Kiedy uczeń traci przytomność w wyniku wstrząsu anafilaktycznego, liczy się każda sekunda. Tymczasem w Polsce nauczyciel stojący z autowstrzykiwaczem w ręku może nie wiedzieć, czy wolno mu z niego skorzystać. To nie jest problem wiedzy medycznej, tylko problem prawny
W praktyce szkolnej konieczność podania adrenaliny może pojawić się nagle i bez ostrzeżenia, np. podczas lekcji, przerwy, zajęć sportowych albo wycieczki. Objawy wstrząsu anafilaktycznego – m.in. duszność, objawy skórne (np. wysypki), obrzęk gardła, języka, spadek ciśnienia, utrata przytomności – wymagają natychmiastowej reakcji. Dlatego w środowisku szkolnym decyzja o użyciu autowstrzykiwacza nie jest teoretycznym dylematem, lecz realną sytuacją, z którą nauczyciel lub opiekun może zetknąć się każdego dnia.
Skąd bierze się strach przed podaniem adrenaliny?
Paradoks polskiego systemu ratunkowego wynika z kolizji dwóch aktów prawnych. Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (tj. Dz. U. z 2026 r. poz. 141) w art. 3 pkt 7 definiuje pierwszą pomoc jako:
„zespół czynności podejmowanych w celu ratowania osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego wykonywanych przez osobę znajdującą się w miejscu zdarzenia, w tym z wykorzystaniem wyrobu medycznego, wyposażenia wyrobu medycznego, zestawu zabiegowego i systemu w rozumieniu odpowiednio art. 2 pkt 1, 2, 10 i 11 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/745 z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie wyrobów medycznych, zmiany dyrektywy 2001/83/WE, rozporządzenia (WE) nr 178/2002 i rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 oraz uchylenia dyrektyw Rady 90/385/EWG i 93/42/EWG (Dz. Urz. UE L 117 z 05.05.2017, str. 1, z późn. zm.) oraz produktów leczniczych dostępnych na miejscu zdarzenia, dopuszczonych do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej”.
Warto podkreślić, że poprzednio obowiązująca definicja ograniczała zakres podawanych leków wyłącznie do leków bez recepty:
„zespół czynności podejmowanych w celu ratowania osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego wykonywanych przez osobę znajdującą się w miejscu zdarzenia, w tym również z wykorzystaniem wyrobów medycznych, wyposażenia wyrobów medycznych, systemów i zestawów zabiegowych, w rozumieniu przepisów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/745 z dnia 5 kwietnia 2017 r. w sprawie wyrobów medycznych, zmiany dyrektywy 2001/83/WE, rozporządzenia (WE) nr 178/2002 i rozporządzenia (WE) nr 1223/2009 oraz uchylenia dyrektyw Rady 90/385/EWG i 93/42/EWG (Dz. Urz. UE L 117 z 05.05.2017, str. 1, z późn. zm.), oraz produktów leczniczych wydawanych bez przepisu lekarza dopuszczonych do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej”.
W Polsce adrenalina jest lekiem na receptę tj. wydawanym wyłącznie z przepisu lekarza (Rp) zgodnie z kategoriami dostępności wskazanymi w ustawie z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (tj. Dz. U. z 2025 r. poz. 750 ze zm.). Dosłowne zestawienie poprzednio obowiązującej definicji pierwszej pomocy oraz faktu, że adrenalina jest dostępna wyłącznie na receptę, przez lata wywoływało u nauczycieli i opiekunów fałszywe przekonanie, że użycie autowstrzykiwacza należącego do ucznia jest działaniem nielegalnym – wkroczeniem w kompetencje medyczne, które może narazić pomagającego na konsekwencje prawne. Tymczasem w 2025 roku miała miejsce zmiana definicji pierwszej pomocy, która odtąd dopuszcza użycie produktów leczniczych dostępnych na miejscu zdarzenia podczas udzielania pierwszej pomocy. Dzięki tej zmianie prawa nauczyciel może podać adrenalinę, którą dziecko ma w swoim plecaku.
Co mówi Kodeks karny?
Art. 162 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 383 ze zm.) stanowi:
„Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”.
Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 27 września 2013 r. (sygn. akt II AKa 271/13) doprecyzował, że „Zasadnie Sąd Okręgowy wskazał, że „charakter koniecznej do wykonania obowiązku pomocy wyznacza konkretna sytuacja. Standard tej pomocy jest wyznaczony konkretnym położeniem w jakim znalazł się człowiek wymagający pomocy, stanem wiedzy osoby zobowiązanej oraz środkami jakimi dysponuje zobowiązany do udzielenia pomocy. Ten standard powinien być określony dla danego wypadku. Zachowanie odbiegające in minus od tak wyznaczonego standardu oznaczać będzie brak udzielenia oczekiwanej pomocy i realizację tym samym typu czynu zabronionego określonego w art. 162 § 1 k.k.” – komentarz do k.k. pod redakcją A. Z. Decydujące jest, że sprawca widząc utrzymujące się lub nawet pogłębiające zagrożenie dla życia lub zdrowia człowieka, nie podejmuje wszelkich dostępnych środków mogących uchylić lub chociażby pomniejszyć wspomniane zagrożenia”.
Wyrok ten, choć wydany w sprawie niezwiązanej bezpośrednio z anafilaksją, bywał przywoływany w przestrzeni publicznej (w tym np. Fundację Allergia) jako element dyskusji na temat możliwości zastosowania adrenaliny w ramach pierwszej pomocy przez świadków zdarzenia. Podnoszenie tego problemu przyczyniło się do zmiany przepisów prawa w 2025 r. rozszerzających definicję pierwszej pomocy.
Stanowisko Ministerstwa Zdrowia z 2021 r. potwierdziło tę wykładnię, wskazując wprost, że adrenalina w autowstrzykiwaczu jest urządzeniem zaprojektowanym z myślą o podaniu przez laika – samego chorego, rodzica, nauczyciela lub przypadkowego przechodnia. [3]
„Z ChPL wynika więc, że producent przewiduje podawanie ww. leku przez pacjenta albo osoby mu towarzyszące, a więc nie będące wykwalifikowanym personelem medycznym. Również ww. wytyczne ERC w zakresie udzielania pierwszej pomocy osobom we wstrząsie anafilaktycznym zalecają podanie poszkodowanemu epinefryny domięśniowo w ampułkostrzykawce”.
Bezpieczeństwo uczniów a dostępność adrenaliny w szkołach
W polskich szkołach zestaw przeciwwstrząsowy jest dostępny w każdym gabinecie profilaktyki zdrowotnej. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 września 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1427 z późn. zm.) w załączniku nr 4 części 3 nakłada wymóg wyposażenia gabinetów profilaktyki zdrowotnej zlokalizowanych w szkołach w przenośne apteczki z zestawem przeciwwstrząsowym. Taki zestaw zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 24 marca 2026 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie wykazu produktów leczniczych, które mogą być doraźnie dostarczane w związku z udzielanym świadczeniem zdrowotnym, oraz wykazu produktów leczniczych wchodzących w skład zestawów przeciwwstrząsowych, ratujących życie (Dz. U. poz. 429) zawiera m.in.:
Adrenalinum 1 mg/ml lub 300 μg/0,3 ml, lub 150 μg/0,3 ml, lub 1 mg/10 ml – roztwór do wstrzykiwań
a także Hydrocortisonum hemisuccinatum – proszek i rozpuszczalnik do sporządzania roztworu do wstrzykiwań lub infuzji lub odpowiedniki terapeutyczne oraz Glucosum 5% lub 10% – roztwór do infuzji (nie dotyczy zestawów dla gabinetów stomatologicznych).
Organizacyjny fundament opieki zdrowotnej w szkole określa ustawa z dnia 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami (Dz.U. 2019 poz. 1078), nakładając na dyrektora szkoły i organ prowadzący szkołę obowiązek zapewnienia warunków organizacyjnych opieki zdrowotnej nad uczniami. Problem jest jednak czysto praktyczny: pielęgniarki szkolne rzadko przebywają w placówce przez cały tydzień, a wstrząs anafilaktyczny może wystąpić w każdej chwili. Czas od ekspozycji na alergen do wystąpienia krytycznej niewydolności krążeniowo-oddechowej wynosi – według klasycznych danych Pumphreya (2000), dotyczących śmiertelnych przypadków anafilaksji – około 15 minut w przypadku jadu owadów oraz około 30 minut w przypadku alergenów pokarmowych. Alergeny pokarmowe są najczęstszym wyzwalaczem anafilaksji u dzieci, w tym w środowisku szkolnym, odpowiadając za większość reakcji anafilaktycznych w tej grupie wiekowej według danych europejskich [1].
Na marginesie, w kontekście szkolnych pielęgniarek warto zwrócić uwagę na praktyczny problem, jaki wiąże się z faktem, że adrenalina jest lekiem dostępnym wyłącznie na receptę. Zgodnie z art. 15a ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 15 ze zm.) w zw. z załącznikiem nr 1 do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 stycznia 2018 r. w sprawie wykazu substancji czynnych zawartych w lekach, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego i wyrobów medycznych ordynowanych przez pielęgniarki i położne oraz wykazu badań diagnostycznych, na które mają prawo wystawiać skierowania pielęgniarki i położne (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1054) pielęgniarki mogą wystawić receptę wyłącznie na leki zawierające substancje czynne wskazane w załączniku do ww. rozporządzenia. Niestety, nie ma w tym wykazie adrenalinum. W praktyce oznacza to, że w szczególnych sytuacjach, w których na stanie szkolnej apteczny nie ma adrenaliny, pielęgniarki nie mogą wystawić recepty celem niezwłocznego podania pacjentowi. O takie rozszerzenie uprawnień postulowała m.in. Naczelna Rada Pielęgniarek i Położonych w 2025 r.
Obwieszczenie MZ z 2022 r.: krok naprzód, biurokratyczna pułapka
Ministerstwo Zdrowia podjęło próbę częściowego uregulowania sytuacji. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 3 listopada 2022 r. w sprawie zaleceń postępowania dotyczących opieki nad uczniami z anafilaksją, astmą oskrzelową, alergicznym nieżytem nosa, atopowym zapaleniem skóry i pokrzywką (Dz. Urz. Min. Zdrow. 2022 poz. 116) określiło protokół działania:
„1) wezwij zespół ratownictwa medycznego (nr alarmowy 112 lub 999) oraz powiadom rodzica ucznia – jeżeli możesz poproś o to inną osobę; w przypadku potrzeby, poproś dyspozytora ratownictwa medycznego o wskazówki, jak pomóc uczniowi;
2) w przypadku pojawienia się co najmniej 2 objawów, w miarę dostępności podaj autowstrzykiwacz lub ampułkostrzykawkę z adrenaliną (samodzielne podanie przez ucznia, pielęgniarkę środowiska nauczania i wychowania albo higienistkę szkolną lub nauczyciela po odpowiednim przeszkoleniu), w przednioboczną powierzchnię uda w 1/3 jego górnej części (…)”.
Jednocześnie załącznik do rozporządzenia w części pierwszej określającej ogólne zasady sprawowania opieki nad uczniem przewlekle chorym w szkole w ustępie 5 utrwalił wymóg podwójnej zgody pisemnej:
„Podawanie leków podczas pobytu ucznia w szkole przez pracowników szkoły może odbywać się wyłącznie za ich pisemną zgodą oraz na podstawie upoważnienia przez rodzica”.
Co się ostatnio zmieniło?
Nowelizacja rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 12 stycznia 2011 r. w sprawie wykazu produktów leczniczych, które mogą być doraźnie dostarczane w związku z udzielanym świadczeniem zdrowotnym, oraz wykazu produktów leczniczych wchodzących w skład zestawów przeciwwstrząsowych, ratujących życie (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1772 z późn. zm.), która weszła w życie 14 kwietnia 2026 r., zniosła rozróżnienie na zestawy przeciwwstrząsowe, z których produkty lecznicze mogły być podawane przez lekarza, lekarza dentystę, felczera lub starszego felczera od tych które mogły być podawane przez pielęgniarkę, położną i ustanowiła jeden wykaz dla wszystkich tych zawodów. Ponadto nowelizacja wprowadziła podział wyposażenia zestawów przeciwwstrząsowych pomiędzy poszczególnymi rodzajami ambulatoryjnych świadczeń oraz stacjonarnych i całodobowych. Zgodnie z rozporządzeniem w skład każdego zestawu wchodzi adrenalina (Adrenalinum) w postaci roztworu do wstrzykiwań (1 mg/ml lub 300 μg/0,3 ml, lub 150 μg/0,3 ml, lub 1 mg/10 ml).
Takie rozwiązanie pozostaje zgodne z aktualnymi wytycznymi Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI, 2021; aktualizacja 2024) [3] oraz standardami Resuscitation Council UK (RCUK, 2021) [4], które wskazują domięśniowe podanie adrenaliny jako leczenie pierwszego rzutu w anafilaksji.
Europejska Akademia Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI) w dokumencie European Advocacy Manifesto z 2024 r. szacuje, że możliwe do uniknięcia koszty pośrednie wynikające z niewłaściwego leczenia alergii w Unii Europejskiej wynoszą od 55 do 151 miliardów euro rocznie [3]. W Polsce każdego roku problem anafilaksji dotyka szacunkowo ponad 130 tys. osób, a liczba zgonów oceniana jest na około 100 rocznie. W przypadku anafilaksji wywołanej jadem owadów nawet połowa śmiertelnych reakcji dotyczy osób bez udokumentowanej wcześniej historii uczulenia na jad, natomiast w anafilaksji pokarmowej – zwłaszcza u dzieci – większość zgonów odnotowuje się u osób z wcześniej rozpoznaną alergią [1].
Środowiska medyczne i prawnicze, w tym Polskie Towarzystwo Alergologiczne oraz Fundacja Allergia, od lat postulują zmiany systemowe mające na celu zwiększenie bezpieczeństwa osób zagrożonych anafilaksją. Nowelizacja ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym z 2025 r. rozszerzyła definicję pierwszej pomocy, jednoznacznie dopuszczając podanie adrenaliny z autowstrzykiwacza przez świadków zdarzenia, w tym pracowników placówek edukacyjnych. W związku z powyższym aktualne postulaty koncentrują się przede wszystkim na zapewnieniu szerokiej dostępności autowstrzykiwaczy w szkołach i przestrzeni publicznej, niezależnie od tego, czy poszkodowany posiada własne urządzenie i dokumentację alergologiczną, czy też nie.
Materiał powstał we współpracy z ALK-Abelló
Bibliografia i podstawy prawne
Polskie akty prawne
1. Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (tj. Dz. U. z 2026 r. poz. 141), art. 3 pkt 7;
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 383 z późn. zm.), art. 162 § 1;
3. Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (tj. Dz. U. z 2025 r. poz. 750 z późn. zm.);
4. Ustawa z dnia 12 kwietnia 2019 r. o opiece zdrowotnej nad uczniami (Dz.U. 2019 poz. 1078);
5. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 września 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1427 ze zm.) załącznik nr 4;
6. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 marca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wykazu produktów leczniczych, które mogą być doraźnie dostarczane w związku z udzielanym świadczeniem zdrowotnym, oraz wykazu produktów leczniczych wchodzących w skład zestawów przeciwwstrząsowych, ratujących życie (Dz. U. poz. 429).
7. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 3 listopada 2022 r. w sprawie zaleceń postępowania dotyczących opieki nad uczniami z anafilaksją, astmą oskrzelową, alergicznym nieżytem nosa, atopowym zapaleniem skóry i pokrzywką (Dz. Urz. Min. Zdrow. 2022 poz. 116)
Orzecznictwo
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 września 2013 r., sygn. akt II AKa 271/13
Wytyczne i dokumenty naukowe
[1] Jahnz-Różyk K. i in., Anaphylaxis in Poland: the epidemiology and direct costs, Postępy Dermatologii i Alergologii, 2017; PMC5799754; dane NFZ 2008–2015;
[2] Fundacja Allergia, Pierwsza pomoc – podanie adrenaliny przez świadka zdarzenia, allergia.pl, 2022; Projekt ustawy zmieniającej definicję pierwszej pomocy – i co dalej?
allergia.pl, 2023;
[3] https://allergia.pl/podanie-adrenaliny-przez-swiadka-zdarzenia/
Ponadto
EAACI, European Advocacy Manifesto, 2024, eaaci.org;
Resuscitation Council UK (RCUK), Emergency Treatment of Anaphylaxis – Guidelines for Healthcare Providers, maj 2021, resus.org.uk;
