Fragment książki ?Pandemia. Dzieje zarazy? Bożeny Stasiak.

Jedne (plagi) się pojawiały, inne znikały. Jedne nadciągały z siłą wodospadu, siejąc wokół śmierć, inne miały łagodniejszy przebieg, jedne dawały się zwalczyć prostymi sposobami, inne były dużo sprytniejsze. Jedne towarzyszyły ludzkości od zawsze, inne występowały nagle, w postaci przedtem nie obserwowanej.

Są wśród nich i takie, które nadal nam towarzyszą, w prawie nie zmienionej postaci klinicznej i takie, które są wśród nas, ale ich postać kliniczna jest już inna. Albo takie, które są tą samą chorobą, ale jednak jakby nie tą samą, bo spowodował ją zmutowany wirus albo zmutowana bakteria (np. grypa, która wywołują różne podtypy wirusów).

Angielski ekonomista, Thomas Malthus, z początkiem XIX w. w swoim dziele ?Essay on Population?, pisał: ?Nie mam najmniejszej wątpliwości, że jeśliby wprowadzenie szczepień ochronnych zlikwidowało ospę, stwierdzilibyśmy? wzrost umieralności z jakiejś innej choroby?. W ten sposób chciał przekazać, że natura nie znosi próżni i kiedy poradzimy sobie z jedną chorobą, w jej miejsce pojawi się inna. Miał rację, dzięki szczepieniom udało się zlikwidować ospę prawdziwą, ale pojawiły się inne choroby, które, jak niegdyś zarazy, i dziś stanowią dla ludzkości wyzwanie. A czy te inne to na pewno nowe? Być może wcale nie.

KWARANTANNA

Kiedy okazało się, że takie środki zapobiegawcze i terapeutyczne jak np. ogień, okadzanie, puszczenie krwi czy kąpiele w świeżej krwi nie powstrzymują zarazy, zaczęto sięgać po inne sposoby. Chrześcijanie, którzy interpretowali epidemię jako karę za grzechy, organizowali procesje pokutne i błagali Boga o łaskę, za pośrednictwem świętych, patronami chorujących zakaźnie ? św. Sebastiana i św. Rocha. Niektórzy próbowali walczyć z chorobą poprzez zmianę trybu życia. (?)

To w epoce dżumy zaczęto stosować ograniczenie ruchu, kwarantannę, jako sposób na powstrzymanie choroby. Po raz pierwszy wprowadzono ją w 1374 r. we włoskiej Raguzie. Była to kwarantanna morska, mająca zapobiec przywleczeniu dżumy droga morską. Polegała na obserwacji statków, zakotwiczonych w specjalnie przewidzianych do tego miejscach. Według zarządzenia Rady Raguzy okres kwarantanny początkowo miał wynosić trzydzieści dni (trentina). W innych portach została później przedłużona o dziesięć dni, czyli wynosiła czterdzieści dni (quarantina ? stąd dzisiejsza nazwa ?kwarantanna?). W tym czasie rozpowszechniło się przekonanie, że właśnie tyle, czterdzieści dni, maksymalnie trwa przewlekła choroba.

W niektórych miejscowościach przeprowadzano na ten okres całkowitą izolację miast i dotyczyło to nie tylko ludzi, ale też zwierząt, roślin, towarów, co do których istniało podejrzenie, że mogą roznosić zarazę.

CZY KIEDYŚ BĘDZIEMY MOGLI CZUĆ SIĘ BEZPIECZNIE?

Z wieloma chorobami zakaźnymi, z epidemiami i pandemiami, jakie one wywoływały, udało nam się poradzić, chociaż jeszcze w latach 20. ubiegłego wieku praktycznie żadna z chorób wirusowych nie została do końca pokonana. Np. mimo że już na początku XIX w. na świecie pojawiła się szczepionka przeciwko ospie, ta choroba nadal uśmiercała miliony. Niewykluczone, że właśnie dlatego Paul Dekruif, autor ?Łowców mikrobów?, w swojej autobiografii ?The Sweeping Wind? (?Szalejący wiatr?), w roku 1962 pisał; ?Jaki sens miało wówczas, w latach 20. XX w., zabijać się, polując na mikroby, skoro cały postęp, wszystkie nadzieje na ratowanie życia, które tak pięknie roztoczył przed nami nieśmiertelny Pasteur, pozostały niespełnione? (?) Wielkie dni złotego wieku zwycięskich walk z mikrobami przeminęły. Gdzie podziało się proroctwo Pasteura, który twierdził, że nadszedł czas, kiedy potęga nauki zmiecie choroby zakaźne z powierzchni Ziemi? (?) Gdzie podziały się nadzieje na zapobiegawcze szczepionki??.

Zapewne to samo mógłby powiedzieć Edward Jenner, gdyby tylko wiedział, że od czasu odkrycia jego szczepionki do czasu całkowitego pozbycia się wirusa ospy upłynie wiele lat. Jednak on był optymistą. W 1800 r., w cztery lata po stworzeniu przez siebie szczepionki, pisał: ?Mogę z całym przekonaniem pogratulować mojej ojczyźnie i całemu społeczeństwu tego osiągnięcia ? antidotum, dzięki któremu będziemy w stanie zmieść z powierzchni Ziemi chorobę, która co chwila zabija swoje ofiary, chorobę, która od dawien dawna była uważana za najsroższą plagę ludzkości!?

O dżumie, trądzie, polio i innych chorobach, wywołujących niegdyś zabójcze pandemie, dziś co najwyżej czytamy (lub oglądamy) z poczuciem ?jak dobrze, że to nas nie dotyczy?. Czy jednak naprawdę nie dotyczy? Czy drobnoustroje, niszczące ludzkość przed wiekami, zostały naprawdę wytępione, czy może jeszcze gdzieś tkwią uśpione i tylko czekają na sprzyjające warunki, żeby ponownie zaatakować? Część z nich jest przechowywana w laboratoriach (wielkich mocarstw) w celach badawczych, chociaż czy możemy mieć pewność, że w każdym przypadku będzie chodziło o cele badawcze? Z drugiej strony, nawet całkowite zniszczenie zabójczych patogenów, przechowywanych w laboratoriach badawczych, nie daje gwarancji, że nie zostaną one, z pomocą najnowszych zdobyczy nauki, odtworzone albo stworzone na nowo ? być może z jeszcze większą siłą rażenia. Pozostaje też problem nielegalnych źródeł śmiercionośnych patogenów ? naukowcy nie mają wątpliwości, że takie istnieją.

Wyzwanie stanowi i nadal stanowić będzie pojawianie się nowych wirusów i bakterii, a także nowych, nieprzewidywalnych ich mutacji. To dlatego szef amerykańskich Centrów ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (CDC), Robert Retfield powiedział, że na przełomie 2020/21 r. możemy oczekiwać drugiej, jeszcze silniejszej pandemii COVID-19. Do takiego samego wniosku doszedł prof. Herman Goossens, mikrobiolog z Uniwersytetu w Anwerpii, a skłoniły go do tego obserwacje zachowania wirusa SARS-CoV-2. ? Nie zdążyliśmy jeszcze dokładnie poznać tego wirusa i nawet nie wiemy, czy to w ogóle będzie możliwe, gdyż wydaje się on nieprzewidywalny. Nie wiemy, czy jest to wirus sezonowy, czy sam zniknie, czy zostanie z nami na dłuższy czas, czy też nigdy się od niego nie uwolnimy.

Niektóre wirusy, wnikając do komórek żywiciela, nie od razu powodują ich śmierć, ale lokują się w nich, powodując przewlekłe zakażenia, co często przyczynia się do zmiany funkcji komórki, zakłócenia ich pracy. Być może tak też będzie w przypadku nowego koronawirusa. A może się okazać, że ten wirus zablokuje czynności układu odpornościowego poprzez zahamowanie wytwarzania cytokin czy przeciwciał, bez których zwalczanie zakażeń będzie niemożliwe?

Doskonałym przykładem, że są choroby zakaźne, które mogą jeszcze niejednym zaskoczyć, jest grypa, ale niepokój budzą też inne wirusy wywołujące zakażenia dróg oddechowych. Czy badacze, rozpoczynający prace nad wirusem grypy, mogli się spodziewać, że właściwie nie ma jednego wirusa, gdyż może on w tyle postaci mutować, że za każdym razem jest to właściwie inna grypa. Zmienność wirusa grypy jest bowiem szczególna, wyjątkowa. Dlatego mieliśmy tę najsłynniejszą ?hiszpankę?, grypę rosyjską, azjatycką, Hong-Kong? A uodparniając się na jeden typ, występujący w danym sezonie, stajemy się bezbronni wobec tego, który pojawi się w innym sezonie. Na dodatek coraz częściej dochodzi do międzygatunkowych transferów wirusów ? w przypadku grypy dotyczy to ludzi, świń i ptaków wodnych. Takie sytuacje sprzyjają pojawieniu się nowych szczepów wirusów i w rezultacie występowaniu pandemii.

O tym, że grożą nam kolejne pandemie, wirusolodzy są przekonani. Toteż nie zadają sobie pytania: Czy, ale: Kiedy? Natomiast na pytanie: Gdzie? ? mają odpowiedź. Nowe wirusy najprawdopodobniej pojawią się w Azji, w krajach o największym zaludnieniu i powszechnych kontaktach między ludźmi a zwierzętami. To właśnie tam, jak wynika z poprzednich epidemii, wybuchają choroby przenoszone drogą kropelkową. Kolejna pandemia może wybuchnąć, gdy na skutek skoku antygenowego pojawią się nowe szczepy, odmienne od tych występujących w poprzednich latach; gdy w populacji będzie występował wysoki procent osób wrażliwych na nowe szczepy, wykazujących się niskim poziomem lub brakiem w stosunku do tych nowych szczepów; gdy nowe wirusy będzie cechowała duża zdolność do transmisji; gdy będą one miały zdolność do szybkiego rozprzestrzeniania się i wywoływania zakażenia.

Wirusy oddechowe, jak podkreślają eksperci ? wirusolodzy, epidemiolodzy, stanowią szczególne zagrożenie. Bardzo obrazowo ujął to prof. John Oxford z Queen Mary?s College w Londynie: ?Można zaprzestać uprawiania seksu, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się HIV. Ale nie można przestać oddychać. Tak więc, o ile nie staniesz się pustelnikiem żyjącym gdzieś w odosobnieniu, wirusy oddechowe zawsze będą stanowić zagrożenie. Ponieważ jest nas coraz więcej, coraz więcej ludzi mieszka w miastach i w coraz większym stopniu kontaktujemy się wzajemnie i mamy kontakt z naszym oddechem i kaszlem, te wirusy i bakterie, które rozprzestrzeniają się w aerozolu, mają fantastyczną szansę i ją wykorzystują?.

E-book ukazał się nakładem Wydawnictwa Harde.
Premiera książki 9 września 2020 r.

Artykuł Plagi naszych czasów pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Epidemie zmieniały historię. Jednym narodom wychodziło to na lepsze, innym na gorsze. Konsekwencją były nowe układy polityczne, nowe zasady funkcjonowania społeczeństwa, głębokie zmiany w życiu religijnym.

JAK STAROŻYTNY RZYM STRACIŁ SWOJĄ SIŁĘ

W latach 165-180 n.e. imperium rzymskie pod rządami Marka Aureliusza i Lucjusza Werusa szykowało się na podbój ziem leżących na wschód i nawet dużo dalej, regionów zamieszkałych przez plemiona galijskie i germańskie. Żołnierze byli świetnie przygotowani, władcy już planowali, jakie korzyści odniosą ze zdobycia nowych terenów, bo porażki w ogóle nie brali pod uwagę. Stało się jednak inaczej. Podczas oblężenia Selencji nad Tygrysem wśród legionistów wybuchła zaraza, która kładła ich pokotem. Wieść niesie, że przyczyną zarazy była niesubordynacja i chciwość jednego z żołnierzy, który wszedł do świątyni Apollona i przekłuł mieczem złotą szkatułę, licząc na szybkie bogactwo.  Ale zamiast złotych kosztowności ze szkatuły zaczął się wydobywać duszący pył, który błyskawicznie ogarnął ciało złodzieja. Kiedy ten dotarł do obozu, już prawie wszyscy leżeli, ogarnięci gorączką i pokryci krostami oraz ropiejącymi wrzodami. Wielu skręcało się z powodu czarnej, cuchnącej biegunki. Co to była za zaraza, do dziś nie zostało jednoznacznie wyjaśnione. Szybko przemieszczała się na kolejne tereny, dziesiątkując ludność od Persji po Ren, i jeszcze dalej. Najwybitniejszy lekarz epoki, słynny Galen określał ją po prostu jako ?wielką zarazę?, późniejsi lekarze sądzili, że mogła to być ospa lub odra.

Marek Aureliusz, który planował kolejne wyprawy, musiał z nich zrezygnować, gdyż zabrakło mu żołnierzy. Jak najszybciej musiał wydawać nowe edykty, związane z coraz wyższą śmiertelnością wśród mieszkańców. Jednym z nich był edykt, jak zapobiegać przywłaszczaniu cudzych grobów i jak za to karać.

Rzym zaczął się wówczas chylić ku upadkowi, miasto i okoliczne prowincje podały w ruinę. A to jeszcze nie był koniec ?wielkiej zarazy?. Podobna wybuchła w 250 n.e., nazwana plagą Cypriana. Po śmierci Marka Aureliusza i Lucjusza Werusa, którzy też stali się ofiarami zarazy, nastał czas głodu, gdyż nie było komu obsiewać pól, nie rodziły się dzieci, zaczął panować chaos, regres gospodarczy. To wszystko doprowadziło Rzym do tzw. wielkiego kryzysu III wieku.

FANATYZM Z ?CZARNEJ ŚMIERCI?

?Czarna śmierć? do Europy wpłynęła (dosłownie) wraz z wpłynięciem do portu w Messynie (Sycylia) dwunastu galer, których załogi zaraziły się na Krymie. Już po sześciu miesiącach połowa ludności albo umarła, albo uciekła. Pandemia prawdopodobnie zaczęła się w Chinach, w 1333r., wraz z klęską głodu. W 1347r. szalała już we Włoszech, Bizancjum, a poprzez drogi handlowe i morskie docierała do wszystkich zakątków Europy, Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej.

Dżuma doprowadziła nie tylko do upadku gospodarczego, ale moralnego. ?Apokaliptyczny wybuch dżumy wstrząsnął ładem moralnym świata? ? donoszono w późniejszych opisach. W wielu regionach torturowano i mordowano marginalne grupy społeczne i etniczne, które uważano za sprawców choroby. Prześladowani byli zwłaszcza Żydzi, którym m. in. zarzucano zatruwanie studni i tym samym wywoływanie zarazy. Powszechne stały się zabójstwa, zamieszki, niszczenie domostw, sklepów. Normy społeczne przestały obowiązywać, zwyciężał wszechobecny fanatyzm.

Epidemia dżumy, jaka nawiedziła w latach 1575-1577 Wenecję, okazała się mniej dramatyczna w skutkach społecznych i politycznych niż poprzednie epidemie. Przede wszystkim władze zadbały o to, żeby odizolować chorych. Do walki z chorobą przeznaczono dwa szpitale, w jednym z nich lokowano chorych i przedmioty ?zakaźne?, w drugim podejrzanych o chorobę i ?podejrzane? przedmioty. Wenecja była wówczas świetnie rozwijającym się ośrodkiem handlowym, dokonywała kroków w tamtym okresie nowoczesnych i wyprzedzających epokę. Poczynania ówczesnych władców Wenecji przez całe następne stulecia były uznane za wzorcowe. Zostali powołani urzędnicy, którzy mieli prowadzić dokładne listy zmarłych na dżumę. Chorych lub podejrzanych o zakażenie przewożono do lazaretów, a ich domy były zamykane. Dzięki tak skrupulatnie prowadzonym statystykom, dziś wiadomo, że w latach 1575-1577 w Wenecji zmarło na dżumę ok. 50 tys. osób.

?HISZPANKA? ? MASOWY MORDERCA

W dziejach ludzkości zdarzało się wiele epidemii i pandemii grypy, i naukowcy są pewni, że to była grypa, a nie inne choroby zakaźne, to tylko ta jedna, z 1918r., nazywana ?hiszpanką?, dokonała tak ogromnego spustoszenia i została uznana za najgroźniejszą. Cechowała ją bardzo wysoka śmiertelność, zwłaszcza wśród osób młodszych, w wieku 20-40 lat (ponad 90 proc. osób w wieku powyżej 65 lat ?hiszpankę? przeżyło) i szybkość rozprzestrzeniania się. Jeden z amerykańskich wirusologów nazwał ją ?nigdy nieosądzonym masowym mordercą? Jakże trafnie!

Na całym świecie grypę z 1918r. nazywa się ?hiszpanką?, mimo że wcale nie zaczęła się ona w Hiszpanii, a prawdopodobnie we Francji. Nazwa wzięła się stąd, że Hiszpania, jako kraj neutralny podczas I wojny światowej, nie cenzurował informacji o szalejącej chorobie i systematycznie je publikował. Tak więc świat o ?hiszpance? dowiedział się z Hiszpanii. Liczbę zmarłych na grypę szacuje się na ponad 20 mln ? więcej niż liczba poległych podczas tej wojny.

Gdyby nie grypa, pewnie inaczej potoczyłyby się wówczas losy armii niemieckiej, która przerzuciła swe siły na front zachodni. Armia niemiecka zgromadzona w tym miejscu była, jak na tamte czasy, ogromna: milion świetnie wyszkolonych żołnierzy, 3000 armat, 37 dywizji piechoty, dodatkowe 30 w odwodzie. Takich sił nie miała ani Francja, ani Wielka Brytania. Pierwsze cztery miesiące to było pasmo sukcesów, Niemcy podeszli pod Paryż. I nagle pojawiła się grypa, która rozprzestrzeniała się w takim tempie, że pod koniec lipca armia niemiecka się załamała.

?Hiszpanką? zaraziło się ponad 20 proc. mieszkańców Ziemi, spośród których ok. 3 proc. zmarło. I to nie tych w podeszłym wieku, lecz młodych, w sile wieku, przedtem całkiem zdrowych.  Liczbę ofiar ?hiszpanki? ocenia się na ok. 20 mln, ale biorąc pod uwagę, że w wielu krajach ? afrykańskich, azjatyckich ? nie sporządzano żadnych statystyk, ta liczba może być nawet od dwóch do trzech razy wyższa. Przy takiej zachorowalności i takiej śmiertelności, w sytuacji, kiedy ?hiszpanka? uśmiercała ludzi w wieku produkcyjnym, załamanie gospodarcze we wszystkich regionach, w których szalała, musiało nastąpić…

Fragment książki Bożeny Stasiak ?Pandemia. Dzieje zarazy?. E-book ukazał się nakładem Wydawnictwa Harde.

Artykuł Bożena Stasiak: Epidemie zmieniały historię. Fragment książki „Pandemia. Dzieje zarazy” pochodzi z serwisu Świat Lekarza.