W zakresie pozanaczyniowych układów defibrylujących obecnie dostępne są dwa rozwiązania technologiczne: podskórny kardiowerter-defibrylator (S-ICD) oraz zewnątrznaczyniowy kardiowerter-defibrylator (EV ICD). Czym różnią się te dwa układy i jakie mają zastosowanie, wyjaśnia dr hab. n. med. Maciej Kempa, kierownik Pracowni Elektrofizjologii i Elektroterapii Serca Kliniki Kardiologii i Elektroterapii Serca Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.

Komentarz eksperta

Obecnie w praktyce klinicznej dostępne są dwa rozwiązania technologiczne określane jako pozanaczyniowe układy defibrylujące.

Pierwsze z nich to znany w Polsce od dekady podskórny kardiowerter-defibrylator (ang. subcutaneous implantable cardioverter-defibrillator, S-ICD). Jest to technologia znana i dobrze ugruntowana w praktyce klinicznej. Warto podkreślić, że w 2019 roku metoda ta uzyskała refundację a od 2023 roku jest procedurą nielimitowaną w ramach Krajowej Sieci Kardiologicznej (KSK), co zwiększyło dostępność tej formy terapii.

Można stwierdzić, że wskazania do stosowania terapii z wykorzystaniem układu S-ICD są dobrze doprecyzowane w wytycznych. Dane pochodzące z wielu badań (np. PRAETORIAN study, UNTOUCHED study) potwierdzają, że defibrylator podskórny może być stosowany zamiennie z defibrylatorem przezżylnym u wszystkich chorych, którzy nie wymagają stymulacji stałej, stymulacji resynchronizującej ani stymulacji antyarytmicznej stosowanej do przerywania monomorficznych częstoskurczów komorowych.

Spostrzeżenia te potwierdziły także wyniki najnowszego badania PAS study obejmującego ponad 1600 chorych z implantowanym urządzeniem. W omawianym badaniu skuteczność podskórnego kardiowertera-defibrylatora w przerywaniu arytmii komorowych przekraczała 98% a częstość powikłań obejmujących elektrodę nie była wyższa niż 0.6%. Jest to zatem metoda terapii, z którą mamy bardzo dobre doświadczenia.

Drugim rozwiązaniem z rodziny nieprzezżylnych układów defibrylujących jest zewnątrznaczyniowy kardiowerter-defibrylator (ang. extravascular cardioverter-defibrillator, EV ICD). Ta technologia pozawala zaspokoić potrzeby nieujęte w projekcie S-ICD – umożliwia mianowicie stymulację antyarytmiczną. To funkcja, która pozwala na przerwanie częstoskurczów monomorficznych nie za pomocą wyładowania wysokoenergetycznego a właśnie za pomocą stymulacji.

Należy zaznaczyć, że dotychczasowe doświadczenia związane z technologią EV ICD są jeszcze stosunkowo ograniczone, niemniej już pierwsze wskazują na dość dobrą tolerancję stymulacji antyarytmicznej przez pacjentów i preferowanie tej formy terapii w stosunku do wyładowania wysokoenergetycznego. Istotne, że tolerancja okazuje się dobra pomimo faktu, że aby stymulacja była skuteczna, to energia impulsu nierzadko musi wynosić kilka-kilkanaście woltów. Ponadto, w najnowszych podsumowaniach potwierdzono wysoką czułość systemu w rozpoznawaniu arytmii: 100% częstoskurczów komorowych i migotań komór zostało rozpoznanych prawidłowo.

Niezwykle istotny jest także fakt, że technologia EV ICD umożliwia awaryjną stymulację w przypadku głębokiej bradykardii i asystolii, na przykład w przebiegu bloku przedsionkowo-komorowego. Jest to czasowa stymulacja dostępna w przypadku wystąpienia długiej pauzy trwającej od kilku do kilkunastu sekund (dopiero tak długa pauza uruchomi stymulację). Podkreślmy: nie jest to stymulacja stała (jak w rozruszniku), ale właśnie awaryjna.

Metoda terapii z wykorzystaniem EV ICD jest refundowana na takich samych zasadach jak podskórny kardiowerter-defibrylator. Z pewnością znajdzie zastosowanie w terapii pacjentów, którzy mają wskazania do implantacji układu nieprzezżylnego, a którzy nie spełniają kryteriów pozwalających na wszczepienie układu S-ICD (np. ze względu na zmiany morfologii zespołu QRS w przebiegu zaburzeń przewodzenia czy występowanie częstoskurczów komorowych).

Implantacja EV ICD nie odbiega wiele poziomem trudności od techniki implantacji układu S-ICD, tym niemniej producent systemu EV ICD wymaga od przyszłych operatorów odpowiedniego przeszkolenia (w tym na modelu zwierzęcym) i zapewnienia zabezpieczenia kardiochirurgicznego przy pierwszych zabiegach. W Polsce układ EV ICD wszczepiono dotąd (łącznie z badaniem klinicznym) już ponad 20 pacjentom. Metoda ta ma z pewnością znaczący potencjał rozwoju.

dr hab. Maciej Kempa

Artykuł Pozanaczyniowe układy defibrylujące: nowe możliwości elektroterapii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

ROZMOWA Z PROF. DR. HAB. N. MED. PIOTREM JANKOWSKIM
Z INSTYTUTU KARDIOLOGII COLLEGIUM MEDICUM UNIWERSYTETU
JAGIELLOŃSKIEGO, SEKRETARZEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA
KARDIOLOGICZNEGO.

Kilka lat temu zaangażował się Pan razem z kolegami z Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego w tworzenie Programu Kompleksowej Opieki nad Pacjentem po Zawale Serca KOS-zawał. Mówił Pan wtedy, że można uratować przed śmiercią ok. 3 tysięcy pacjentów. Czy to się udało?

Zaczęliśmy lobbing, by stworzyć ten system, ponieważ zdawaliśmy sobie sprawę, że gdyby udało się objąć nim tylko połowę tych chorych, to można spodziewać się zmniejszenia liczby zgonów o mniej więcej trzy tysiące. Pierwsze analizy wskazują, że tak się stało. Dysponujemy na razie lokalnymi wynikami, m.in. z Katowic i Zamościa oraz z całego województwa śląskiego. Na kongresie PTK ogłosimy wyniki analizy ogólnopolskiej. Jednak estymacja z tych wyników, które już zostały ogłoszone, wskazuje, że nasz szacunek sprzed kilku lat znajduje odzwierciedlenie w faktach.

Wiadomo, że kardiologia interwencyjna w Polsce jest na wysokim poziomie. Teraz okazuje się, że system opieki nad pacjentami po zawałach serca też zdaje egzamin. A z drugiej strony choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w Polsce.

43 proc. wszystkich zgonów Polaków powodują choroby układu krążenia. I tak będzie jeszcze przez wiele lat. Polska populacja się starzeje, a styl życia Polaków generalnie nie poprawia się. Według szacunków Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego sprzed kilku lat do 2035 r. należy spodziewać się wzrostu hospitalizacji z powodu chorób układu krążenia o ok. 40 proc. To obrazuje wyzwania, przed jakimi stoi polska kardiologia. Trzeba się do tego przygotować. Oczywiście powinni się przede wszystkim przygotować do tego organizatorzy systemu ochrony zdrowia, żeby w przyszłości zapewnić skuteczne leczenie wszystkich osób.

Które dziedziny kardiologii wymagają więc teraz szczególnej uwagi?

Kardiologia interwencyjna w Polsce rzeczywiście stoi na najwyższym światowym poziomie, ale to nie znaczy, że o tę dziedzinę nie należy dbać. Zmiany w medycynie następują bardzo szybko. Wprowadzane są nowe metody postępowania. Na świecie rozwija się znakomicie przezskórne zabiegowe leczenie wad zastawkowych. To jest wyzwanie dla systemu ochrony zdrowia, bo w Polsce wykonujemy stosunkowo mało zabiegów przezskórnych implantacji zastawek aortalnych czy też przezskórnego leczenia innych wad serca. W tym zakresie powinniśmy zacząć gonić świat, bo świat, czyli w tym przypadku nowoczesna medycyna, nam ucieka. Organizatorzy opieki zdrowotnej, jak się wydaje, uznali, że skoro kardiologia interwencyjna odniosła sukces, to już mogą zająć się innymi dziedzinami.

Czy jest jeszcze jakaś dziedzina kardiologii, w której zostajemy w tyle?

W ciągu ostatnich 10 lat bardzo dynamicznie rozwinęła się na świecie elektroterapia, zarówno w zakresie wszczepiania urządzeń, jak i w zakresie ablacji. Nadrabiamy dystans, który dzieli nas od najlepszych krajów na świecie, lecz apelujemy o uwagę decydentów w zakresie procedur elektrofizjologicznych, bo potrzeby polskich pacjentów nie są w pełni zaspokojone. Wskazuje na to chociażby niedawno opublikowany przez Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne atlas kardiologii.

Kardiologia to jednak nie tylko zabiegi i elektroterapia.

Kardiologia nieinwazyjna również ma swoje poważne problemy. Dotyczą one leczenia niewydolności serca ? spodziewamy się, że pacjentów z tym schorzeniem będzie coraz więcej. Do tego trzeba się przygotować w zakresie organizacji opieki zdrowotnej, pamiętając o innowacyjnych metodach leczenia, które w Polsce nie zawsze są dostępne. Warto też pamiętać o kardiologii ambulatoryjnej. Właśnie utrudniony dostęp do kardiologa był jednym z powodów, dla których Polskie Towarzystwo Kardiologiczne zajęło się zmianą organizacji opieki nad pacjentami po zawale serca. Mieliśmy świadomość, że tylko co czwarty taki pacjent był konsultowany przez kardiologa w ciągu pierwszych trzech miesięcy, tylko co drugi ? w ciągu roku po zawale serca. Więc jeśli ostatecznie KOS-zawał będzie realizowany we wszystkich ośrodkach kardiologicznych, a wierzę, że tak w niedługim czasie się stanie, dostęp do kardiologa dla osób po zawale serca zostanie rozwiązany. Trzeba jednak mieć świadomość, że pacjentów z chorobami układu krążenia jest bardzo dużo. Zwłaszcza ci ze skomplikowanymi schorzeniami powinni być leczeni przez specjalistów. O ile większość osób z nadciśnieniem tętniczym może być z powodzeniem leczona przez lekarzy rodzinnych czy internistów, o tyle pacjenci np. po zawale serca, z poważnymi zaburzeniami rytmu serca czy z niewydolnością serca powinni być konsultowani przez kardiologa. Opieka specjalistyczna w tej dziedzinie wpływa na rokowanie, na długość życia pacjentów, a także na ryzyko hospitalizacji, która zwiększa wydatki systemu ochrony zdrowia.

To jedna strona kardiologii. Po drugiej są pacjenci, którzy chcą być leczeni jak najlepiej.Ale przecież w dużej mierze sami pracujemy na to, żeby trafić na kardiologię.

To prawda. Styl życia ludzi ? codzienne wybory żywieniowe, aktywność fizyczna, narażenie na dym tytoniowy, ale też jakość powietrza, którym oddychamy, i inne czynniki środowiskowe mocno wpływają na częstość występowania chorób układu krążenia. Jeśli chodzi o wybory żywieniowe, to w ciągu ostatnich 10-15 lat nie mamy sukcesów. Nieznacznie zmniejszyło się spożycie soli, ale zwiększa się spożycie mięsa i cukru. Spożywamy coraz więcej kalorii. Niestety zmniejsza się też aktywność fizyczna Polaków. W efekcie wzrasta liczba osób z otyłością, z cukrzycą, będzie narastała liczba osób z nadciśnieniem tętniczym, co w przyszłości spowoduje nową epidemię chorób układu krążenia.

Jak temu zapobiegać?

Duże znaczenie mają działania w zakresie zdrowia publicznego, które są nie tylko w gestii ministra zdrowia czy urzędów kojarzonych z systemem ochrony zdrowia. Długofalowo potrzebne są działania np. ministrów edukacji i sportu, ale również budownictwa, bo doświadczenia wielu krajów wskazują, że rozwiązania urbanistyczne mogą sprzyjać lub zniechęcać do podejmowania aktywności fizycznej. Wielkie znaczenie mają decyzje podejmowane przez ministra finansów. Skutecznym sposobem wpływania na prozdrowotne wybory ludzi są bodźce finansowe, np. ulgi podatkowe na zdrową żywność lub obciążenie podatkami papierosów, alkoholu i niezdrowej żywności. Natomiast instytucje odpowiedzialne za ochronę zdrowia powinny zadbać o dobrą organizację podstawowej opieki zdrowotnej, bo lekarze POZ i pielęgniarki pełnią kluczową rolę w profilaktyce chorób układu krążenia, w edukacji pacjentów, w leczeniu łagodnych form tych chorób.

Co dziś jest priorytetem dla Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego?

Jednym z priorytetów PTK powinno być utrzymywanie dobrych kontaktów z instytucjami decydującymi o kształcie ochrony zdrowia w Polsce. Również z politykami. Chcemy dostarczać im nowoczesnej wiedzy i opiniować akty prawne dotyczące ochrony zdrowia. Ważna jest też edukacja przedstawicieli innych sektorów administracji i gospodarki. Środowiska lekarsko-naukowe mogą być w tym bardzo skuteczne. Myślę, że w najbliższych latach to będzie bardzo ważny aspekt działań Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego.

Rozmawiał Andrzej Dziurdzikowski

Artykuł O sukcesach i potrzebach polskiej kardiologii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z prof. dr. hab. n. med. Zbigniewem Kalarusem, kierownikiem Katedry Kardiologii, Wrodzonych Wad Serca I Elektroterapii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Zabrzu.

Odkąd w 1958 roku w Sztokholmie wszczepiono pacjentowi pierwszy stały układ stymulujący z elektrodami implantowanymi przezżylnie, elektroterapia w kardiologii zaczęła się błyskawicznie rozwijać. Gdzie dziś, w jakich sytuacjach, znajduje ona zastosowanie?

Zacznijmy od tego, że dziś elektroterapia odgrywa w kardiologii bardzo ważną rolę, wkracza wówczas, gdy w leczeniu zaburzeń rytmu serca nie wystarczają metody farmakologiczne.

Wykorzystywana jest w elektrostymulacji serca, w terapiach resynchronizujących, w implantowaniu kardiowerterów-defibrylatorów. I w każdym z tych zastosowań możemy mówić o postępie.

Mamy coraz doskonalsze wszczepialne układy stymulujące, które pozwalają pacjentom prowadzić normalne, aktywne życie. A przy tym urządzenia wszczepialne są coraz mniejsze, od paru lat dążymy do ich miniaturyzacji, oczywiście przy zachowaniu skuteczności.

To znaczy, że nie mamy się czego wstydzić i polska elektroterapia kardiologiczna stoi na niezłym poziomie?

Powiedziałbym, że ma się bardzo dobrze. Zarówno jeśli chodzi o liczbę wszczepianych urządzeń, jak i ich jakość oraz skuteczność. Jesteśmy na bieżąco ze znajomością światowych trendów w tej dziedzinie, a nasi chorzy mają do nich dostęp. Dziś w Polsce żyje ponad 100 tys. osób ze stymulatorami serca, a ich liczba wciąż rośnie. Przybywa chorych z niewydolnością serca, a są to kandydaci do elektroterapii.

Przełomem, choć od tego czasu minęło ok. 20 lat, było wprowadzenie terapii resynchronizującej ? CRT i kardiowertera-defibrylatora ? ICD. Na czym te metody polegają?

Terapia resynchronizująca, składająca się z urządzenia stymulującego oraz elektrod, istotnie oznaczała wielki postęp w leczeniu zaawansowanej niewydolności serca. Jej zadaniem jest korygowanie dyssynchronii skurczów komór. Ta terapia zdecydowanie poprawia jakość życia chorych z niewydolnością serca i zmniejsza częstość hospitalizacji oraz śmiertelność.

Natomiast kardiowerter-defibrylator służy do przerywania złożonych arytmii komorowych, pełni również funkcję klasycznego stymulatora w przypadku, gdy dochodzi do bradykardii. Zarówno przed zastosowaniem terapii resynchronizującej, jak i przed wszczepieniem kardiowertera-defibrylatora, chorzy muszą być dokładnie zdiagnozowani co do przyczyny dysfunkcji i optymalnie leczeni farmakologicznie. W każdym przypadku są konkretne wskazania, konkretne sytuacje kliniczne do zastosowania określonej elektroterapii.

Dużo się ostatnio mówi o opiece skoordynowanej w kardiologii, o kardiologicznych centrach doskonałości. Czy jest tu również miejsce dla elektroterapii?

Jak najbardziej, nie może być inaczej. Zwłaszcza narastająca populacja chorych z niewydolnością serca wymaga kompleksowej opieki ? również ze strony specjalistów z zakresu elektroterapii.

Tylko taka kompleksowa opieka może zapewnić efektywność terapii.

Częścią tej opieki jest także rehabilitacja. Jak wobec tego powinna wyglądać opieka poimplantacyjna w kardiologii? Chyba w tym przypadku już nie jest tak dobrze jak z dostępem polskich chorych do urządzeń wszczepialnych?

Istotnie, tu już nie jest tak różowo. Optymalnie powinno być tak, że każdy pacjent, który ma wszczepione urządzenie stymulujące, resynchronizujące czy kardiowerter-defibrylator, ma zapewnioną stałą opiekę w poradni specjalistycznej. Taki pacjent wymaga długoterminowego nadzoru wielospecjalistycznego i powinien być kontrolowany nie rzadziej niż raz do roku. Kontrole powinny dotyczyć nie tylko stanu zdrowia pacjenta, ale i oceny działania wszczepionego urządzenia.

Jak widzi Pan przyszłość elektroterapii w kardiologii?

Stymulatory, kardiowertery-defibrylatory, urządzenia do terapii resynchronizacyjnej będą jeszcze mniejsze, a sam proces implantacji będzie stawał się coraz mniej inwazyjny. Dążymy do tego, żeby całkowicie wyeliminować stosowanie elektrod wewnątrzsercowych, gdyż są one jedną z głównych przyczyn powikłań po zabiegach elektroterapii, u niektórych pacjentów może dojść do odelektrodowego zapalenia wsierdzia.

W dalszym ciągu będą się rozwijać zabiegi ablacji przezskórnej. W większym zakresie będzie się wykorzystywać telemonitoring, to zresztą przyszłość całej medycyny. Pacjenci nie będą musieli pojawiać się w ośrodku, żeby skontrolowano ich stan i stan urządzenia, ale dzięki zaopatrzeniu w specjalną przystawkę będą mogli być monitorowani przez lekarza zdalnie, bez wychodzenia z domu. I jeśli wystąpią jakieś nieprawidłowości, lekarz to wyłapie i wskaże dalszą drogę postępowania.

Rozmawiała Bożena Stasiak

Centra doskonałości – ośrodki o najwyższej referencyjności

Prof. Piotr Ponikowski | prezes PTK

Centra doskonałości będą ośrodkami o najwyższej referencyjności. Będą w stanie zapewnić pacjentowi wszystko, co można zaoferować chorym z niewydolnością serca: leczenie interwencyjne, elektrofizjologię, obrazowanie na najwyższym poziomie.

Nie wszyscy chorzy z niewydolnością serca będą wymagali leczenia w nich, ale jedynie najciężej chorzy, którym mogą pomóc tylko lekarze z ogromnym doświadczeniem, wykorzystujący najwyższej klasy technologie. Podobnie opieka wygląda w innych krajach, np. w Niemczech, Szwajcarii, Szwecji, USA. Kluczem do sukcesu nie jest jednak 5-6 najlepszych centrów doskonałości i brak opieki na podstawowym poziomie. Dlatego przede wszystkim trzeba zorganizować system podstawowej opieki nad pacjentami, a do centrów doskonałości muszą trafiać najtrudniejsi pacjenci, którzy wymagają najbardziej kosztownych, technologicznie zaawansowanych technik rozpoznawania i leczenia niewydolności serca oraz ogromnego doświadczenia pracujących tam lekarzy. Chcielibyśmy, żeby w centrach doskonałości oceniać i sprawdzać nowe techniki leczenia, które się pojawiają. Nie wszystkie najnowsze techniki, które wprowadza się na świecie, okazują się rzeczywiście tak korzystne. Centra doskonałości pozwolą je zweryfikować przed wdrożeniem na powszechną skalę. Trzeba sprawdzić, które z nich warto wykonywać w polskich warunkach.

Również w centrach doskonałości powinny być prowadzone duże badania kliniczne ? niekomercyjne, niesponsorowane przez firmy. Powinny to być badania inicjowane przez naukowców i ekspertów, które stawiają sobie za cel rozwiązanie trudnych problemów. Tego typu badania nigdy nie będą sponsorowane przez przemysł farmaceutyczny, który nie ma interesu, by to zrobić.

Artykuł Elektroterapia w kardiologii ? nowe trendy pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Jednym z niewątpliwych osiągnięć polskiej kardiologii był Narodowy Program Profilaktyki i Leczenia Chorób Układu Sercowo-Naczyniowego POLKARD. Jego głównym celem była 30-proc. redukcja przedwczesnej umieralności. W programie było aż 26 rejestrów. Z nich czerpaliśmy wiedzę, jak wygląda postępowanie w tych najważniejszych jednostkach chorobowych kardiologicznych w Polsce.

Kolejne sukcesy to: kardiologia inwazyjna i elektroterapia. Poprawił się dostęp do nowoczesnej diagnostyki i terapii, wyrównał dostęp do procedur ratujących życie. Nasz kraj znajduje się na 3. miejscu w Europie pod względem liczby wykonywanych zabiegów pierwotnej angioplastyki wieńcowej w zawale serca na milion mieszkańców. Uplasowaliśmy się tuż za Holandią i Austrią, wyprzedzając takie kraje jak: Wielka Brytania, Francja, Niemcy czy Szwecja. To jest naprawdę dobry wynik.

Kolejnym, niewątpliwym osiągnięciem był katalog świadczeń NFZ, zwłaszcza w zakresie kardiologii zabiegowej. Udało się wprowadzić szereg nowych procedur, takich jak np. zamykanie uszkodzonego przedsionka, zdekompresowana niewydolność serca czy hipotermia. Zwiększyła się liczba zabiegów w kardiologii interwencyjnej. W 2013 roku było wykonanych blisko 230 tys. koronarografii, co daje wskaźnik powyżej 5 tysięcy na milion mieszkańców. Liczba angioplastyk wieńcowych zbliża się do 125 tys. rocznie i wynosi około 3200 na milion mieszkańców. Podobne dane dotyczące implantowanych stymulatorów ? ponad 30 tysięcy, z liczbą powyżej 700. W ostatnich latach zwiększyła się kilkakrotnie liczba kardiowerterów, defibrylatorów ? ten wskaźnik wynosi około 240 na milion mieszkańców.

Najważniejsze wyzwania, przed którymi stoi kardiologia, to poprawa dostępności, zwłaszcza jeśli chodzi o opiekę ambulatoryjną, poprawa jakości opieki kardiologicznej, innowacyjność, kardiologia wieku podeszłego, nowoczesne kształcenie kardiologów oraz nowy program profilaktyki i leczenia chorób układu sercowo-naczyniowego.

Jeśli chodzi o poprawę dostępności, przede wszystkim należy skupić się na kardiologii ambulatoryjnej, jak optymalnie leczyć pacjentów w okresie poszpitalnym. Bardzo ważna jest także rehabilitacja kardiologiczna. Dostęp do niej jest bardzo zróżnicowany w poszczególnych województwach i nadal niewystarczający. Pomocą może być rozwój telekardiologii. Wreszcie wyzwanie, z którym borykamy się od wielu lat i nie udaje nam się z nim poradzić ? zabiegi na naczyniach wieńcowych w ośrodkach kardiologii interwencyjnej. Są problemy w zakresie prewencji wtórnej i rehabilitacji: zaledwie co piąty chory po zawale serca podejmuje rehabilitację, chorzy nieskutecznie modyfikują styl życia, nie zawsze realizują recepty, przyjmują leki nieregularnie lub w ogóle przestają je przyjmować. Jest takie dobre powiedzenie: kolejki do lekarza nie robiły na mnie wrażenia, dopóki sam nie musiałem w nich stać. Mam nadzieję, że ten problem zostanie wkrótce rozwiązany.

Optymalny Model Kompleksowej Rehabilitacji i Wtórnej Prewencji polega na integracji oddziału kardiologicznego, poradni specjalistycznej i lekarza POZ. Dużo się też mówi o zastosowaniu telekardiologii, za pomocą telefonów komórkowych czy tabletów, gdzie będzie można zbierać podstawowe parametry i przekazywać do lekarza prowadzącego.

Kolejne wyzwanie to poprawa jakości opieki kardiologicznej: niezwykle istotne jest wdrażanie wytycznych. Ważna jest referencyjność, rejestry oceniające jakość naszego działania, zwłaszcza w kardiologii zabiegowej, monitorowanie powikłań. Pojawiają się nowe leki, nowe opcje postępowania, coraz trudniejsi chorzy. Chociażby pacjent z MP i OZW ? jeżeli spojrzymy na leki przeciwpłytkowe, przeciwkrzepliwe, to okaże się, że jest wiele możliwości ich stosowania i wybór staje się bardzo trudny.

Powinien być ogłoszony nowy ogólnopolski program prewencji chorób sercowo-naczyniowych Narodowy Program Ochrony Serca, POLKARD, przygotowany w oparciu o założenia Europejskiej Deklaracji na Rzecz Serca. Te wszystkie wyzwania są niezwykle ambitne, jednak ich realizacja przez środowisko kardiologiczne, znane z cierpliwości i determinacji, jest możliwa.

prof. dr hab. n. med. Grzegorz Opolski

Artykuł Tuzin osiągnięć i wyzwań polskiej kardiologii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.