Zasada jest bardzo prosta: im dłużej pacjent będzie miał cholesterol w normie, tym jego życie jest dłuższe. Nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Dla zasady należałoby zrobić wszystko, żeby cholesterol był w normie – mówi prof. dr hab. Maciej Banach, prezes Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego.

Czy środki naturalne mogą być wspomóc pacjenta w obniżaniu „złego” cholesterolu, czyli LDL?

Zawsze w pierwszej kolejności polecam zdrowy tryb życia: właściwą dietę, regularny wysiłek fizyczny, niepalenie papierosów. Ponieważ jednak większości pacjentów nie udaje się w ten sposób obniżyć poziomu cholesterolu do pożądanych wartości, to od dobrych kilku lat przyglądamy się bliżej naturalnym środkom często polecanym w celu obniżenia poziomu cholesterolu LDL. Udało nam się wybrać kilkanaście, których stosowanie może mieć znaczenie. To produkty dobrze znane jak sterole i stanole roślinne, kwasy omega-3, a także takie produkty, jak czerwony ryż, zawierający monakolinę K, berberyna, czyli wyciąg z korzenia berberysu. Jeśli chodzi o preparaty z czerwonego ryżu, czyli monakolinę, to w wytycznych europejskich (2019), wytycznych 6 towarzystw naukowych w Polsce, czy rekomendacjach Międzynarodowego Panelu Ekspertów Lipidowych uzyskały one poziom rekomendacji 1A, czyli najwyższy.

Czy każde przekroczenie stężenia cholesterolu LDL wymaga interwencji? Czy LDL 120-130 mg/dl trzeba obniżać, jeśli to pacjent niskiego ryzyka sercowo-naczyniowego?

Zdecydowanie tak. Zasada jest bardzo prosta: im dłużej pacjent będzie miał cholesterol w normie, tym jego życie jest dłuższe. Nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Dla zasady należałoby zrobić wszystko, żeby cholesterol był w normie. Jeżeli mówimy o młodej osobie niskiego ryzyka i poziomie LDL 120-130 mg/dl (u takich osób docelowa wartość powinna wynosić 100-115 mg/dl), to w tym momencie jako interwencja wystarczy dieta i wysiłek fizyczny. Dieta powinna być dobrze zbilansowana, niskocholesterolowa, a wysiłek fizyczny – regularny. Powinien spowodować pozbycie się nadmiaru kilogramów. 60-70% społeczeństwa ma nadwagę lub otyłość, jeżeli uda się zredukować kilogramy, to automatycznie obniża się poziom cholesterolu. Sam wysiłek fizyczny powoduje obniżenie markera, jakim jest hsCRP (czyli białko C-reaktywne) i triglicerydów, zmniejsza insulinooporność, obniża ciśnienie krwi, natomiast nie obniża poziomu cholesterolu LDL.

Problem pojawia się wtedy, jeśli pacjent wraca do gabinetu lekarza za 3-6 miesięcy i okazuje się, że cholesterol LDL nadal wynosi 120-130 mg/dl i więcej. Wtedy są dwie możliwości interwencji. Pierwsza to zaproponowanie produktów pochodzenia naturalnego, czyli nutraceutyków o udowodnionej skuteczności. To jednak niekoniecznie są te, które pojawiają się w reklamach w mediach, ponieważ często nie mają one żadnych danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania i skuteczności. Drugą możliwością jest podanie niskiej dawki statyny, aby uzyskać obniżenie cholesterolu nawet o 30% i być w celu terapeutycznym.

Monakolina K: jakie jest miejsce tego nutraceutyku w leczeniu zaburzeń lipidowych?

W ubiegłym roku, jako międzynarodowy panel ekspertów lipidowych (International Lipid Expert Panel), przygotowaliśmy pierwsze na świecie wytyczne, które bardzo mocno i wyraźnie podkreśliły, jaka jest rola tego nutraceutyku, który jest dostępny (szczególnie w Chinach) od wielu tysięcy lat w postaci czerwonego ryżu. Monakolina K jest naturalną lowastatyną, jedną z pierwszych statyn, która pojawiła się na rynku. Występuje naturalnie w czerwonym ryżu, w którym znajdują się również w niewielkim stężeniu sterole, stanole, kwasy omega-3, inne monakoliny. Dzięki zastosowaniu monakoliny K może obniżyć poziom cholesterolu LDL o 20-25%. W wielu przypadkach to bardzo dobra opcja.

U kogo i w jakich sytuacjach należy stosować produkty pochodzenia naturalnego i monakolinę K?

Monakolinę K stosujemy u pacjentów niskiego ryzyka sercowo-naczyniowego, którzy mają podwyższony poziom cholesterolu LDL, z którym nie radzą sobie wyłącznie przez stosowanie diety i zmianę stylu życia, a jednocześnie nie mają jeszcze wskazań do leczenia statynami. To jedna, bardzo duża grupa pacjentów, którym warto polecić monakolinę K. Kolejną grupą, stanowiąca nawet do 10% pacjentów w prewencji pierwotnej, są osoby, które nie chcą przyjmować statyn mimo że mają takie wskazania; obawiają się statyn z powodu dużej liczby fake newsów, które na ten temat się pokazują.

Trzecią grupą, której można polecić produkty naturalne, w tym monakolinę K, są pacjenci, którzy mają nietolerancję statyn. To nie jest jednak duża grupa pacjentów: pełna nietolerancja statyn dotyczy zaledwie 2-3 proc. pacjentów.

To są trzy grupy, u których możemy zastosować monakolinę K. Jest jednak jeden istotny problem, na który zwróciła uwagę EFSA (Europejski Urząd ds. Bezpieczeństw Żywności) w sierpniu 2018 roku, zakazując stosowania monakoliny K. A jest to problem składu produktów. Trzeba zwracać uwagę, od jakiego producenta kupuje się preparat zawierający monakolinę K. Powinni być to producenci znani, rozpoznawalni, którzy przestrzegają wszelkich zasad GMP, czyli dobrych praktyk produkcji leków. Trzeba zwracać uwagę na skład produktu, w którym powinna znajdować się „czysta” monakolina K, bez cytryniny. Odnotowywane przypadki powikłań związanych z bólami mięśniowymi czy innymi objawami gastroenterologicznymi, były związane z tym, że preparaty oceniane przez EFSA najczęściej były zanieczyszczone cytryniną. Druga sprawa, na którą trzeba zwracać uwagę, to dawka: optymalna dawka wynosi  do 3 mg.

Sytuacja, która miała miejsce w sierpniu 2018 roku była niemerytoryczna, eksperci EFSA oceniali wybrane przypadki. Mieliśmy wrażenie, że chcieli wydać negatywną opinię o monakolinie K. Z drugiej strony ta negatywna opinia pozwoliła nam to wprowadzić monitorowanie działań niepożądanych (tzw. nutrivigilance). Okazało się, że są one sporadyczne. W badaniu, które przeprowadziliśmy we Włoszech, gdzie ocenialiśmy 2,3 miliona pacjentów przyjmujących monakolinę K, częstość występowania działań niepożądanych wynosiła 0,01 promila. To były pojedyncze przypadki, kiedy tak naprawdę nawet nie mieliśmy pewności, że wynikały z zastosowania monakoliny K. Tak więc z jednej strony zakaz stosowania monakoliny był niekorzystny, a z drugiej strony wiele nas nauczył. Zdecydowanie poprawiła się jakość produkcji. Obecnie zwracamy baczniejszą uwagę na suplementy będące na rynku z punktu widzenia jakości produktu, zanieczyszczeń, patrzymy też, kto jest producentem, jakie ma doświadczenie, jakie badanie jakościowe wykonał.

W niektórych suplementach mogą znajdować się zbyt niskie dawki monakoliny. W takim przypadku po prostu nie będzie ona działać?

Wymagana dawka monakoliny K to do 3 mg. . Oczywiście, nie musi być to równo 3 mg, to może być 2,97 mg, czy 2,5 mg, jednak im niższa dawka, tym mniejsza szansa, że suplementacja monakoliną K będzie efektywna.

Monakolina K jest bezpieczna, jeśli jest pozbawiona zanieczyszczeń i pochodzi od dobrego producenta? Nie trzeba obawiać się działań niepożądanych?

Monakolina K ma takie same przeciwskazania jak statyna, to znaczy m.in. nie może być stosowana u kobiet w ciąży, w okresie karmienia piersią. Monakolina K jest naturalną lowastatyną. Nie ma żadnych innych przeciwskazań, to produkt pochodzenia naturalnego, bardzo bezpieczny.

Rozmawiała: Katarzyna Pinkosz

Artykuł Prof. dr hab. Maciej Banach: Monakolina K to naturalna lowastatyna pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Polskie Towarzystwo Lipidologiczne zaprasza do udziału w
tegorocznej, XII edycji Kongresu PTL, który odbędzie się w formie hybrydowej. Kongres to dziesiątki merytorycznych wykładów, panele dyskusyjne, ogromna ilość wiedzy oraz najnowszych informacji przeznaczonych
zarówno dla lekarzy, jak i pacjentów.

Dla wszystkich zainteresowanych uczestnictwem w wydarzeniu stacjonarnym przygotowanych zostało prawie 200 miejsc w kompleksie hotelowym w Łodzi. Kongres transmitowany będzie także na stronie organizatora.
Całe 3 dni sesji wykładowych wraz z panelami dyskusyjnymi na żywo będą dostępne bez opłat wstępnych oraz w pełni online w dniach 2-4 grudnia.

Zapraszamy do rejestracji na wydarzenie:
https://kongres2022.ptlipid.pl

Artykuł XII Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego: zaproszenie do udziału pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Zaburzenia lipidowe mogą występować w przebiegu niektórych chorób, jednak główną przyczyną jest niewłaściwy styl życia. Cholesterol odkłada się w naczyniach krwionośnych i powoduje powstanie blaszki miażdżycowej. Konsekwencje to: udar, zawał, niedokrwienie kończyn dolnych. Statyny obniżają poziom LDL cholesterolu i przyczyniają się do redukcji incydentów sercowo-naczyniowych. Pitawastatyna ma bardzo unikalne działanie metaboliczne, które wychodzi poza zakres efektu klasy. Jest to statyna, która może m.in. poprawiać metabolizm glukozy ? mówi prof. dr hab. n. med. Maciej Banach, kardiolog, lipidolog, epidemiolog chorób serca i naczyń, prezes Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego.

Jak poważny problem stanowią dziś zaburzenia lipidowe?

To bardzo poważny problem. Przez lata był ignorowany ? zarówno przez pacjentów, którzy nie wiązali go z bezpośrednim ryzykiem wystąpienia np. zawału, udaru czy zgonu, jak również przez lekarzy. Także przez kardiologów, którzy często nie przepisywali leków albo co prawda przepisywali, ale w niewłaściwych dawkach. Bywało, że machali ręką i mówili: ?Proszę sobie trochę pochodzić, zastosować dietę i zupełnie się tym nie martwić?.

Doprowadziliśmy w Polsce do sytuacji, w której 20-21 mln pacjentów ma zaburzenia lipidowe. To najczęstszy czynnik ryzyka i największa tzw. niezaspokojona potrzeba, jeśli chodzi o właściwą diagnostykę i leczenie.

Sami sobie ?wypracowujemy? zaburzenia lipidowe?

Zaburzenia lipidowe mogą występować w przebiegu niektórych chorób, np. niedoczynności tarczycy, przewlekłej choroby nerek, niektórych nowotworów, jednak główną przyczyną jest niewłaściwy styl życia, niewłaściwa dieta, nadwaga, otyłość, zespół metaboliczny. Cholesterol jest wykorzystywany do budowy błon komórkowych, syntezy hormonów, enzymów, jako budulec energetyczny, natomiast jeżeli jest go za dużo, odkłada się w naczyniach krwionośnych i powoduje powstanie blaszki miażdżycowej. Konsekwencje to: udar, zawał, niedokrwienie kończyn dolnych.

Jaką rolę w leczeniu zaburzeń lipidowych odgrywają statyny?

Wszystko zaczęło się w latach 70. XX wieku, ze słynną już mewastatyną i profesorem Akira Endo. Myślę, że dostanie za to Nagrodę Nobla: wykazał, że jest składnik, który ? hamując reduktazę HMG-CoA ? może zmniejszać syntezę cholesterolu. Następnie pojawiły się kolejne badania ? w 1994 roku było pierwsze, z simwastatyną, które wykazało, że statyny nie tylko obniżają poziom LDL cholesterolu, ale również, że przyczynia się to do redukcji incydentów sercowo-naczyniowych. Zmniejsza się śmiertelność, wydłuża się nasze życie. Statyny, poprzez obniżenie stężenia LDL cholesterolu ? to jest ten kluczowy cholesterol, najbardziej aterogenny, czyli najbardziej promiażdżycowy ? działają bardzo skutecznie. Mogą obniżać poziom LDL nawet do 50 proc. To jedne z niewielu leków, które wykazują działanie plejotropowe. Korzystne efekty stosowania statyn daje się zauważyć już po 3-4 tygodniach stosowania. Zauważono, że statyny działają przeciwzapalnie, hamują stres oksydacyjny, działają przeciwpłytkowo, przeciwzakrzepowo, przeciwapoptotycznie ? można by było wymieniać jeszcze bardzo wiele mechanizmów działania statyn. Działania pozalipidowe, niezwiązane z obniżaniem poziomu cholesterolu LDL, określono właśnie jako plejotropizm statyn. Odgrywa ono kluczową rolę: wiemy doskonale, że zapalenie jest bardzo istotnym czynnikiem ryzyka rezydualnego, a stres oksydacyjny powoduje zwiększenie ryzyka tworzenia się blaszki miażdżycowej, uszkodzenia śródbłonka. Statyny są więc naprawdę kluczowym lekiem. To złoty standard leczenia zaburzeń lipidowych. 

Mówimy o skuteczności statyn. Czy są to leki bezpieczne?

Statyny są bardzo dobrze tolerowane. Jest wiele osób, które podważają rolę statyn, w ogóle rolę cholesterolu LDL, jeśli chodzi o ryzyko tworzenia blaszki miażdżycowej. Statyny są jednak lekami bardzo bezpiecznymi. Nasza metaanaliza ? niedawno zaakceptowana w Europan Heart Journal, czyli w najlepszym czasopiśmie kardiologicznym na świecie ? do której włączono ponad 4,1 mln pacjentów, pokazała, że statyny możemy stosować u 91 proc. pacjentów i nie pojawią się żadne objawy niepożądane związane z ich stosowaniem. Tylko u 9,1 proc. pacjentów mogą wystąpić działania, które możemy określić jako nietolerancja statyn. Może ona być całkowita, co wiąże się z koniecznością odstawienia statyn, ale tak dzieje się tylko u 2-3 proc osób.Tak więc u 97 proc. pacjentów możemy stosować jakąś dawkę statyn.

Czym różni się od innych statyn pitawastatyna?

Bardzo się cieszę, że dołożyłem swój merytoryczny kamyk, by wreszcie pitawastatyna znalazła się na rynku polskim i europejskim. Nie bardzo rozumiałem, dlaczego pitawastatyna jest tylko na rynku japońskim i w Stanach Zjednoczonych. To bardzo unikalna statyna. Ma pewne właściwości, które powodują, że niekoniecznie musimy mówić o efekcie klasy. Mówi się: efekt klasy, czyli ten sam zakres właściwości, które mają pozostałe statyny. Pitawastatyna trochę z tego ?wyłamuje?.

Dlaczego?

Zacznijmy od tego, że to statyna, w której metabolizmie nie bierze udziału cytochrom P450 3A4. W przypadku większości statyn ten cytochrom bierze udział w metabolizmie i dlatego mogą pojawić się różne antagonizmy z dużą ilością leków. Zwiększa to ryzyko nietolerancji związanej z bólami mięśniowymi. Tylko w kilku procentach cytochrom P 2C9 i 2C8 bierze udział w metabolizmie, dlatego jest to lek niezwykle bezpieczny. Badania wskazują, że częstość występowania działań niepożądanych po tej statynie (np. bólów mięśniowych) jest rzędu 2 proc., nawet przy stosowaniu najwyższej dawki 4 mg, co jest porównywalne z placebo. Jest to więc najbezpieczniejsza statyna z punktu widzenia wystąpienia działań niepożądanych związanych z mięśniami. Co więcej, ona ma bardzo unikalne działania metaboliczne, które wychodzą poza zakres efektu klasy. Okazuje się, że jest to statyna, która może poprawiać metabolizm glukozy: powoduje m.in., że glukoza odkłada się w wątrobie pod postacią glikogenu. Gdy patrzymy na działanie tej statyny u pacjentów z cukrzycą, widzimy optymalizację procesu leczenia. Nie zwiększa poziomu glukozy na czczo, nie zwiększa wskaźnika HOMA-IR, związanego z insulinoopornością, w wielu badaniach okazało się, że zmniejsza poziom hemoglobiny glikozylowanej. Można więc powiedzieć, że jest to statyna, która powinna być rekomendowana u pacjentów z cukrzycą czy stanem przedcukrzycowym. Nie tylko spowoduje zmniejszenie tzw. aterogennej dyslipidemii, ale jednocześnie poprawia opiekę nad pacjentem z cukrzycą.

Kolejna, bardzo istotna rzecz ? jest to trzecia, najsilniejsza statyna, jeśli chodzi o poziom redukcji LDL cholesterolu. Według różnych badań najwyższa dawka (4 mg) pitawastatyny może obniżać poziom LDL-C od 43 do 47 proc. Ma ona więc bezwzględnie zastosowanie u pacjentów wysokiego ryzyka. Jest wiele badań, które wskazują, że jej stosowanie w monoterapii, czy w połączeniu z ezetymibem, wiąże się z redukcją incydentów sercowo-naczyniowych, jak również z wydłużeniem życia. Jest więc bardzo skuteczna. Co więcej ? jeżeli mamy aterogenną dyslipidemię, która charakteryzuje się tym, że są podwyższone trójglicerydy, obniżony cholesterol HDL, to pitawastatyna jest statyną, która ma największy wpływ na HDL cholesterol, czyli ten dobry ? podnosi go nawet o ponad 20 proc. Ma również najsilniejszy wpływ na trójglicerydy.

Wszystkie te rekomendacje dotyczące pitawastatyny znajdują się w najnowszych wytycznych m.in. Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego.

Panie Profesorze, pacjent najpierw trafia do lekarza rodzinnego. Na co warto zwrócić uwagę lekarzy rodzinnych, by leczenie pacjentów z zaburzeniami lipidowymi było bardziej skuteczne?

Ważne jest, by na początku każdy lekarz prawidłowo oszacował ryzyko pacjenta. Jeżeli jest niedoszacowane, wtedy lekarz zaleci za małe dawki leków. Zwracam uwagę na nową skalę ryzyka, która pojawiła się w wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Druga ważna rzecz: nie należy bać się stosowania rekomendowanych dawek, w tym również największych dawek statyn. Trzecia rzecz: nie można obawiać się stosowania leczenia skojarzonego. W kwietniu 2021 roku wydaliśmy rekomendacje międzynarodowego panelu ekspertów lipidowych mówiące, że w przypadku pacjentów bardzo wysokiego i ekstremalnego ryzyka, z wyjściowym bardzo wysokim LDL-C, należy od razu, w momencie rozpoznania, włączyć leczenie skojarzone statyn z ezetymibem. Jednocześnienie należy bać się działań niepożądanych, czyli nietolerancji statyn. W naszych wytycznych PTL i pięciu innych towarzystw naukowych, o których wspomniałem, jest rycina, która mówi wprost: ?Zobacz, czy twój pacjent toleruje bóle mięśniowe, czy nie. Zobacz, czy ma podwyższoną kinazę kreatynową, czy nie?. Jest tam krok po kroku pokazane, co zrobić, żeby efektywnie leczyć pacjenta. 

Czy teraz, w czasie pandemii, zauważył Pan coś szczególnie niepokojącego, jeśli chodzi o leczenie zaburzeń lipidowych?

Czas pandemii spowodował, że pacjenci przestali się badać, monitorować, brać leki, przychodzić na wizyty kontrolne. Często też ? ze względu na leczenie COVID-19 ? przestali mieć takie możliwości. Spowodowało to, że często widzimy pacjentów strasznie zaniedbanych, jeżeli chodzi o zaburzenia lipidowe, nadciśnienie tętnicze. Zdarzają się pacjenci z krańcową niewydolnością nerek, z przechodzonym infekcyjnym zapaleniem wsierdzia i wieloma innymi schorzeniami. Powinniśmy wszyscy, zarówno lekarze, jak pacjenci stanąć na głowie, by w czasie pandemii ? kiedy jeszcze czeka nas Omikron, gdy będą chorowały dziesiątki, a może setki tysięcy pacjentów ? nie zaniedbać monitorowania, diagnostyki, leczenia, kontaktu z pacjentem. Lekarz może wypisać np. leki na trzy miesiące, żeby pacjent nie musiał co miesiąc chodzić do apteki. Wtedy będzie realna szansa, że pacjenci będą lepiej leczeni. To trudny czas, musimy zrobić wszystko, by z naszym zdrowiem było jak najlepiej. 

Rozmawiała Anna Kopras-Fijołek        

Artykuł Prof. dr hab. n. med. Maciej Banach: Złoty standard leczenia zaburzeń lipidowych pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

4 i 5 grudnia trwa interesujący Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego. W programie między innymi:

-Sesja „Produkty naturalne jako uzupełnienie leczenia zaburzeń lipidowych w prewencji pierwotnej i wtórnej.”
Moderatorzy: Prof. Bogusław Okopień, Prof. Piotr Jankowski

-Wykład we współpracy z Fundacją ?Życie w Zdrowiu?
„Nutraceutyki w leczeniu zaburzeń lipidowych”
Prof. Maciej Banach

-Sesja „Statyny i leczenie skojarzone zaburzeń lipidowych, czyli jak być skutecznym u pacjentów wysokiego do ekstremalnego ryzyka sercowo-naczyniowego”
Moderatorzy: Prof. Mariusz Gąsior, Dr Krzysztof Chlebus

Artykuł Jubileuszowy Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z prof. Maciejem Banachem, kardiologiem, kierownikiem Zakładu Nadciśnienia Tętniczego UM w Łodzi, przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, dyrektorem Instytutu Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi.

Pana zespół pracuje nad szczepionką przeciw miażdżycy ? czy faktycznie uda się stworzyć szczepionkę przeciwmiażdżycową? To znaczy: będzie ją można przyjąć raz, dwa razy i nie będzie ryzyka zachorowania na miażdżycę?

Leczenie, nad którym pracujemy, przewiduje rzeczywiście taki sposób podawania jak szczepionka. To znaczy ? nie będzie konieczności regularności przyjmowania leku. Podajemy pierwszą dawkę, później prawdopodobnie 2-3 dawki przypominające i udaje się osiągnąć długotrwały efekt związany z obniżeniem stężenia cholesterolu LDL. Mówimy o szczepionce, ponieważ sposób jej tworzenia, właściwości związane z wytwarzaniem przeciwciał oraz sposób podawania są charakterystyczne dla szczepień. Wykorzystaliśmy nanoliposomy jako system dostarczania szczepionki, a jako nośnik egzotoksyny tężcowe, ponieważ koniugaty, w skład których wchodzą te białka, wzbudzają odpowiedź przeciwko prezentowanym na ich powierzchni antygenom. Immunogenny peptyd, tj. toksoid tężcowy związany z białkiem PCSK9, wprowadzono następnie na powierzchnię nanoliposomów. Puste liposomy stanowiły kontrolę negatywną. Tak przygotowaną szczepionką w naszych badaniach zaszczepiono czterokrotnie ? co dwa tygodnie ? grupę specjalnie przygotowanego szczepu myszy, którym podawano dietę wysokotłuszczową. Zauważyliśmy, że szczepionka indukowała wysoką odpowiedź przeciwciał IgG przeciwko białku PCSK9 u zaszczepionych myszy z wysokim stężeniem cholesterolu i zaawansowanym procesem miażdżycy. Przeciwciała indukowane przez szczepionkę specyficznie wiązały się z białkiem PCSK9 i istotnie zmniejszały jego stężenie w osoczu nawet o 60 proc. w porównaniu z grupą kontrolną.

Dla kogo docelowo ma być przeznaczona: będzie stosowana w prewencji czy leczeniu?

Jestem daleki od myślenia, że każdy będzie mógł dostać szczepionkę na miażdżycę, a następnie nie będzie musiał stosować się do żadnych wytycznych związanych ze stylem życia, dietą, wysiłkiem fizycznym. Szczepionka na pewno nie sprawi ? co często pokazują reklamy, z którymi walczymy ? że będzie można dalej jeść tłusto i nie być aktywnym fizycznie. Sądzę, że szczepionka będzie przeznaczona w pierwszej kolejności dla pacjentów wysokiego i bardzo wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego, czyli tych, u których jest konieczna interwencja farmakologiczna, zarówno pierwotna (nie mają jeszcze choroby sercowo-naczyniowej), jak i wtórna (osoby, które już np. przeszły zawał czy udar). Sądzę, że szczepionka będzie również przeznaczona dla pacjentów z genetycznie uwarunkowanymi chorobami, które powodują wysokie stężenie cholesterolu LDL, a także dla osób z nietolerancją statyn. Liczba pacjentów, którzy mogą odnieść potencjalną korzyść z tej szczepionki, jest naprawdę bardzo duża. Warto zwrócić uwagę, że szczepionka będzie mogła zapewnić stałe obniżenie stężenia cholesterolu LDL z wysoką skutecznością u wszystkich, a nie tylko u 30-40 proc. pacjentów regularnie przyjmujących statyny, ponieważ niestety adherence, czyli stosowanie się do leczenia statynami, jest niskie. Co więcej, nie będzie działań niepożądanych, takich chociażby jak bóle mięśniowe. To wszystko przełoży się na jeszcze skuteczniejsze zmniejszenie ryzyka incydentów sercowo-naczyniowych. Co dla mnie ważne, będziemy mogli zrobić to już w prewencji pierwotnej, więc rola profilaktyczna takiej szczepionki może być unikalna.

Skąd pomysł na taką szczepionkę?

Koncepcję wymyśliliśmy wspólnie z naukowcami z Mashhad University of Medical Sciences w Iranie, z którymi współpracujemy już od ponad 6 lat. Obecnie jesteśmy na etapie pozyskiwania środków i kontynuacji badań pierwszej i drugiej fazy na ludziach już w Polsce. W grę wchodzi również partner farmaceutyczny, który będzie z nami docelowo uczestniczył w kolejnych fazach badań, a w przypadku potwierdzenia korzystnych wyników z badań doświadczalnych ? będzie wprowadzał ją na rynek. Mechanizm działania jest oczywiście konsekwencją odkrycia roli białka PCSK9 w metabolizmie cholesterolu w roku 2003. My opracowaliśmy inną metodę hamowania tego białka. Wytworzone przeciwciała w wyniku podania szczepionki nie tylko hamują syntezę i stężenie białka PCSK9, ale jego wiązanie z receptorem dla cholesterolu LDL-R. Tym samym receptor może wiązać się z cholesterolem LDL i ponownie wracać na powierzchnię hepatocytu, nie ulegając degradacji, co następuje, jeśli jest związany z białkiem PCSK9. W wyniku przeprowadzonych badań wykazaliśmy, że wytworzone przeciwciała skutecznie hamowały interakcję białka PCSK9 z receptorem LDL-R na powierzchni hepatocytu. Szczepionka obniżyła cholesterol całkowity i cholesterol LDL odpowiednio o 45%, 52% po czwartym szczepieniu przypominającym, w porównaniu z grupą kontrolną w 8. tygodniu. Co ważne, ten efekt był widoczny w długoterminowej obserwacji zaszczepionych myszy z hipercholesterolemią; zaobserwowaliśmy bowiem, że szczepionka indukowała długotrwałą humoralną odpowiedź immunologiczną przeciwko białku PCSK9, co wiązało się z istotnym zmniejszeniem cholesterolu LDL nawet o 42% po 16 tygodniach. Wiele jeszcze jednak przed nami; zdarzało się, że badania na zwierzętach nie przekładały się na efekty u ludzi. Jest jednak duża nadzieja, że w tym przypadku osiągniemy sukces. W pierwszych badaniach eksperymentalnych okazało się, że ta metoda działa, udaje się zahamować białko PCSK9. Intensywne badania na zwierzętach trwały ponad 2 lata, teraz czas na ich publikacje. Kolejne badania już są w przygotowaniach; mają ocenić rolę szczepionki anty-PCSK9 na modelu myszy z cukrzycą oraz w prewencji pierwotnej.

Kiedy można spodziewać się, że szczepionka będzie dostępna dla pacjentów?

Chcemy rozpocząć badania kliniczne w drugiej połowie 2020 roku: zaczynamy od badań bezpieczeństwa terapii, następnie są badania związane z ustaleniem wielkości dawki i częstości podawania, potem dotyczące skuteczności w porównaniu z placebo, kolejne ? z komparatorami, by ostatecznie oceniać efekt szczepionki na redukcję incydentów sercowo-naczyniowych. Chcielibyśmy, by była ona dostępna w ciągu 7-10 lat, choć oczywiście wszystko zależy od efektów badań pierwszej i drugiej fazy. Na pewno do badań trzeciej fazy będziemy potrzebowali partnera ? dużej firmy farmaceutycznej. Jeśli chodzi o badania pierwszej i początku drugiej fazy, to sądzę, że wystarczy nam finansowanie, o które obecnie aplikujemy. Mówię ostrożnie: 7-10 lat, choć chciałbym, żeby to stało się szybciej. Ostatnie przykłady z wprowadzeniem nowych leków na rynek są bardzo zachęcające. Sądzę, że gdyby wszystko się udało, to nawet koniec 2026 roku byłby realny, oczywiście, o ile nie pojawi się konieczność np. wydłużania okresu badania, powiększania grupy pacjentów, nie pojawią się wątpliwości co do bezpieczeństwa i skuteczności terapii. Od każdego z tych elementów będzie zależało, jak długo będzie trwała całość badań.

Zwykle mówi się o współpracy z naukowcami brytyjskimi, amerykańskimi. Jak to się stało, że przy pracach nad szczepionką współpracujecie z naukowcami z Iranu?

To bardzo dobra grupa badawcza. Współpracujemy z nimi od lat ? to już kolejny nasz wspólny projekt. Poza tym w Iranie było łatwo zdobyć finansowanie rządowe na prace nad szczepionką, a badania były kilkukrotnie tańsze niż te prowadzone w Europie.

Wspomina Pan o współpracy z firmą farmaceutyczną przy badaniach ostatnich faz. Czy jest szansa, by był to polski lek?

Staram się znaleźć w Polsce partnera farmaceutycznego, ponieważ bardzo bym chciał, żeby to był lek wytworzony od samego początku w Polsce, z udziałem polskich grup badawczych. Oczywiście nie ma możliwości, żeby w pracach uczestniczyły tylko polskie grupy badawcze. Konieczna jest współpraca, chciałbym jednak, żeby dominującą rolę odgrywały polskie grupy badawcze. Będę się starał, żeby to były polskie firmy, polscy inwestorzy, fundusze inwestycyjne, firmy farmaceutyczne. Jednak może to być trudne, jeśli chodzi o finanse ? nie znam w Polsce żadnej firmy, która byłaby w stanie sama przeprowadzić badania trzeciej fazy oraz badania związane z oceną wpływu na incydenty sercowo-naczyniowe. Ale bez względu na wszystko zapewniam, że polska myśl badawcza odegra tutaj kluczową rolę.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Polska szczepionka przeciw miażdżycy już w 2026 roku? pochodzi z serwisu Świat Lekarza.