wystąpić po pierwszej lub tysięcznej dawce neuroleptyku. Wymaga intensywnego leczenia i nadzoru w warunkach oddziału internistycznego.

Coraz więcej jest pacjentów z zaburzeniami psychicznymi rezydualnymi, organicznymi, trudnymi do leczenia. Z wieloletnimi wywiadami chorobowymi. To pacjenci agresywni, uszkodzeni, pobudzeni. Wymagają bardzo dużych dawek leków psychiatrycznych, pomimo których nie udaje się ich uspokoić. Takie leczenie ma swoje działania uboczne. Brak odruchów kaszlowych, gromadzenie wydzieliny w oskrzelach i płucach i… zachłystowe zapalenia płuc. Tak samo jak pacjenci geriatryczni przebywający w oddziałach psychogeriatrycznych. Zachłystowe zapalenie płuc przebiega bardzo szybko i ciężko. Bardzo często wymaga nie tylko leków, ale i odsysania, tlenoterapii – czasem wysokoprzepływowej. Interna czy psychiatria?

Czy ktoś widział, jak wyglądają oddziały psychiatryczne dla przewlekle chorych? Kłęby dymu papierosowego… Pacjenci psychiatryczni są często zaniedbani somatycznie. Nie omijają ich choroby nowotworowe, POChP, choroba wieńcowa. A bóle zamostkowe czy bóle brzucha są pochodzenia somatycznego czy też psychogenne? Dużo łatwiej się leczy zaburzenia odżywiania, kiedy pacjent jest po wstępnej diagnostyce internistycznej. Czy znajdowaliśmy u takich pacjentów guzy przełyku lub zaawansowane nowotwory przewodu pokarmowego? Pytanie retoryczne…

Prowadząc oddział internistyczny w dużym szpitalu psychiatrycznym, nie zazdroszczę kolegom w szpitalach psychiatrycznych bez zabezpieczenia internistycznego. I to nie konsultanta, ale w pełni wyposażonego oddziału. Szpitale psychiatryczne przyjmują coraz więcej pacjentów ciężko uszkodzonych, uzależnionych, schorowanych nie tylko psychiatrycznie, ale też somatycznie. Leczenie jest trudne, coraz bardziej obciążające organizm pacjenta i niestety powikłane. Szukanie oddziału internistycznego poza szpitalem, który zechciałby przyjąć pacjenta psychiatrycznego, jest trudne. Tak samo jak przekazanie pacjenta z zaburzeniami psychicznymi do klinik lub wyspecjalizowanych oddziałów.

Natomiast coraz częściej są poszukiwane oddziały internistyczne właśnie w szpitalach psychiatrycznych celem leczenia pacjenta ze schorzeniami internistycznymi i psychicznymi. Coraz częściej zdarza mi się przyjmować pacjentów ze świeżo rozpoznaną gruźlicą i chorobami psychicznymi w stanie dużego pobudzenia. Dopiero po ustabilizowaniu stanu psychicznego, z już rozpoczętą terapią gruźlicy, taki pacjent jest przekazywany do oddziałów leczenia gruźlicy. Podobnie jest z cukrzycą u pacjentów psychiatrycznych, często nie stosujących się do zaleceń dietetycznych, z trudną do przeprowadzenia edukacją. Nie mówiąc o pacjentach z cukrzycą typu 3, notorycznie przekazywanych z oddziałów detoksykacyjnych lub leczenia uzależnień.

To może wystarczy oddział psychiatryczny o profilu psychosomatycznym? Zdecydowanie nie. Te oddziały mają swoją funkcję i są przeznaczone dla pacjentów, u których główny charakter schorzenia jest psychiatryczny, ale są oni obciążeni chorobami przewlekłymi. Oddział chorób wewnętrznych w szpitalu psychiatrycznym zajmuje się pacjentami, którzy wymagają leczenia internistycznego – zwłaszcza terapii chorób o przebiegu ostrym lub zaostrzeń chorób przewlekłych. Czy taki oddział jest przeznaczony tylko dla pacjentów chorych psychicznie? Nie. W przypadku mojego oddziału jest dosyć stabilny rozkład pacjentów, bo około 1/3 przyjęć to pacjenci przekazywani z oddziałów psychiatrycznych, 1/3 jest przyjmowanych na ostro ze szpitalnych oddziałów ratunkowych, a 1/3 to pacjenci przyjmowani ze skierowaniami od lekarzy rodzinnych. Oddział funkcjonuje w ramach PSZ, czyli jest wpisany do sieci szpitali. Uważam, że funkcjonowanie dużych szpitali psychiatrycznych, tzn. ponad 500-łóżkowych bez zabezpieczenia internistycznego jest niebezpieczne zarówno dla pacjentów, jak i dla pracujących tam lekarzy psychiatrów.

Lek. med. Marcin Karolewski – specjalista chorób wewnętrznych, hipertensjologii i geriatrii, kierownik Oddziału Wewnętrznego Psychosomatycznego Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych im. A. Piotrowskiego „Dziekanka” w Gnieźnie, prezes Polskiego Towarzystwa Lekarzy Menedżerów, wiceprezes Wielkopolskiej Izby Lekarskiej.

Artykuł Lek. Marcin Karolewski: Interna i psychiatria, razem… na dobre i na złe pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

– Wszystko wskazuje na to, że obwieszczenie październikowe będzie najbardziej spektakularne, jeśli chodzi o liczbę nowych terapii dla polskich pacjentów – zapowiada Mateusz Oczkowski, zastępca dyrektora Departamentu Polityki Lekowej i Farmacji w Ministerstwie Zdrowia

Jakie nowe cząsteczki w obszarze neurologii i psychiatrii są obecnie na zaawansowanym etapie procesu refundacyjnego i czy możemy spodziewać się ich włączenia do programów lekowych w najbliższym czasie?

Aktualnie w Ministerstwie Zdrowia procedowanych jest 110 procesów refundacyjnych dla nowych technologii albo rozszerzeń ich wskazań. Z obszaru neurologii możemy wyróżnić prace nad zwiększeniem wachlarza terapeutycznego w zakresie choroby Duchenne’a, rdzeniowego zaniku mięśni, miastenii oraz pierwsza terapia celowana dla stwardnienia zanikowego bocznego. Jeśli chodzi o kwestie psychiatrii, to nie wpłynęły do nas żadne wnioski w przedmiotowym zakresie. W 2025 roku do tej pory zostało objętych refundacją 101 nowych terapii i wszystko wskazuje na to, że obwieszczenie październikowe będzie najbardziej spektakularne, jeśli chodzi o liczbę nowych terapii dla polskich pacjentów.

Jak Ministerstwo Zdrowia ocenia efektywność dotychczasowych programów lekowych w neurologii – np. w leczeniu SM? Czy planowane są zmiany w ich strukturze, np. dotyczące czasu trwania terapii, punktów oceny skuteczności lub dostępności dla nowych grup pacjentów?

Programy lekowe w neurologii rozwijają się dosyć prężnie pod względem rosnącego wachlarza terapeutycznego oraz liczby pacjentów uzyskujących leczenie terapiami zmieniającymi paradygmat ich choroby. Za każdym sukcesem zwiększania dostępności refundacyjnej idzie efekt skutecznej obsługi programów lekowych oraz liczby ośrodków. Ministerstwo Zdrowia w tym zakresie planuje kilka zmian podzielonych na etapy. Pierwszym z nich jest wprowadzenie czterech kategorii dostępności dla terapii nieonkologicznych, co miałoby na celu zwiększenie puli ośrodków. Drugim z nich byłoby wprowadzenie recepty w zakresie lecznictwa zamkniętego, czyli rozwiązanie problemu częstych wizyt pacjentów w celu wydania leku oraz obciążenia płatnika publicznego oraz świadczeniodawcy w kredytowaniu kilku wydanych opakowań. Trzeci z nich to rewizja aktualnych zapisów programów lekowych pod względem interwałów wizyt oraz wykonywania badań kontrolnych, co również ma na celu zmniejszenie kolejek do kwalifikacji dla pacjentów pierwszorazowych. Ministerstwo Zdrowia poprosiło w tym zakresie konsultantów krajowych o przeanalizowanie aktualnych zapisów programów lekowych zarówno onkologicznych, jak i nieonkologicznych.

Czy MZ planuje uproszczenie kryteriów kwalifikacji i kontynuacji terapii w programach lekowych neurologicznych oraz psychiatrycznych, które – według części lekarzy – bywają zbyt rygorystyczne i ograniczają dostęp do leczenia?

Kryteria kwalifikacji oraz ogólne zasady są odzwierciedleniem wniosku refundacyjnego przedłożonego przez firmę farmaceutyczną. Treść wskazania wnioskowanego jest ściśle skalkulowana z analizami HTA: kliniczną, ekonomiczną oraz wpływu na budżet, więc osoby zajmujące się na co dzień refundacją doskonale wiedzą, że tzw. slicing terapeutyczny odbywa się już na początku wejścia technologii na dany rynek i jest z góry zaplanowany w porozumieniu z centralą firmy, która wnioskuje o daną technologię. Cięcie wskazania refundacyjnego obecnie jest niezwykle rzadkie z perspektywy Ministerstwa Zdrowia i jest wówczas umotywowane znalezieniem kompromisu dla wprowadzenia technologii z dużym ryzykiem finansowym dla decydenta lub osiągnięciem pełnej zgodności finansowej. Aby zmniejszyć wpływ tego zjawiska, Ministerstwo Zdrowia w nowelizacji ustawy o refundacji wprowadza rozwiązanie pod postacią obowiązkowych prekonsultacji dla każdej nowej technologii, która ma być przedłożona pod postacią wniosku refundacyjnego. Ma to na celu zwiększenie szansy na znalezienie porozumienia w zakresie docelowej populacji lub uniknięcia błędu wyboru odpowiedniej kategorii dostępności.

Powiedzmy jeszcze, jakie są główne bariery – finansowe, formalne, systemowe – które spowalniają włączanie nowych cząsteczek do programów lekowych w neurologii i psychiatrii – i jak MZ zamierza je przełamywać?

Myślę, że każda z tych barier jest uwidoczniona w perspektywie funkcjonowania polskiego systemu refundacyjnego oraz całej pojętej ochrony zdrowia. Bariery formalne będące emanacją przepisów określonych ustaw, bariery finansowe stanowiące maksymalny próg wydatków na refundację na poziomie 17 proc. spośród całej puli pozostającej w dyspozycji płatnika publicznego oraz bariera systemowa, czyli szeroko rozumiana organizacja leczenia w Polsce wraz ze ścieżkami dostępności.

W 2024 roku refundacją zostało objętych 96 proc. wszystkich złożonych do nas technologii, więc Ministerstwo Zdrowia odrzuciło zaledwie niewielki procent z nich. Jeśli chodzi o finanse, to w 2024 roku wydaliśmy 13,6 proc. przeznaczonego budżetu refundacyjnego, co przełożyło się na 25,5 mld zł wydatków oraz 135 nowych technologii. Widać, że narzucone już od jakiegoś czasu duże tempo inwestowania w nowe opcje terapeutyczne utrzymuje się na podobnym poziomie. W kwestiach formalnych i systemowych również podejmujemy działania zmierzające do zmian pod postacią procedowanej nowelizacji ustawy o refundacji, która wprowadza wiele rozwiązań ułatwiających dostęp polskim pacjentom.

Rozmawiała: Ewa Podsiadły-Natorska

Artykuł Ministerstwo Zdrowia: nowe cząsteczki w drodze do pacjentów pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

W środowisku naukowym rośnie świadomość znaczenia dobrostanu psychicznego i potrzeby budowania bezpiecznego miejsca – zarówno dla studentów, jak i kadry akademickiej. Z badania SWPS wynika, że wiele osób w tym środowisku zmaga się z silnym stresem, wypaleniem zawodowym oraz zaburzeniami lękowymi i depresyjnymi. Do tego dochodzi także coraz częściej występujący problem mobbingu i dyskryminacji. Tematem zajmuje się MNiSW, powołując specjalny międzyresortowy zespół, ale też same uczelnie

MNiSW powołał specjalny zespół ds. identyfikacji dobrych praktyk i opracowania mechanizmów przeciwdziałania mobbingowi, wspierania dobrostanu osób pracujących oraz kształcących się w systemie szkolnictwa wyższego i nauki oraz profilaktyki zdrowia psychicznego w środowisku akademickim. Jego inauguracyjne posiedzenie odbyło się w połowie czerwca br. Członkowie zespołu mają identyfikować obszary, w których istnieje możliwość wystąpienia mobbingu, przeprowadzić analizy w odniesieniu do możliwości wystąpienia zjawisk niepożądanych w środowisku akademickim i opracować propozycję rozwiązań systemowych, w szczególności legislacyjnych.

– W ministerstwie działa też Rzecznik Dyscyplinarny Ministra, który rozpatruje sprawy względem rektorów, którzy też mogą się dopuścić takich, a nie innych zachowań – mówi agencji Newseria prof. dr hab. inż. Maria Mrówczyńska, podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Kolejna inicjatywa to zainaugurowany z inicjatywy Uniwersytetu Warszawskiego przy wsparciu MNiSW projekt „Uczelnia – przestrzeń bezpieczna od mobbingu i dyskryminacji – działania na rzecz wspierania polityki antymobbingowej i działań niepożądanych na polskich uczelniach”.

– To projekt, który identyfikuje problemy związane z mobbingiem i dyskryminacją na uczelniach. Ale też ma na celu dialog ze środowiskiem, dlatego będzie dotyczył również różnych regionów Polski i ma na celu wypracowanie strategii działań antymobbingowych na uczelniach – tłumaczy wiceministra nauki i szkolnictwa wyższego.

Z raportu „Analiza badań nad zdrowiem psychicznym i jakością życia w środowisku akademickim” przygotowanego przez badaczy z Uniwersytetu SWPS na zlecenie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, wynika, że zaburzenia lękowe i depresyjne, silny stres, a także wypalenie zawodowe to problemy, z którymi najczęściej mierzy się polska społeczność akademicka. Nie odbiega to od skali zjawiska obserwowanego na świecie, ale pozostaje znaczące.

– W ministerstwie stale prowadzone są prace, które mają na celu wspieranie całej społeczności akademickiej. Mieliśmy już bardzo duże działania związane z poprawą dobrostanu psychicznego studentów i pracowników uczelni w trakcie pandemii COVID-19. To był bardzo trudny czas dla nas wszystkich na uczelniach – mówi prof. Maria Mrówczyńska.

Wspomniany raport wskazuje, że pandemia koronawirusa miała głęboki wpływ na zdrowie psychiczne osób studiujących i doprowadziła do znacznego pogorszenia nastroju u niemal 80 proc. Większość osób studiujących zmagała się z negatywnymi emocjami, a główną przyczyną pogorszenia nastroju były ograniczenia w kontaktach interpersonalnych. To właśnie w odpowiedzi na kryzys psychiczny związany z pandemią wiele uczelni w Polsce zaczęło rozwijać wewnętrzne systemy wsparcia – m.in. uruchomiły bezpłatne punkty wsparcia psychologicznego online, prowadziły interwencje kryzysowe, organizowały warsztaty z zakresu zdrowia psychicznego i kampanie dotyczące zdrowia psychicznego.

– Studenci to ponad 1,2 mln osób studiujących na uczelniach publicznych i niepublicznych. Musimy dbać o nich jako cała społeczność akademicka, aby jak najmniej było wobec nich zachowań mobbingowych i dyskryminacyjnych, a najlepiej, żeby nie było ich w ogóle – podkreśla wiceministra nauki i szkolnictwa wyższego.

Problem zdrowia psychicznego na uczelniach jest znacznie szerszy. Z raportu SWPS wynika, że studenci odczuwają na co dzień wysoki poziom stresu (deklaruje tak połowa z nich), a ich głównym źródłem są wątpliwości związane z przyszłością zawodową. 23 proc. osób studiujących spełniało kryteria zaburzenia depresyjnego, w tym 4 proc. – ciężkiej depresji. Problemem jest również wypalenie edukacyjne, związane m.in. z takimi czynnikami jak wyniki w nauce, odczuwany poziom stresu czy liczba godzin poświęcana nauce. W grupie zagrożonych wypaleniem edukacyjnym znalazło się 28 proc. osób.

W przypadku doktorantek i doktorantów problemem jest przede wszystkim niski poziom jakości życia, według deklaracji niższa niż w przypadku ich rówieśników spoza uczelni. Ok. 22 proc. z nich doświadcza trudności w codziennym funkcjonowaniu, w tym poważnych objawów depresji i problemów psychosomatycznych. Około 6 proc. raportuje myśli samobójcze. Z badań wynika, że doktorantki w większym stopniu niż doktoranci doświadczają trudności w pogodzeniu pracy naukowej i życia prywatnego (work–life balance) oraz doświadczają silniejszego wyczerpania.

Od problemów ze zdrowiem psychicznym nie są wolni również pracownicy akademiccy. Prawie co trzeci z nich deklaruje, że doświadcza wysokiego nasilenia symptomów zaburzeń afektywnych. Na wyższy poziom stresu najbardziej są osoby narażone rozpoczynające pracę akademicką. Również poziom wypalenia zawodowego wśród kadry akademickiej jest wysoki: 21 proc. osób doświadczyło tego syndromu w wysokim stopniu; z kolei 62 proc. zgłaszało niskie poczucie osobistych osiągnięć.

– Najważniejszym elementem zaopiekowania jest na pewno dobrostan psychiczny i to zgłaszają zarówno środowiska studenckie, jak i środowiska związane z pracownikami i nauczycielami akademickimi, pracownikami administracji. To szerszy problem, który dotyka całego społeczeństwa – przekonuje prof. Maria Mrówczyńska.

Artykuł MNiSW reaguje na problemy psychiczne w środowisku akademickim pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Naukowcy opracowali model spersonalizowanej magnetycznej stymulacji mózgu na podstawie wielkoskalowego badania MRI osób chorych i zdrowych. Metoda ma szansę poprawić wyniki leczenia depresji

Artykuł Big data pomoże w leczeniu depresji pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Choć 64 proc. Polaków ocenia swój stan psychiczny jako raczej dobry, to przewlekłego zmęczenia przynajmniej czasami doświadcza 66 proc. z nas. Co czwarta osoba spełnia kryteria depresji. Przed skorzystaniem z pomocy powstrzymują m.in: wstyd i poczucie, że poradzimy sobie sami – wynika z raportu IP PAN

Raport Dobrostan psychiczny w Polsce. Co myślimy o pomocy psychologicznej? przygotował zespół z Instytutu Psychologii Polskiej Akademii Nauk. Badanie przeprowadzono w ostatnim kwartale 2024 roku na reprezentatywnej próbie dorosłych Polek i Polaków.

Z badania wynika, że Polki i Polacy niechętnie przyznają się do kłopotów ze zdrowiem psychicznym. Choć 64 proc. badanych twierdzi, że ich stan psychiczny jest raczej dobry, to przy bliższym spojrzeniu okazuje się, że 66 proc. dorosłych rodaków przynajmniej czasami doświadcza przewlekłego zmęczenia. Blisko 30 proc. przyznaje, że często tęskni za posiadaniem w pobliżu bliskiej osoby. Co czwarta osoba spełnia kryteria możliwej depresji.

Wśród osób w badanej próbie, które otrzymały diagnozę zaburzenia psychicznego, psychiatrycznego lub rozwojowego, przeważały te z rozpoznaniem depresji (77 proc.) oraz zaburzeń lękowych (55 proc.). Aż 23 proc. całej próby w ostatnim czasie doświadczyło objawów obniżonego nastroju, a prawie 15 proc. doznawało przekonań o byciu obiektem spisków i prześladowań oraz zmagało się z natrętnymi myślami i zachowaniami kompulsywnymi – czytamy w raporcie.

– Nasze badanie pokazuje, że kondycja psychiczna wielu Polek i Polaków jest niepokojąca. Szczególnie trudna sytuacja dotyczy młodych dorosłych, którzy coraz częściej odczuwają emocjonalne przeciążenie, wyczerpanie i brak sensu. Ich życie przebiega w cieniu kryzysów: pandemii, wojny, przeciążenia informacyjnego – powiedziała dr hab. Marta Marchlewska, prof. Instytutu Psychologii Polskiej Akademii Nauk, cytowana w przesłanym PAP komunikacie.

Prawie połowa respondentów zadeklarowała, iż rozważała skorzystanie z pomocy psychologa, psychiatry lub psychoterapeuty z powodu doświadczanego dyskomfortu psychicznego. Wśród nich 68 proc. przyznało, że miało takie myśli w ciągu ostatniego roku. Jedynie 38 proc. badanych zadeklarowało, że faktycznie kiedykolwiek skorzystało z profesjonalnej pomocy psychologicznej.

Jak wynika z raportu, oprócz obiektywnych czynników zniechęcających do podjęcia profesjonalnej pomocy psychologicznej (np. brak środków na opłacenie wsparcia – 48 proc.), badani najczęściej wskazywali na te, który łączyły się z ich sposobem myślenia o swojej sytuacji. Najwięcej osób powstrzymywało poczucie, że poradzą sobie sami z problemem (54 proc.) lub że rozwiąże się on sam (44 proc).

Wiele osób ostatecznie nie zgłasza się do specjalisty – bo się wstydzi, nie wie, jak zacząć, albo bo nie ufa terapeutom.

Aż 71 proc. osób, które nigdy nie otrzymały diagnozy psychiatrycznej, uważa, że taka „etykietka” wiązałaby się ze wstydem. Tymczasem wśród osób, które mają postawione diagnozy, tylko 27 proc. mówi o poczuciu wstydu.

– Ci, którzy nigdy nie korzystali z pomocy psychologicznej, oceniają ją gorzej niż ci, którzy naprawdę ją otrzymali. Nasze wyobrażenia są często dużo bardziej surowe niż rzeczywistość. A to właśnie one, w pierwszej kolejności, blokują dostęp do wsparcia – skomentowała prof. Marta Marchlewska.

Choć psychologia dla wielu respondentów jest interesująca, to wiedza o niej – fragmentaryczna.

Aż 94 proc. respondentów uznało za prawdziwe stwierdzenie, że osoby nieposiadające diagnozy zaburzeń psychicznych ani niezmagające się z poważnymi problemami również mogą korzystać z usług psychoterapeutów, co świadczy o wysokiej świadomości dostępności psychoterapii. 77 proc. zgodziło się z twierdzeniem, że nie wszystkie leki psychotropowe mają uzależniające działanie, co wskazuje na stosunkowo dobrą znajomość specyfiki farmakoterapii. 73 proc. respondentów poprawnie wskazało, że psychoterapia nie jest równoznaczna z rozmową z kimś bliskim.

Jednocześnie blisko 10 proc. wierzy w teorie spiskowe, według których psychoterapia to sposób na manipulowanie społeczeństwem. Spora część respondentów – 27 proc. – uważa, że ukończenie studiów psychologicznych zapewnia umiejętności czytania w myślach. Z kolei 19 proc. respondentów stwierdziło, że farmakoterapia zawsze przynosi więcej szkód niż korzyści, co wskazuje na negatywne przekonania wobec leczenia farmakologicznego.

– Wiedza psychologiczna w Polsce nadal wydaje się elitarna i pełna luk. Większość ludzi czerpie ją z popkultury albo własnych domysłów, a nie z rzetelnych źródeł. Dlatego edukacja psychologiczna powinna być traktowana jak konieczność – dodała prof. Marta Marchlewska.

Raport opracowano w ramach programu Psychologia dla Społeczeństwa realizowanego dzięki wsparciu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Badanie przeprowadzono w ostatnim kwartale 2024 roku w formie ankiety online. Celem było uzyskanie danych od reprezentatywnej próby dorosłych Polek i Polaków, dobranej z uwzględnieniem kryteriów demograficznych takich jak płeć, wiek oraz miejsce zamieszkania. Próba badawcza obejmowała 647 osób.

Nauka w Polsce

ekr/ agt/

Artykuł Raport: Polacy wciąż niechętnie przyznają się do problemów ze zdrowiem psychicznym pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Zakończyła się pierwsza edycja programu „Wspierająca Szkoła”, który wspiera zdrowie psychiczne uczniów. 13 czerwca w Warszawie odbyła się uroczysta gala podsumowująca inicjatywę realizowaną przez Fundację Adamed i serwis Życie Warte Jest Rozmowy pod patronatem Ministerstwa Edukacji Narodowej

• W ciągu 7 miesięcy program dotarł do niemal 740 pracowników szkół oraz 1200 rodziców i opiekunów.
• Uczestnicy przeznaczyli łącznie 520 godzin dydaktycznych na pogłębianie wiedzy z zakresu postępowania w przypadku wystąpienia kryzysu psychicznego u młodych osób.
• Certyfikaty potwierdzające udział w programie z rąk Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej oraz organizatorów inicjatywy odebrało grono pedagogiczne 26 placówek edukacyjnych z całej Polski.
• W pilotażu oraz I edycji programu „Wspierająca Szkoła” wzięło udział 30 szkół z całej Polski.
• Każda ze szkół biorących udział w programie uzyskała dostęp do 4 szkoleń dla nauczycieli i pracowników, webinaru dla rodziców, a także do indywidualnych konsultacji z suicydologiem. Oprócz tego wszystkie placówki przygotowały spersonalizowaną procedurę kryzysową oraz powołały zespół kryzysowy w przypadku sytuacji zagrożenia życia i zdrowia psychicznego.

I edycja programu „Wspierająca Szkoła” została objęta honorowym patronatem Ministra Edukacji Narodowej. W uroczystości wręczenia certyfikatów wzięła udział Paulina Piechna-Więckiewicz, Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej, która podczas swojego wystąpienia powiedziała:

– Ochrona zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży to priorytet Ministerstwa Edukacji Narodowej. Wdrażamy szereg działań, które mają na celu zwiększenie dostępności do wsparcia psychologiczno-pedagogicznego w szkołach, szkolenia nauczycieli oraz specjalistów, a także promowania edukacji zdrowotnej. Podejmujemy również współpracę z organizacjami pozarządowymi i instytucjami, które – jak Fundacja Adamed – realizują wartościowe inicjatywy odpowiadające na realne potrzeby młodych ludzi. Program „Wspierająca Szkoła” jest przykładem właśnie takiego działania – kompleksowego, merytorycznego i opartego na zrozumieniu wyzwań, z jakimi mierzą się uczniowie i nauczyciele.

Pomysł stworzenia programu „Wspierająca Szkoła” zrodził się z osobistych doświadczeń prezes Fundacji Adamed dr n. med. Małgorzaty Adamkiewicz oraz jej córki – Laury Adamkiewicz, które wspólnie zetknęły się z trudnościami, jakie niesie systemowa luka w zakresie wsparcia zdrowia psychicznego młodzieży.

– Pomysł stworzenia programu „Wspierająca Szkoła” pojawił się, gdy moja koleżanka podzieliła się ze mną swoimi problemami emocjonalnymi. Była to dla mnie trudna sytuacja, ponieważ bardzo chciałam pomóc, ale we właściwy sposób. To wydarzenie uświadomiło mi, że ja i moi rówieśnicy nie mamy wystarczającej wiedzy i narzędzi, by skutecznie reagować. Chciałam, aby szkoła stała się miejscem, w którym można znaleźć taką pomoc. Dlatego też zaangażowałam się w opracowywanie poradników oraz gry edukacyjnej skierowanej do uczniów i uczennic, biorących udział w programie. Dzięki temu materiały te uwzględniają perspektywę i punkt widzenia młodej osoby – powiedziała Laura Adamkiewicz, pomysłodawczyni programu „Wspierająca Szkoła”.

– W dzisiejszym wyjątkowo niestabilnym świecie, w którym zdewaluowały się wartości coraz trudniej znaleźć prawdziwe autorytety. Młodzi ludzie zamiast wsparcia często doświadczają presji i zagubienia. Nowoczesne technologie, które miały być narzędziem rozwoju, zbyt często stają się źródłem lęku, samotności i problemów psychicznych. Dla mnie jako lekarza, nie ma nic cenniejszego niż ludzkie życie i zdrowie. Dla rodzica nie istnieje większa tragedia niż śmierć dziecka – mówiła podczas wydarzenia dr n. med. Małgorzata Adamkiewicz, prezes Zarządu Fundacji Adamed. – Dlatego to właśnie my, dorośli, ponosimy odpowiedzialność za stworzenie bezpiecznego, wspierającego środowiska, w którym młode pokolenie będzie mogło rozwijać się, uczyć i budować swoją przyszłość. Na tym fundamencie opiera się idea programu „Wspierająca Szkoła”. W Fundacji Adamed wierzymy, że możemy – i musimy – robić więcej. Dlatego nieustannie rozwijamy nasze działania, by wspierać tych, którzy najbardziej tego potrzebują. Bo przyszłość zaczyna się tutaj, dziś – w sercach i umysłach młodych ludzi.

Z danych Komendy Głównej Policji wynika, że w 2024 roku aż 2181 dzieci i nastolatków do 19. roku życia podjęło próbę samobójczą, w tym 127 prób zakończyło się śmiercią. To oznacza, że każdego dnia sześć młodych osób w naszym kraju próbuje odebrać sobie życie. Dlatego program „Wspierająca Szkoła” od początku realizowany jest we współpracy z ekspertami – suicydologami, psychologami i edukatorami z serwisu Życie Warte Jest Rozmowy.

– I edycja programu „Wspierająca Szkoła” pokazała nam, jak ogromne potrzeby systemowe są obecne w tym zakresie. Jedocześnie dyrekcje, kadra, jak i rodzice szkół, z jakimi współpracowaliśmy w tej edycji, okazali prawdziwą otwartość, chęć i zaangażowanie, chcąc poznać narzędzia, metody i sposoby pomocy oraz wsparcia młodym podopiecznym w kryzysie. Wręczając certyfikaty „Wspierająca Szkoła” tym placówkom, śmiało mogę powiedzieć, iż dorośli pracujący w nich z młodzieżą są przygotowani, by im towarzyszyć w trudnych momentach – podkreśliła dr Halszka Witkowska, pomysłodawczyni i koordynatorka serwisu Życie Warte Jest Rozmowy, współorganizatora programu „Wspierająca Szkoła”.

W marcu 2025 r. uruchomiona została II edycja programu. Tegoroczna odsłona inicjatywy pozyskała dofinansowanie w ramach konkursu Ministerstwa Edukacji Narodowej, co umożliwiło ponad dwukrotne zwiększenie liczby szkół, objętych działaniami edukacyjnymi. W efekcie do kolejnej transzy programu przystąpiło łącznie aż 55 placówek z całej Polski.

Rozszerzona edycja oferuje jeszcze bogatszy wachlarz wsparcia, w tym cykl otwartych webinariów dla pracowników szkół oraz drukowane materiały edukacyjne, takie jak plakaty prezentujące zasady wsparcia rówieśniczego. W zajęciach dydaktycznych prowadzonych w 2025 r. w ramach II edycji programu weźmie udział co najmniej 3 500 dorosłych osób.

Artykuł Certyfikaty „Wspierająca Szkoła” wręczone pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Schizofrenia dotyka nawet 25 mln osób na całym świecie. Jest to przewlekłe, złożone i ciężkie zaburzenie o nieznanym podłożu, które wpływa na myślenie, percepcję, emocje i zachowanie człowieka. Schizofrenia uchodzi za jedno z najbardziej niezrozumianych społecznie schorzeń psychicznych. Aby wspierać pacjentów oraz ich bliskich w codziennym funkcjonowaniu z chorobą, powstał bezpłatny poradnik „Otwarcie o schizofrenii”

Schizofrenia jest zaburzeniem psychicznym, którego bezpośrednia przyczyna wciąż pozostaje nieznana. Schorzenie charakteryzuje się szerokim spektrum objawów klinicznych. Dzieli się je na trzy grupy:

• objawy pozytywne (takie jak halucynacje i urojenia),
• objawy negatywne (związane ze słabą ekspresją i obniżoną motywacją),
• zaburzenia funkcji poznawczych (trudności w organizowaniu myśli i tworzeniu planów).

Pierwsze objawy schizofrenii mogą być zauważalne dopiero w wieku nastoletnim lub dorosłym, ale w rzeczywistości choroba zaczyna się rozwijać znacznie wcześniej. U mężczyzn pierwsze objawy zwykle pojawiają się w wieku ok. 15–25 lat, zaś u kobiet zazwyczaj ma to miejsce później, ok. 35–45. roku życia. Schizofrenia występuje u obu płci, chociaż częściej u mężczyzn.

Ponieważ objawy schizofrenii są różnorodne i wielowymiarowe, choroba jest jednym z najbardziej złożonych i niezrozumianych społecznie schorzeń psychicznych. Pod wpływem schizofrenii pacjent może cierpieć na zaburzenia procesów myślowych, percepcji, odczuwania i wyrażania emocji. Jego zachowanie może wydawać się innym nielogiczne i niezrozumiałe. Te czynniki istotnie wpływają na jakość życia zarówno osoby chorej, jak i jej bliskich.

Obecnie medycyna dysponuje wiarygodnymi narzędziami do diagnozowania schizofrenii, jak również coraz bardziej skuteczną farmakoterapią (w tym nowymi lekami przeciwpsychotycznymi), która pomaga złagodzić utrzymujące się objawy choroby – w tym pozytywne i negatywne jednocześnie.

W piśmiennictwie podkreśla się, że objawy schizofrenii można zazwyczaj skutecznie kontrolować poprzez odpowiednio dobrane leczenie farmakologiczne połączone z różnymi formami terapii zajęciowej, opieki i wsparcia. Aby pomagać pacjentom oraz ich bliskim w lepszym codziennym funkcjonowaniu z chorobą, przy wsparciu Gedeon Richter został opracowany nowy poradnik dla rodzin żyjących ze schizofrenią pt. „Otwarcie o schizofrenii”.

Materiały dla osób i rodzin żyjących ze schizofrenią:

• Schizofrenia_reaguj_Najważniejsze informacje o schizofrenii
• „Otwarcie o schizofrenii”_Poradnik dla rodzin
• Portal Zdrowa Ona – Zdrowie kobiety, kobieta i schizofrenia

Cykl materiałów edukacyjnych na temat schizofrenii został opracowany dla pacjentów przez Gedeon Richter w ramach kompleksowego wsparcia w terapii. Dla Gedeon Richter zdrowie psychiczne jest jednym z kluczowych obszarów, w którym firma prowadzi badania będące motorem przełomowych rozwiązań terapeutycznych.

Artykuł „Otwarcie o schizofrenii”: powstał nowy poradnik dla rodzin żyjących z tą chorobą pochodzi z serwisu Świat Lekarza.