Kiedy uczeń traci przytomność w wyniku wstrząsu anafilaktycznego, liczy się każda sekunda. Tymczasem w Polsce nauczyciel stojący z autowstrzykiwaczem w ręku może nie wiedzieć, czy wolno mu z niego skorzystać. To nie jest problem wiedzy medycznej, tylko problem prawny

W praktyce szkolnej konieczność podania adrenaliny może pojawić się nagle i bez ostrzeżenia, np. podczas lekcji, przerwy, zajęć sportowych albo wycieczki. Objawy wstrząsu anafilaktycznego – m.in. duszność, objawy skórne (np. wysypki), obrzęk gardła, języka, spadek ciśnienia, utrata przytomności – wymagają natychmiastowej reakcji. Dlatego w środowisku szkolnym decyzja o użyciu autowstrzykiwacza nie jest teoretycznym dylematem, lecz realną sytuacją, z którą nauczyciel lub opiekun może zetknąć się każdego dnia.

Skąd bierze się strach przed podaniem adrenaliny?

Paradoks polskiego systemu ratunkowego wynika z kolizji dwóch aktów prawnych. Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (tj. Dz. U. z 2026 r. poz. 141) w art. 3 pkt 7 definiuje pierwszą pomoc jako:

„zespół czynności podejmowanych w celu ratowania osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego wykonywanych przez osobę znajdującą się w miejscu zdarzenia, w tym z wykorzystaniem wyrobu medycznego, wyposażenia wyrobu medycznego, zestawu zabiegowego i systemu w rozumieniu odpowiednio art. 2 pkt 1, 2, 10 i 11 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/745 z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie wyrobów medycznych, zmiany dyrektywy 2001/83/WE, rozporządzenia (WE) nr 178/2002 i rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 oraz uchylenia dyrektyw Rady 90/385/EWG i 93/42/EWG (Dz. Urz. UE L 117 z 05.05.2017, str. 1, z późn. zm.) oraz produktów leczniczych dostępnych na miejscu zdarzenia, dopuszczonych do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej”.

Warto podkreślić, że poprzednio obowiązująca definicja ograniczała zakres podawanych leków wyłącznie do leków bez recepty:

„zespół czynności podejmowanych w celu ratowania osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego wykonywanych przez osobę znajdującą się w miejscu zdarzenia, w tym również z wykorzystaniem wyrobów medycznych, wyposażenia wyrobów medycznych, systemów i zestawów zabiegowych, w rozumieniu przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/745 z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie wyrobów medycznych, zmiany dyrektywy 2001/83/WE, rozporządzenia (WE) nr 178/2002 i rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 oraz uchylenia dyrektyw Rady 90/385/EWG i 93/42/EWG (Dz. Urz. UE L 117 z 05.05.2017, str. 1, z późn. zm.), oraz produktów leczniczych wydawanych bez przepisu lekarza dopuszczonych do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej”.

W Polsce adrenalina jest lekiem na receptę tj. wydawanym wyłącznie z przepisu lekarza (Rp) zgodnie z kategoriami dostępności wskazanymi w ustawie z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (tj. Dz. U. z 2025 r. poz. 750 ze zm.). Dosłowne zestawienie poprzednio obowiązującej definicji pierwszej pomocy oraz faktu, że adrenalina jest dostępna wyłącznie na receptę, przez lata wywoływało u nauczycieli i opiekunów fałszywe przekonanie, że użycie autowstrzykiwacza należącego do ucznia jest działaniem nielegalnym – wkroczeniem w kompetencje medyczne, które może narazić pomagającego na konsekwencje prawne. Tymczasem w 2025 roku miała miejsce zmiana definicji pierwszej pomocy, która odtąd dopuszcza użycie produktów leczniczych dostępnych na miejscu zdarzenia podczas udzielania pierwszej pomocy. Dzięki tej zmianie prawa nauczyciel może podać adrenalinę, którą dziecko ma w swoim plecaku.

Co mówi Kodeks karny?

Art. 162 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 383 ze zm.) stanowi:

„Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”.

Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 27 września 2013 r. (sygn. akt II AKa 271/13) doprecyzował, że „Zasadnie Sąd Okręgowy wskazał, że „charakter koniecznej do wykonania obowiązku pomocy wyznacza konkretna sytuacja. Standard tej pomocy jest wyznaczony konkretnym położeniem w jakim znalazł się człowiek wymagający pomocy, stanem wiedzy osoby zobowiązanej oraz środkami jakimi dysponuje zobowiązany do udzielenia pomocy. Ten standard powinien być określony dla danego wypadku. Zachowanie odbiegające in minus od tak wyznaczonego standardu oznaczać będzie brak udzielenia oczekiwanej pomocy i realizację tym samym typu czynu zabronionego określonego w art. 162 § 1 k.k.” – komentarz do k.k. pod redakcją A. Z. Decydujące jest, że sprawca widząc utrzymujące się lub nawet pogłębiające zagrożenie dla życia lub zdrowia człowieka, nie podejmuje wszelkich dostępnych środków mogących uchylić lub chociażby pomniejszyć wspomniane zagrożenia”.

Wyrok ten, choć wydany w sprawie niezwiązanej bezpośrednio z anafilaksją, bywał przywoływany w przestrzeni publicznej (w tym np. Fundację Allergia) jako element dyskusji na temat możliwości zastosowania adrenaliny w ramach pierwszej pomocy przez świadków zdarzenia. Podnoszenie tego problemu przyczyniło się do zmiany przepisów prawa w 2025 r. rozszerzających definicję pierwszej pomocy.

Stanowisko Ministerstwa Zdrowia z 2021 r. potwierdziło tę wykładnię, wskazując wprost, że adrenalina w autowstrzykiwaczu jest urządzeniem zaprojektowanym z myślą o podaniu przez laika – samego chorego, rodzica, nauczyciela lub przypadkowego przechodnia. [3]

„Z ChPL wynika więc, że producent przewiduje podawanie ww. leku przez pacjenta albo osoby mu towarzyszące, a więc nie będące wykwalifikowanym personelem medycznym. Również ww. wytyczne ERC w zakresie udzielania pierwszej pomocy osobom we wstrząsie anafilaktycznym zalecają podanie poszkodowanemu epinefryny domięśniowo w ampułkostrzykawce”.

Bezpieczeństwo uczniów a dostępność adrenaliny w szkołach

W polskich szkołach zestaw przeciwwstrząsowy jest dostępny w każdym gabinecie profilaktyki zdrowotnej. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 września 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1427 z późn. zm.) w załączniku nr 4 części 3 nakłada wymóg wyposażenia gabinetów profilaktyki zdrowotnej zlokalizowanych w szkołach w przenośne apteczki z zestawem przeciwwstrząsowym. Taki zestaw zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 24 marca 2026 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie wykazu produktów leczniczych, które mogą być doraźnie dostarczane w związku z udzielanym świadczeniem zdrowotnym, oraz wykazu produktów leczniczych wchodzących w skład zestawów przeciwwstrząsowych, ratujących życie (Dz. U. poz. 429) zawiera m.in.:

Adrenalinum 1 mg/ml lub 300 μg/0,3 ml, lub 150 μg/0,3 ml, lub 1 mg/10 ml – roztwór do wstrzykiwań

a także Hydrocortisonum hemisuccinatum – proszek i rozpuszczalnik do sporządzania roztworu do wstrzykiwań lub infuzji lub odpowiedniki terapeutyczne oraz Glucosum 5% lub 10% – roztwór do infuzji (nie dotyczy zestawów dla gabinetów stomatologicznych).

Organizacyjny fundament opieki zdrowotnej w szkole określa ustawa z dnia 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami (Dz.U. 2019 poz. 1078), nakładając na dyrektora szkoły i organ prowadzący szkołę obowiązek zapewnienia warunków organizacyjnych opieki zdrowotnej nad uczniami. Problem jest jednak czysto praktyczny: pielęgniarki szkolne rzadko przebywają w placówce przez cały tydzień, a wstrząs anafilaktyczny może wystąpić w każdej chwili. Czas od ekspozycji na alergen do wystąpienia krytycznej niewydolności krążeniowo-oddechowej wynosi – według klasycznych danych Pumphreya (2000), dotyczących śmiertelnych przypadków anafilaksji – około 15 minut w przypadku jadu owadów oraz około 30 minut w przypadku alergenów pokarmowych. Alergeny pokarmowe są najczęstszym wyzwalaczem anafilaksji u dzieci, w tym w środowisku szkolnym, odpowiadając za większość reakcji anafilaktycznych w tej grupie wiekowej według danych europejskich [1].

Na marginesie, w kontekście szkolnych pielęgniarek warto zwrócić uwagę na praktyczny problem, jaki wiąże się z faktem, że adrenalina jest lekiem dostępnym wyłącznie na receptę. Zgodnie z art. 15a ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 15 ze zm.) w zw. z załącznikiem nr 1 do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 stycznia 2018 r. w sprawie wykazu substancji czynnych zawartych w lekach, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyrobów medycznych ordynowanych przez pielęgniarki i położne oraz wykazu badań diagnostycznych, na które mają prawo wystawiać skierowania pielęgniarki i położne (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1054) pielęgniarki mogą wystawić receptę wyłącznie na leki zawierające substancje czynne wskazane w załączniku do ww. rozporządzenia. Niestety, nie ma w tym wykazie adrenalinum. W praktyce oznacza to, że w szczególnych sytuacjach, w których na stanie szkolnej apteczny nie ma adrenaliny, pielęgniarki nie mogą wystawić recepty celem niezwłocznego podania pacjentowi. O takie rozszerzenie uprawnień postulowała m.in. Naczelna Rada Pielęgniarek i Położonych w 2025 r.

Obwieszczenie MZ z 2022 r.: krok naprzód, biurokratyczna pułapka

Ministerstwo Zdrowia podjęło próbę częściowego uregulowania sytuacji. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 3 listopada 2022 r. w sprawie zaleceń postępowania dotyczących opieki nad uczniami z anafilaksją, astmą oskrzelową, alergicznym nieżytem nosa, atopowym zapaleniem skóry i pokrzywką (Dz. Urz. Min. Zdrow. 2022 poz. 116) określiło protokół działania:

„1) wezwij zespół ratownictwa medycznego (nr alarmowy 112 lub 999) oraz powiadom rodzica ucznia – jeżeli możesz poproś o to inną osobę; w przypadku potrzeby, poproś dyspozytora ratownictwa medycznego o wskazówki, jak pomóc uczniowi;

2) w przypadku pojawienia się co najmniej 2 objawów, w miarę dostępności podaj autowstrzykiwacz lub ampułkostrzykawkę z adrenaliną (samodzielne podanie przez ucznia, pielęgniarkę środowiska nauczania i wychowania albo higienistkę szkolną lub nauczyciela po odpowiednim przeszkoleniu), w przednioboczną powierzchnię uda w 1/3 jego górnej części (…)”.

Jednocześnie załącznik do rozporządzenia w części pierwszej określającej ogólne zasady sprawowania opieki nad uczniem przewlekle chorym w szkole w ustępie 5 utrwalił wymóg podwójnej zgody pisemnej:

„Podawanie leków podczas pobytu ucznia w szkole przez pracowników szkoły może odbywać się wyłącznie za ich pisemną zgodą oraz na podstawie upoważnienia przez rodzica”.

Co się ostatnio zmieniło?

Nowelizacja rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 12 stycznia 2011 r. w sprawie wykazu produktów leczniczych, które mogą być doraźnie dostarczane w związku z udzielanym świadczeniem zdrowotnym, oraz wykazu produktów leczniczych wchodzących w skład zestawów przeciwwstrząsowych, ratujących życie (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1772 z późn. zm.), która weszła w życie 14 kwietnia 2026 r., zniosła rozróżnienie na zestawy przeciwwstrząsowe, z których produkty lecznicze mogły być podawane przez lekarza, lekarza dentystę, felczera lub starszego felczera od tych które mogły być podawane przez pielęgniarkę, położną i ustanowiła jeden wykaz dla wszystkich tych zawodów. Ponadto nowelizacja wprowadziła podział wyposażenia zestawów przeciwwstrząsowych pomiędzy poszczególnymi rodzajami ambulatoryjnych świadczeń oraz stacjonarnych i całodobowych. Zgodnie z rozporządzeniem w skład każdego zestawu wchodzi adrenalina (Adrenalinum) w postaci roztworu do wstrzykiwań (1 mg/ml lub 300 μg/0,3 ml, lub 150 μg/0,3 ml, lub 1 mg/10 ml).

Takie rozwiązanie pozostaje zgodne z aktualnymi wytycznymi Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI, 2021; aktualizacja 2024) [3] oraz standardami Resuscitation Council UK (RCUK, 2021) [4], które wskazują domięśniowe podanie adrenaliny jako leczenie pierwszego rzutu w anafilaksji.

Europejska Akademia Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI) w dokumencie European Advocacy Manifesto z 2024 r. szacuje, że możliwe do uniknięcia koszty pośrednie wynikające z niewłaściwego leczenia alergii w Unii Europejskiej wynoszą od 55 do 151 miliardów euro rocznie [3]. W Polsce każdego roku problem anafilaksji dotyka szacunkowo ponad 130 tys. osób, a liczba zgonów oceniana jest na około 100 rocznie. W przypadku anafilaksji wywołanej jadem owadów nawet połowa śmiertelnych reakcji dotyczy osób bez udokumentowanej wcześniej historii uczulenia na jad, natomiast w anafilaksji pokarmowej – zwłaszcza u dzieci – większość zgonów odnotowuje się u osób z wcześniej rozpoznaną alergią [1].

Środowiska medyczne i prawnicze, w tym Polskie Towarzystwo Alergologiczne oraz Fundacja Allergia, od lat postulują zmiany systemowe mające na celu zwiększenie bezpieczeństwa osób zagrożonych anafilaksją. Nowelizacja ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym z 2025 r. rozszerzyła definicję pierwszej pomocy, jednoznacznie dopuszczając podanie adrenaliny z autowstrzykiwacza przez świadków zdarzenia, w tym pracowników placówek edukacyjnych. W związku z powyższym aktualne postulaty koncentrują się przede wszystkim na zapewnieniu szerokiej dostępności autowstrzykiwaczy w szkołach i przestrzeni publicznej, niezależnie od tego, czy poszkodowany posiada własne urządzenie i dokumentację alergologiczną, czy też nie.

Materiał powstał we współpracy z ALK-Abelló

Bibliografia i podstawy prawne

Polskie akty prawne

1. Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (tj. Dz. U. z 2026 r. poz. 141), art. 3 pkt 7;
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 383 z późn. zm.), art. 162 § 1;
3. Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (tj. Dz. U. z 2025 r. poz. 750 z późn. zm.);
4. Ustawa z dnia 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami (Dz.U. 2019 poz. 1078);
5. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 września 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1427 ze zm.) załącznik nr 4;
6. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 marca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wykazu produktów leczniczych, które mogą być doraźnie dostarczane w związku z udzielanym świadczeniem zdrowotnym, oraz wykazu produktów leczniczych wchodzących w skład zestawów przeciwwstrząsowych, ratujących życie (Dz. U. poz. 429).
7. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 3 listopada 2022 r. w sprawie zaleceń postępowania dotyczących opieki nad uczniami z anafilaksją, astmą oskrzelową, alergicznym nieżytem nosa, atopowym zapaleniem skóry i pokrzywką (Dz. Urz. Min. Zdrow. 2022 poz. 116)

Orzecznictwo

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 września 2013 r., sygn. akt II AKa 271/13

Wytyczne i dokumenty naukowe

[1] Jahnz-Różyk K. i in., Anaphylaxis in Poland: the epidemiology and direct costs, Postępy Dermatologii i Alergologii, 2017; PMC5799754; dane NFZ 2008–2015;
[2] Fundacja Allergia, Pierwsza pomoc – podanie adrenaliny przez świadka zdarzenia, allergia.pl, 2022; Projekt ustawy zmieniającej definicję pierwszej pomocy – i co dalej?
allergia.pl, 2023;
[3] https://allergia.pl/podanie-adrenaliny-przez-swiadka-zdarzenia/

Ponadto

EAACI, European Advocacy Manifesto, 2024, eaaci.org;
Resuscitation Council UK (RCUK), Emergency Treatment of Anaphylaxis – Guidelines for Healthcare Providers, maj 2021, resus.org.uk;

Artykuł Adrenalina w szkole – kto ma prawo jej użyć i dlaczego wciąż się boimy pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Anafilaksja może pojawić się nagle i błyskawicznie doprowadzić do zagrożenia życia – nawet u osób, które nigdy nie miały objawów alergii. O rosnącej skali tego zjawiska oraz konieczności zapewnienia powszechnego dostępu do adrenaliny dyskutowali eksperci podczas konferencji, która odbyła się 15 kwietnia w Warszawie

To może stać się nagle, w dowolnym, najczęściej całkiem nieoczekiwanym miejscu, o każdej porze, w każdej chwili. Anafilaksja to ciężka, szybko, bardzo szybko, nierzadko wręcz błyskawicznie rozwijająca się reakcja alergiczna, która stanowi zagrożenie życia. Takie właśnie zdarzenie dotknęło 15-letniego Konstantego, który nigdy przedtem nie cierpiał na alergię, był całkowicie zdrowy.

Podczas urodzinowego wyjścia do kina po spożyciu napoju i przekąsek chłopiec nagle poczuł drapanie w gardle. Następnie pojawiły się wysypka, obrzęk i nasilające się trudności w oddychaniu. Dzięki szybkiej reakcji i podaniu adrenaliny w pobliskiej aptece jego życie zostało uratowane. Drugą dawkę adrenaliny otrzymał w szpitalu.

Jak relacjonowała jego mama, niedługo później doszło do kolejnego epizodu – tym razem w domu, już po spożyciu hot doga. Rodzina była jednak przygotowana i natychmiast podała Kostkowi adrenalinę. Przyczyna reakcji nadal pozostaje nieznana, a chłopiec jest w trakcie szczegółowej diagnostyki.

Ta poruszająca historia otworzyła dyskusję o koniecznych zmianach systemowych, które mogą zwiększyć bezpieczeństwo pacjentów, zwłaszcza poprzez zapewnienie powszechnego dostępu do adrenaliny jako jedynego skutecznego leku ratującego życie w anafilaksji, szczególnie w środowisku szkolnym.

Rosnąca skala problemu

Prof. dr hab. n. med. Karina Jahnz-Różyk, konsultant krajowa w dziedzinie alergologii, kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych, Pneumonologii i Alergologii Wojskowego Instytutu Medycznego – Państwowy Instytut Badawczy, zwróciła uwagę na rosnącą liczbę reakcji anafilaktycznych, które mogą rozwinąć się w ciągu minut, a nawet sekund.

W Polsce rocznie rozpoznaje się ok. 130 tys. przypadków anafilaksji, z czego blisko 100 kończy się zgonem. Najczęstszymi przyczynami są alergeny pokarmowe  szczególnie orzechy – ale także leki i użądlenia owadów. – Składa się na to wiele przyczyn, m.in. coraz większy udział różnych alergogennych dodatków do żywności, o których producenci nie zawsze albo niezbyt konkretnie informują, jedzenie w różnych zakątkach świata, gdzie nie zawsze wiemy, co spożywamy. A alergie na pokarmy mogą być bardzo silne. Szczególnie na orzechy, zwłaszcza nerkowce. Ok. 23 proc. wszystkich ciężkich alergii pokarmowych stanowią właśnie alergie na orzechy. Wystarczą śladowe ilości, żeby doszło do reakcji alafilaktycznej. Nerkowce powodują jedne z najczęstszych alergii u dzieci, zaś u dorosłych migdały – tłumaczyła prof. Jahnz-Różyk.

Ekspertka podkreśliła również, że anafilaksja wciąż bywa niedostatecznie rozpoznawana, co prowadzi do opóźnienia w podaniu adrenaliny. Kluczowe znaczenie ma edukacja społeczeństwa oraz wprowadzenie jednolitych standardów postępowania, zwłaszcza w placówkach oświatowych. – Dostęp do adrenaliny zdecydowanie powinien być powszechniejszy, ale do tego potrzebujemy zmian systemowych, stworzenia jednolitych standardów i skoordynowanej opieki nad pacjentami, którzy doznali reakcji anafilaktycznej – argumentowała.

Luki systemowe i potrzeba edukacji

Prof. dr. hab. n. med. Marek Jutel, kierownik Katedry Immunologii Klinicznej Uniwersytetu we Wrocławiu, dyrektor Central and Southern European Allergy and Asthma Alliance, prezydent Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej(EAACI) w latach 2019–2022, wskazał, że choć nie każda reakcja anafilaktyczna od razu zagraża życiu, każda może w każdej chwili przybrać taki charakter. Najczęstszą przyczyną zgonów jest opóźnienie w podaniu adrenaliny, szczególnie u osób, które doświadczają wstrząsu po raz pierwszy. Dlatego – jak zaznaczył – kluczowe jest nie tylko zapewnienie dostępu do leku, ale także powszechna edukacja dotycząca rozpoznawania pierwszych objawów i zasad podawania adrenaliny.

Prof. Marek Jutel: – Reakcja anafilaktyczna może dotyczyć wielu układów – krążeniowego, oddechowego, pokarmowego, skóry. Rozpoznanie pierwszych objawów i ich uważna obserwacja mogą uchronić przed groźnymi następstwami. Adrenalinę lepiej podać za wcześnie niż za późno.

Z kolei prof. dr hab. n. med. Radosław Gawlik, kierownik Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych, Alergologii i Immunologii Klinicznej Śląskiego Uniwersytetu Medycznego, omówił znaczenie diagnostyki po przebytym epizodzie anafilaksji. Wskazał, że u dzieci najczęstszymi przyczynami są pokarmy, użądlenia owadów i leki, natomiast u dorosłych dominują reakcje polekowe. Zwrócił również uwagę na zjawisko anafilaksji idiopatycznej oraz możliwy związek z mastocytozą, która może maskować objawy choroby. Mastocytoza to rzadka grupa nowotworów układu krwiotwórczego charakteryzująca się nadmiernym gromadzeniem komórek tucznych (mastocytów) w skórze lub narządach wewnętrznych.

– Postać skórna (pokrzywka) występuje głównie u dzieci, układowa u dorosłych. Może być i tak, że to incydent anafilaksji prowadzi do wykrycia mastocytozy. W każdym przypadku po zdarzeniu anafilaksji konieczna jest konsultacja z alergologiem, który zleci odpowiedną diagnostykę dla ustalenia, jakie jest ryzyko ponownej reakcji anafilaktycznej. To m.in. rozszerzone badania laboratoryjne, testy skórne, molekularne – wyliczał prof. Gawlik.

Adrenalina ratuje życie

Szczególne miejsce w dyskusji zajęła kwestia bezpieczeństwa w placówkach edukacyjnych. Dr hab. n. med. Katarzyna Plata-Nazar podkreśliła, że nawet 20 proc. dzieci doświadcza anafilaksji bez wcześniejszych objawów skórnych, co utrudnia jej rozpoznanie. Dlatego niezbędne jest przeszkolenie całego personelu szkół i przedszkoli oraz ścisła współpraca z rodzicami.

– Adrenalina ratuje życie i tak powinna być traktowana – mówiła ekspertka. – Placówki oświatowe, ale też inne miejsca publiczne, należą do tzw. miejsc krytycznych. Idealnie byłoby, gdyby wzorem takich urządzeń jak defibrylatory, wstrzykiwacze z adrenaliną znajdowały się w tych miejscach, a personel wiedziałby, jak się nim posługiwać. Tak jak każdy, kto doznał już wstrząsu anafilaktycznego i nosi przy sobie autowstrzykiwacz, potrafi samodzielnie podać sobie ten lek ratujący życie, tak tym bardziej wiedziałby to personel placówki edukacyjno-opiekuńczej. A podać adrenalinę z automatycznego wstrzykiwacza może każdy świadek zdarzenia. W sytuacji dramatycznej wręcz powinien to zrobić.

Eksperci zgodnie wskazywali, że autowstrzykiwacze z adrenaliną powinny być dostępne w miejscach publicznych, a świadkowie zdarzenia powinni mieć możliwość ich użycia bez obaw prawnych.

Nowoczesna forma podania adrenaliny

Dr n. med. Anna Kosowska, specjalistka Pediatrii i Alergologii z Katedry Immunologii Klinicznej Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu, zaprezentowała nowe możliwości terapeutyczne, w tym donosową formę adrenaliny, która – choć w Polsce jeszcze nierefundowana (istnieje szansa, że w tym roku się to zmieni) – może znacząco zwiększyć bezpieczeństwo pacjentów, zwłaszcza dzieci. Metoda ta eliminuje barierę strachu przed igłą i może ułatwić szybkie podanie leku przez osoby bez wykształcenia medycznego.

Wszyscy eksperci byli zgodni: w przypadku anafilaksji liczy się czas, a adrenalina jest lekiem pierwszego wyboru i powinna być podana jak najszybciej. Jej błyskawiczne zastosowanie zmniejsza ryzyko powikłań i zgonu.

W czasie konferencji dziennikarze i zaproszeni goście odbyli trening podawania adrenaliny na specjalnym fantomie.

Konferencja w Warszawie pokazała, że choć świadomość problemu rośnie, wciąż istnieje pilna potrzeba zmian systemowych, które zapewnią powszechny dostęp do adrenaliny oraz odpowiednie przygotowanie społeczeństwa do reagowania w sytuacjach zagrożenia życia. Spotkanie było ważnym krokiem w kierunku poprawy bezpieczeństwa pacjentów – szczególnie dzieci i młodzieży – oraz budowania systemu, w którym szybka pomoc stanie się standardem, a nie wyjątkiem.

Bożena Stasiak
fot. Bartek Dąbrowski

Artykuł Gdy liczą się sekundy. Eksperci apelują o powszechny dostęp do adrenaliny pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Kilka sekund wystarczyło, aby spokojne popołudnie zamieniło się w dramatyczną walkę o życie. Piętnastoletni Kostek, który w kinie z kolegami świętował urodziny, po łyku napoju dostał wstrząsu anafilaktycznego. Decydujące okazały się szybka reakcja przyjaciela i pomoc farmaceuty z pobliskiej apteki, który podał chłopcu adrenalinę. O tym, jak wyglądały te dramatyczne minuty, Ewie Podsiadły-Natorskiej opowiada Anita Danisiewicz-Kawecka, mama chłopca

W jakich okolicznościach doszło do wstrząsu anafilaktycznego u pani syna?

W dniu, w którym miało miejsce to dramatyczne wydarzenie, Kostek obchodził swoje 15. urodziny. Razem ze swoją siostrą bliźniaczką przyszli na świat 14 lutego. Z tej okazji Kostek zaprosił kilku najbliższych kolegów do Cinema City w Jankach na seans filmowy, później planowali wspólnie pójść na pizzę. Przed kinem chłopcy weszli jeszcze do sklepu, żeby kupić przekąski. Jeden z kolegów wybrał napój energetyczny o smaku limonki. Kostek sprawdził, czy mogą go kupić – okazało się, że tak, bo nie zawiera tauryny, a poziom kofeiny wynosi poniżej 150 mg/l, więc formalnie nie jest traktowany jak napój energetyczny i może być sprzedawany osobom niepełnoletnim.

Usiedli w kinie w jednym rzędzie, film się rozpoczął. Wtedy właśnie Kostek wziął łyk tego napoju. Po ok. 20 sekundach zaczęło robić mu się duszno. Poszedł do toalety, żeby sprawdzić, co się dzieje. Pojawiła się pokrzywka. W tym momencie zadzwonił do taty, żeby po niego przyjechał. Koledzy zaniepokojeni jego długą nieobecnością zaczęli go szukać. Najpierw poszedł jeden z nich – nie znalazł go i wrócił na salę. Poprosił drugiego kolegę, żeby spróbował jeszcze raz. I to właśnie Włodkowi przypadła bardzo trudna rola – zdał ją na piątkę.

Znalazł mojego syna już przed kinem. Kostek dzwonił właśnie do taty, mówiąc, że bardzo źle się czuje. W tym samym czasie wróciłam do domu. Po kilku minutach mąż odebrał telefon – słyszę głos syna i od razu wiem, że jest bardzo źle. Mąż mówi, że już jedzie. Gdy kończy rozmowę, mówię: „Oddzwoń i powiedz, że tam jest apteka. Niech idą po pomoc, a my już jedziemy”.

Włodek włączył nawigację, bo nie wiedział, gdzie jest najbliższa apteka. Nie udało im się znaleźć ochroniarza. Tylko jeden dorosły mężczyzna zapytał, czy potrzebują pomocy. Kostek odpowiedział, że nie – że właśnie idą do apteki, bo dostał reakcji alergicznej. Zostali z tym sami. A z sekundy na sekundę było coraz gorzej. Włodek opowiadał, że stanowili niecodzienny widok – dwóch nastolatków biegnących przez centrum handlowe. Jeden w T-shircie, spuchnięty, czerwony na całym ciele, krzyczący z bólu i pytający, gdzie jest apteka.

Nikt nie pomógł, nikt się nie zainteresował. Na szczęście udało im się dotrzeć do apteki. Za to do końca życia będę wdzięczna losowi.

Jak przebiegała akcja ratunkowa?

Z relacji Włodka wiem, że kiedy wbiegli do apteki, sytuacja była już bardzo poważna. Udało mu się tylko powiedzieć, że Kostek dostał reakcji alergicznej na coś, co zjadł. Nie wiedział jeszcze, że chodziło o łyk napoju. Personel apteki zareagował natychmiast. Syn został zaprowadzony na zaplecze, a „dowództwo” przejął farmaceuta, który podał mu adrenalinę i wezwał karetkę. Farmaceuta wiedział, że to wstrząs anafilaktyczny i że życie mojego syna jest zagrożone. To on uratował Kostkowi życie.

W tym czasie Włodek poszedł po rzeczy Kostka, napisał do mnie SMS-a, że syn jest pod opieką, a potem, że przyjechała karetka. Z mężem dotarliśmy do apteki pięć minut po przyjeździe ratowników.

Chcę też podkreślić coś bardzo ważnego: zaopiekowano się również Włodkiem. Gdy wrócił z rzeczami syna, zaproponowano mu, żeby poszedł na zaplecze do Kostka, żeby ten nie był sam. Zapytano, czy chce się napić wody. Pomyślano także o nim. Człowieczeństwo i empatia – to pierwsze słowa, które przychodzą mi do głowy, gdy wspominam wszystkich ludzi pracujących tamtego dnia w tej aptece.

Na co pani syn jest uczulony? Co okazało się wyzwalaczem reakcji alergicznej?

Na razie tego nie wiemy. Pod koniec marca Kostka czeka całodzienny pobyt na oddziale alergologicznym w szpitalu dziecięcym przy ul. Żwirki i Wigury w Warszawie. Będzie miał serię badań, które – mam nadzieję – pomogą ustalić, co było przyczyną tej reakcji.

To wszystko stało się tak nagle. Co pani wtedy przeżyła?

Tego nie da się zapomnieć. Nawet kiedy o tym piszę, mam ściśnięty żołądek i łzy w oczach.

Proszę sobie wyobrazić: szaleńczy bieg przez zatłoczone centrum handlowe. Wpadam do apteki, biegnę na zaplecze i widzę swoje dziecko siedzące na krześle. Całe w drgawkach i czerwone z bólu, jakby wyszło z kadzi z farbą, spuchnięte w nienaturalny sposób, cierpiące. Pamiętam, że zdążyłam jeszcze podziękować farmaceucie za udzielenie pomocy. Syn miał już założoną kroplówkę. Ratownicy tłumaczyli, co zostało podane – był to steryd i przeciwhistaminowa klemastyna, wykonali mu też EKG. Po chwili ruszyliśmy karetką do szpitala. Na sygnale.

Dopiero w połowie drogi stan syna poprawił się na tyle, że nie trzeba było podawać drugiej dawki adrenaliny. Ratownik powiedział mi wtedy, że była taka możliwość. To uświadomiło mi, jak niewiele brakowało, aby to były ostatnie urodziny Kostka.

Muszę też dodać jedno smutne spostrzeżenie: większość polskich kierowców wciąż nie wie, jak tworzyć korytarz życia. Ale to już temat na osobną rozmowę.

Jaką formę adrenaliny dostał pani syn? Czy trudno było ją podać?

Kostkowi podano 300 mikrogramów adrenaliny przy pomocy autowstrzykiwacza. To lek bardzo prosty w użyciu. To niezwykle ważne, bo zwykle stosuje się go w sytuacjach ogromnego stresu i presji czasu.

Jeśli chodzi o pomoc, jaką otrzymał mój syn, mogę powiedzieć tylko jedno: nie ma słów, które wyraziłyby moją wdzięczność wobec pracowników apteki Dr. Max, a szczególnie farmaceuty, który ratował życie mojego dziecka. Nie dopuszczam nawet do siebie myśli, że ta historia mogła mieć inne zakończenie.

Czy to doświadczenie zostawiło w Kostku jakiś ślad?

Poprosiłam Kostka, żeby sam się do tego odniósł. Powiedział: „Nie, nie mam żadnej traumy pourazowej, nie mam problemów ze snem. Nawet zapomniałem o tym zdarzeniu”. Z własnego doświadczenia wiem jednak, że nasz mózg potrafi chronić nas w niezwykły sposób – wypierać bardzo trudne doświadczenia i głęboko je ukrywać. Czasem taka „puszka Pandory” otwiera się dopiero po latach i wtedy potrzebna jest profesjonalna pomoc.

Jaką jedną zmianę systemową wprowadziłaby pani od jutra, żeby nasze dzieci były bezpieczniejsze?

Uważam, że w szkołach powinny odbywać się zajęcia uczące reagowania w takich sytuacjach. Nie tylko w formie tradycyjnej lekcji. Powinny przychodzić osoby, które przeżyły dzięki czyjejś pomocy, powinny być pokazywane realne przykłady i zdjęcia pokazujące, jak wygląda osoba we wstrząsie anafilaktycznym. Może wtedy więcej ludzi wiedziałoby, że ktoś właśnie walczy o życie. Powinna też być dostępna adrenalina – lek ratujący życie, i personel szkoły wiedzący, kiedy i jak ją podać w razie potrzeby. A gdybym mogła naprawdę pomarzyć – wynalazłabym szczepionkę przeciwko znieczulicy, obojętności i braku empatii. I uczyniłabym ją szczepieniem obowiązkowym.

Artykuł powstał we współpracy z ALK-Abelló

Artykuł Wstrząs anafilaktyczny u nastolatka. „20 sekund po łyku napoju mój syn zaczął się dusić” pochodzi z serwisu Świat Lekarza.