Ośrodki neurologiczne realizują obecnie 20 programów lekowych ze 141 programów lekowych realizowanych ogółem w naszym kraju (14 proc.). Innymi słowy, aktualnie co siódmy program lekowy w Polsce jest realizowany przez neurologów

Z wymienionych 20 programów lekowych część realizowana jest tylko przez neurologów, a część wspólnie z lekarzami innych specjalizacji. Do lipca 2025 roku funkcjonowały jeszcze dwa dodatkowe programy z zakresu neurologii – usunięty program lekowy B.130 Leczenie chorych z dystrofią mięśniową Duchenne’a spowodowaną mutacją nonsensowną w genie dystrofiny (ICD-10: G71.0) oraz B.89 Leczenie ewerolimusem chorych na stwardnienie guzowate z niekwalifikującymi się do leczenia operacyjnego guzami podwyściółkowymi olbrzymiokomórkowymi (SEGA) (ICD-10 Q85.1) – ewerolismus, substancja czynna z tego programu lekowego, został przesunięty do katalogu leków refundowanych w chemioterapii. [1]

Według konsultanta krajowego w dziedzinie neurologii, prof. Bartosza Karaszewskiego, w 2024 r. w 14 programach lekowych w neurologii leczono ok. 54 tys. pacjentów za kwotę ok. 1,6 mld zł. [2]

W latach 2021–2024 kontrakty Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) zawarte na realizację 12 głównych programów lekowych w neurologii rosły proporcjonalnie do potrzeb klinicystów i pacjentów. W 2022 roku odnotowano wzrost kontraktów w porównaniu do 2021 roku o 131,3 proc., co odpowiadało kwocie in plus 192 253 864 zł. W 2023 roku odnotowano wzrost kontraktów w porównaniu do 2022 roku o 172,9 proc., co odpowiadało kwocie in plus 587 768 890 zł. W 2024 roku odnotowano wzrost kontraktów w porównaniu do 2023 roku o 119,3 proc., co odpowiadało kwocie in plus 268 735 043 zł.

Jednak według stanu kontraktacji na lipiec 2025 r. sytuacja diametralnie zmieniła się na niekorzyść. Odnotowano o 16,3 proc. zmniejszenie kontraktów na 2025 rok versus kontrakty na 2024 rok. Odpowiadało to kwocie in minus 271 125 134 zł. Oznacza to nie tylko zagrożenie kontynuacji leczenia pacjentów już włączonych do programów lekowych, ale również brak środków na włączanie nowych pacjentów do programów lekowych w 2025 roku (np. w przypadku programu lekowego B.29 powinno to być ok. 1,6 tys. nowych pacjentów z SM). [3]

Należy zaznaczyć, że w przypadku województw: śląskiego, mazowieckiego, pomorskiego i łódzkiego kontrakty w zakresie programów lekowych na 2025 zostały zawarte tylko na 9 miesięcy, co nie jest dobrym mechanizmem, bo generuje problemy z dostępem chorych do programu oraz stwarza trudności dla ośrodków w zakresie planowania terapii w ramach programów lekowych.

Szczególnie dotyczy to programów lekowych, w których leczona jest największa liczba chorych: programu B.29 Leczenie chorych na stwardnienie rozsiane, który odnotował mniejszy kontrakt na 2025 rok vs. 2024 rok o 17,3 proc. i programu lekowego B.57 Leczenie pacjentów ze spastycznością kończyn z użyciem toksyny botulinowej typu A – spadek o 15,8 proc. W przypadku programu lekowego B.90 Leczenie zaburzeń motorycznych w przebiegu zaawansowanej choroby Parkinsona również istnieje potrzeba zwiększenia wartości kontraktów i liczby ośrodków klinicznych prowadzących program.

Wysokość kontraktów NFZ na programy lekowe w neurologii warunkuje nie tylko adekwatny do potrzeb medycznych dostęp pacjentów do terapii. Właściwe finansowanie zabezpiecza wysoką jakość świadczonych usług przez ośrodki kliniczne, poprzez możliwość zatrudnienia odpowiednich kadr medycznych i pomocniczych, koordynację i kompleksowość opieki. W przypadku programu lekowego B.29 Leczenie chorych na stwardnienie rozsiane w 2024 roku ok. 24 tys. pacjentów było leczonych w 129 ośrodkach klinicznych realizujących program. Wydaje się, że liczba ośrodków klinicznych w Polsce w przypadku tego programu jest wystarczająca. Natomiast w przypadku takich programów lekowych jak: B.90 Leczenie zaburzeń motorycznych w przebiegu zaawansowanej choroby Parkinsona i B.57 Leczenie pacjentów ze spastycznością kończyn z użyciem toksyny botulinowej typu A istnieje potrzeba wzrostu liczby ośrodków klinicznych, a poprzez to wzrostu liczby leczonych pacjentów.

Podsumowanie

• Z analizy danych Narodowego Funduszu Zdrowia wynika znaczące niedoszacowanie kontraktów w zakresie programów lekowych w neurologii zawartych na 2025 r.
• Niedoszacowanie kontraktów na 2025 r. implikuje problemy z dostępem do terapii pacjentów już leczonych w programach lekowych i nowo zdiagnozowanych chorych.
• Ośrodki kliniczne chcące leczyć pacjentów w ramach programów lekowych, a mające niższy kontrakt na 2025 r. w porównaniu do 2024 roku zmuszone są raportować nadwykonania, czyli tak naprawdę kredytować leczenie ze środków własnych. Może zdarzyć się, że ośrodek nie włączy pacjenta do programu lekowego lub zaoferuje najtańszą i najmniej skuteczną terapię z powodów finansowych, a nie wskazań i zaleceń medycznych.

Rekomendacje

• Rekomendowane jest jak najszybsze aneksowanie kontraktów na programy lekowe w neurologii – wartość kontraktów powinna pozwalać na leczenie pacjentów już włączonych do programów lekowych i nowo zdiagnozowanych w 2025 roku chorych.
• Rekomendowane jest zwiększenie wyceny świadczeń w programach lekowych biorące pod uwagę rosnące koszty działania ośrodków klinicznych.
• Rekomendowane jest kompleksowe rozpatrywanie rachunku kosztów i korzyści uwzgledniające fakt, że nowoczesne terapie stosowane w ramach programów lekowych w neurologii prowadzą do zahamowania postępu choroby i utrzymania produktywności pacjentów (wykazały to analizy danych ZUS w zakresie mniejszej liczby orzeczeń rentowych oraz spadku liczby dni absencji chorobowej w przypadku stwardnienia rozsianego i migreny przewlekłej).

Dr n. med. Jakub Gierczyński, MBA, European Health Network
Prof. dr hab. n. med. Alina Kułakowska, prezes Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, Klinika Neurologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Piśmiennictwo

1. Załącznik Nr 6 do zarządzenia Nr 72/2025/DGL Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 4 sierpnia 2025 r. Wykaz programów lekowych. Dostępne: https://baw.nfz.gov.pl/NFZ/document/43640/Zarzadzenie-72_2025_DGL
2. Raport z konferencji naukowej pt. Healthcare Policy Roundtable. Stan obecny i wyzwania polskiej neurologii w kontekście starzejącego się społeczeństwa. Instytut Rozwoju Spraw Społecznych. Warszawa. Maj 2025. Dostępne: https://irss.org.pl/wp-content/uploads/Raport_HCPS_Neurologia_2025.pdf
3. Informator o zawartych umowach, NFZ. Dostępne: https://www.nfz.gov.pl/o-nfz/informator-o-zawartych-umowach/
4. Mapy Potrzeb Zdrowotnych, Ministerstwo Zdrowia. Dostępne: https://basiw.mz.gov.pl/

Artykuł Programy lekowe w neurologii – stan obecny i wyzwania na przyszłość pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Starzejące się społeczeństwo, niedobór specjalistów, niewystarczająco finansowane programy lekowe i coraz większa liczba pacjentów. Polska neurologia staje przed wyjątkowo trudnymi wyzwaniami. O priorytetach na 2025 rok rozmawiamy z prof. Aliną Kułakowską, prezes Polskiego Towarzystwa Neurologicznego

Neurologia mierzy się dziś z rosnącą liczbą pacjentów z chorobami neurodegeneracyjnymi. Jakie niesie to wyzwania?

Neurologia obejmuje diagnostykę i leczenie chorób ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, a wiele z nich – jak udary czy choroby neurodegeneracyjne – występuje częściej wraz z wiekiem. Tymczasem nasze społeczeństwo szybko się starzeje. W Polsce niestety nie funkcjonuje skuteczna profilaktyka pierwotna chorób mózgu. Brakuje edukacji na temat higieny mózgu, który – jak każdy narząd – ulega procesowi starzenia. Zdrowa dieta, ruch, dobry sen, unikanie używek i ograniczenie przebodźcowania mózgu to podstawy profilaktyki. Świecące ekrany, ciągle przychodzące powiadomienia czy zalewające nas fake newsy nie służą naszym mózgom. Dlatego potrzebujemy systemowej edukacji zdrowotnej już od najmłodszych lat. Tak jak uczymy dzieci mycia zębów, powinniśmy uczyć je dbania o zdrowie mózgu. Bo przecież mózg to nasz główny komputer, którym odbieramy bodźce z otoczenia i który kieruje pracą wszystkich pozostałych narządów, komunikując się z nimi za pomocą nerwów obwodowych. Jeżeli przestanie prawidłowo funkcjonować, stracimy swoją osobowość – przestaniemy być tym, kim jesteśmy.

Jakie schorzenia stanowią dziś największy problem?

Nieprzerwanie ogromnym wyzwaniem pozostają udary mózgu. Co roku w Polsce dochodzi do 90 tys. udarów oraz 30 tys. epizodów przemijającego niedokrwienia mózgu (TIA). Udar to jedna z głównych przyczyn zgonów i najczęstsza przyczyna trwałej niepełnosprawności.

Kolejną kwestią są schorzenia neurodegeneracyjne, zwłaszcza choroba Alzheimera i choroba Parkinsona. Obecnie jesteśmy u progu rejestracji w Unii Europejskiej pierwszych leków wpływających na przebieg choroby Alzheimera. Jeżeli zostaną one zarejestrowane i zrefundowane, bardzo istotne stanie się postawienie wczesnego rozpoznania i właściwa kwalifikacja chorych do takiego leczenia. To zadanie dla neurologów, którzy są jedynymi specjalistami posiadającymi kwalifikacje do przeprowadzenia prawidłowej diagnostyki różnicowej otępień i właściwego postawienia rozpoznania choroby Alzheimera. Przy drogich terapiach kwalifikacja pacjentów do leczenia musi być wyjątkowo trafna.

Co wymaga pilnych zmian w organizacji opieki neurologicznej?

Ogromnym problemem są braki kadrowe. Ponad 200 oddziałów neurologii w Polsce zmaga się z niedoborem lekarzy oraz pielęgniarek. Potrzebna jest retaryfikacja procedur neurologicznych, szczególnie szpitalnych, co pozwoliłoby uatrakcyjnić ciężką pracę połączoną z koniecznością dyżurowania w oddziałach neurologicznych.

Kolejnym krokiem powinno być przesunięcie części procedur diagnostycznych i terapeutycznych do opieki ambulatoryjnej. Jednak na ten moment poradnie nie są na to gotowe. Często to jednoosobowe gabinety bez zaplecza diagnostycznego ani personelu pomocniczego. Potrzebujemy realnych inwestycji: odpowiednio wycenionych pakietów diagnostycznych, nowych standardów organizacyjnych i lepszego finansowania.

Po trzecie, wyzwaniem są niedoszacowane kontrakty na programy lekowe. Mamy ich w neurologii już prawie 20, lecz wiele świadczeń przekracza zakontraktowane limity, a w niektórych szpitalach nadwykonania z zeszłego roku nie zostały wciąż jeszcze rozliczone. Istotne jest lepsze dopasowanie liczby zakontraktowanych świadczeń do rzeczywistych potrzeb i stopniowe przenoszenie części terapii do lecznictwa otwartego.

A co powinno być priorytetem diagnostycznym w 2025 roku?

Przede wszystkim wczesna diagnostyka chorób neurologicznych. Jeszcze niedawno neurologia była głównie specjalizacją diagnostyczną. Dziś coraz częściej dysponujemy skutecznymi terapiami i choć wciąż rzadko mówimy o całkowitym wyleczeniu, to w wielu przypadkach możemy zahamować postęp choroby. Powodzenie leczenia zależy jednak od momentu jego wdrożenia. Im wcześniej rozpoznamy chorobę i rozpoczniemy właściwe leczenie, tym większe szanse na spowolnienie jej postępu. Tu mogą pomóc lekarze POZ, szybko kierując osoby z objawami neurologicznymi do neurologa. By tak się jednak stało, konieczna jest szersza edukacja na temat chorób układu nerwowego w trakcie szkolenia specjalizacyjnego. W programach szkoleń nadal poświęca się niewiele uwagi neurologii. Również Lekarski Egzamin Końcowy nie zawiera bloku pytań z tej dziedziny. W mojej ocenie to poważne niedopatrzenie, biorąc pod uwagę fakt, że w populacji ogólnej co trzecia osoba już zachorowała bądź zachoruje na chorobę układu nerwowego. Neurolodzy apelują: zwracajcie uwagę na objawy neurologiczne i nie wahajcie się kierować pacjentów do specjalistów.

Biomarkery coraz częściej pojawiają się w kontekście diagnostyki i leczenia chorób neurologicznych. Czy mogą stać się standardowym narzędziem klinicznym, np. w stwardnieniu rozsianym lub chorobie Alzheimera?

Odpowiednio dobrane biomarkery mogłyby zrewolucjonizować diagnostykę i leczenie. Pozwoliłyby lepiej dopasować terapię i poprawić jej skuteczność. Niestety, w neurologii wciąż nam ich brakuje. Od lat prowadzę program leczenia stwardnienia rozsianego (SM) i obserwuję to każdego dnia. Mimo szerokiego dostępu do nowoczesnych terapii nadal nie potrafimy przewidzieć, która z nich będzie najbezpieczniejsza i najskuteczniejsza dla konkretnego pacjenta. Wybór leczenia opiera się na różnych przesłankach – klinicznych, obrazowych, immunologicznych – lecz nadal obarczony jest dużą niepewnością.

Przeciwieństwem tej sytuacji, doskonale pokazującym, jak rozwój nowoczesnych metod terapeutycznych pozwala skrócić czas interwencji i poprawić rokowania pacjentów, jest leczenie rdzeniowego zaniku mięśni (SMA). Jest to rzadka (w Polsce choruje ok. 1 tys. osób), uwarunkowana genetycznie choroba, która do niedawna w większości przypadków prowadziła do nieuchronnej śmierci w ciągu kilku pierwszych lat życia. Dziś dysponujemy kilkoma lekami wpływającymi na genom pacjentów, które sprawiają, że obarczone chorobą dzieci nie tylko żyją, ale też prawidłowo się rozwijają. Wprowadzenie skutecznego leczenia przyśpieszyło diagnostykę – wprowadzono w całym kraju badania przesiewowe noworodków w kierunku SMA.

Na zakończenie, jakie przełomowe odkrycia w neurologii mogą nastąpić w najbliższych latach?

Największą nadzieję wiążę z leczeniem chorób neurodegeneracyjnych. Prowadzone są liczne badania kliniczne, których celem jest znalezienie skutecznej terapii hamującej neurodegenerację w chorobach Alzheimera, Parkinsona, Huntingtona czy w stwardnieniu zanikowym bocznym. Jak już wspomniałam, oczekuje się, że już wkrótce mogą zostać dopuszczone do użytku w UE leki spowalniające postęp choroby Alzheimera. Gdy to się wydarzy, życie tysięcy ludzi może ulec zmianie. Jednak żadne z osiągnięć medycznych nie przyniesie pełnych efektów bez wzrostu świadomości społecznej. To właśnie szybka reakcja – pacjenta, jego bliskich i lekarza POZ, a następnie neurologa – w połączeniu z dostępem do nowoczesnych terapii daje dziś największą szansę na skuteczne leczenie.

Rozmawiała: Ewa Wojciechowska

Artykuł Udar, choroba Alzheimera, SM. Priorytety w neurologii w 2025 roku pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z prof. dr. hab. n. med. Konradem Rejdakiem, prezesem Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, kierownikiem Katedry i Kliniki Neurologii Uniwersytetu Medycznego w Lublinie

Gdyby porównał pan polską neurologię z chwili, gdy obejmował pan stanowisko prezesa PTN, do czasów obecnych – dużo się zmieniło?

Bardzo. Krajobraz neurologiczny zmienił się bardzo gruntownie głównie pod względem perspektyw i możliwości leczenia. Kiedy obejmowałem funkcję prezesa PTN, mieliśmy ogromne ograniczenia, odstawaliśmy od reszty rozwiniętych krajów Europy. Teraz żyjemy w zupełnie innej rzeczywistości. Stało się to możliwe dzięki rozszerzeniu programów lekowych, które obecnie są podstawą terapii. Wprowadziliśmy również interwencyjne leczenie udaru mózgu i w tym zakresie zrobiliśmy ogromny skok.
Na drugim biegunie pozostaje niedosyt, że nie udało się dokonać systemowych zmian w kwestii organizacji opieki neurologicznej. Nie szło to niestety w parze z polityką osób ówcześnie zarządzających Ministerstwem Zdrowia. Powstał rozdźwięk pomiędzy pomysłami a możliwościami ich realizacji.

To wyzwanie na kolejną kadencję?

Niewątpliwie. Muszą dokonać się zmiany, bo inaczej korzyści, które osiągnęliśmy w neurologii, nie znajdą zastosowania w praktyce. Jeśli natomiast chodzi o środowisko neurologów, to cieszę się, że nasze towarzystwo się rozwija, pojawiają się nowi członkowie i to aktywnie w nim uczestniczący. Aktywność naszych neurologów wzrosła, tak samo jak chęć uczestniczenia w ważnych wydarzeniach.
Moja kadencja przebiegała pod znakiem wielkiego jubileuszu 90-lecia istnienia PTN. Jubileuszowy był dla nas rok 2023, zorganizowaliśmy wtedy wielki kongres, który podsumował działalność towarzystwa. Jesteśmy jednym z najstarszych towarzystw neurologicznych na świecie, mamy duży wkład w rozwój światowej neurologii. Zacieśniliśmy współpracę z Europejską Akademią Neurologii oraz z innymi towarzystwami. Mamy bardzo zdolnych młodych neurologów, którzy reprezentują nas w różnych renomowanych ośrodkach naukowych. Liczymy, że wrócą do nas i będą pracować na dalszy postęp neurologii. Młodzież to przyszłość każdej dziedziny nauki, a szczególnie tak trudnej i rewolucyjnie rozwijającej się jak neurologia.

Prof. Alina Kułakowska twierdzi, że neurologia nie należy do najpopularniejszych specjalizacji. Czy to nie jest tak, że młodzi boją się, że sobie z nią nie poradzą, szczególnie że pacjentów neurologicznych przybywa lawinowo?

Na pewno jest to trudna dziedzina, ale też niezwykle ciekawa i fascynująca. Niestety, neurologów nam brakuje, dlatego konieczna jest poprawa warunków naszej pracy, aby sprzyjało to wyborowi tej dziedziny. Mamy obecnie duży kryzys oddziałów neurologicznych, co odstrasza młodych ludzi od szpitali, a jednocześnie nie wyobrażam sobie uczenia się neurologii klinicznej bez bazy szpitalnej, bez wielu lat pracy w szpitalu – taki jednak powinien być naturalny przebieg kariery zawodowej. I to są też kolejne wyzwania na przyszłość.

Czy neurologia jako dziedzina korzysta z nowoczesnych technologii takich jak np. sztuczna inteligencja? One się w neurologii przydają?

Zdecydowanie tak – i to na pewno będzie ogromne pole rozwoju pod względem diagnostycznym, ale też telemedycznym. Jestem przekonany, że algorytmy dotyczące leczenia będą powstawały z udziałem sztucznej inteligencji, choć neurologia jest jedną z tych dziedzin, w których ludzkie oko jest nieodzowne, podobnie jak doświadczenie i wyczucie, umiejętność komunikacji z pacjentem. Sztuczna inteligencja tego za nas nie zrobi.

Rozmawiała: Ewa Podsiadły-Natorska

Chciałabym podziękować całemu Zarządowi Głównemu PTN, który wspierał mnie w tej kadencji – prof. Alinie Kułakowskiej, prof. Jarosławowi Sławkowi, prof. Agnieszce Słowik, prof. Anetcie Lasek-Bal oraz dr. Robertowi Bonkowi. Tworzyliśmy wspaniały zespół, który reprezentuje neurologię w bardzo wielu dziedzinach. Wszystkie sukcesy zawdzięczam ich merytorycznemu wsparciu. Dziękuję również za stały kontakt kolegom i koleżankom neurologom z poradni oraz z oddziałów, którzy inspirowali mnie w poszukiwaniu nowych rozwiązań i kierunków rozwoju naszego towarzystwa, a którzy zgłaszali też liczne uwagi i zwracali uwagę na problemy, które komunikowaliśmy opinii publicznej. Wreszcie dziękuję mediom, które podejmowały temat neurologii.

prof. Konrad Rejdak

Artykuł Prof. Konrad Rejdak: Sztuczna inteligencja nie zastąpi czynnika ludzkiego pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z prof. dr hab. n. med. Aliną Kułakowską, prezesem elektem Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, rozmawia Paweł Kruś

Obejmie pani funkcję prezesa Polskiego Towarzystwa Neurologicznego już 11 września podczas jubileuszowego XXV Kongresu PTN w Białymstoku. Co uznaje pani profesor za największe kroki milowe, jeśli chodzi o poprzednie lata w polskiej neurologii. Jaki jest bilans otwarcia?

Najważniejszym osiągnięciem z punktu widzenia pacjentów i nas – neurologów jest poprawa dostępu do nowoczesnych technologii terapeutycznych. W ciągu ostatnich 3 lat zrefundowano w neurologii dużą liczbę nowych cząsteczek, w bardzo różnych wskazaniach. Neurologia stała się tą dziedziną medycyny, w której można skutecznie leczyć pacjentów. Przez wiele lat pokutowała opinia, że neurolodzy coraz lepiej potrafią diagnozować chorych, ale cóż z tego, skoro nie mają ich czym leczyć. W tej chwili sytuacja wygląda zgoła inaczej – mamy leki dla wielu wskazań. Najlepiej świadczy o tym fakt, że prowadzimy w neurologii 17 programów lekowych.
Z kolei bardzo ważnym osiągnięciem organizacyjnym jest fakt powołania przez Ministra Zdrowia w lutym 2022 roku Krajowej Rady ds. Neurologii. Kieruje nią pani prof. Halina Sienkiewicz-Jarosz. Mam również przyjemność być jej członkiem. W tym roku dołączył także do rady pan minister Wojciech Konieczny, który jest przecież neurologiem. Rada pracuje intensywnie i nie ustaje w wysiłkach, aby zainteresować decydentów w ochronie zdrowia problemami neurologii. Zabiega zwłaszcza o usprawnienie diagnostyki i poprawę dostępu do leczenia pacjentów z chorobami mózgu. Bo – powiedzmy to w sposób jasny i jednoznaczny – chorobami mózgu zajmują się przede wszystkim neurolodzy. A z racji starzenia się społeczeństwa liczba pacjentów neurologicznych rośnie w sposób dramatyczny.

To bardzo ważne, co pani profesor właśnie powiedziała – że choroby mózgu są domeną neurologów.

Nam, neurologom zawsze wydawało się to rzeczą oczywistą; uważaliśmy, że każdy decydent w ochronie zdrowia powinien wiedzieć, czym neurolog się zajmuje. Okazuje się jednak, że wiedza na ten temat w społeczeństwie jest bardzo nikła – i niestety nikła jest również wśród decydentów. Każdy przechodzień zapytany na ulicy, czym zajmuje się kardiologia, od razu odpowie, że chorobami serca. Onkologia? Chorobami nowotworowymi. A neurologia? Obawiam się, że na dziesięć osób może jedna odpowie, że chorobami mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów obwodowych.

Myślę, że przysłowiowy przechodzień skojarzy neurologię tylko z udarem. Fakt, iż to neurolog leczy praktycznie wszystkie choroby mózgu, nie jest oczywisty.

I musimy zacząć o tym mówić głośno! To jedno z wyzwań dla mnie. Neurologia – choroby mózgu – powinny stać się priorytetem w ochronie zdrowia. Dużo mówi się w tej chwili o polityce senioralnej, powołuje instytucje, komitety, ale ich członkami są tylko geriatrzy, nie ma w ich składzie neurologów. Okazuje się, że politycy i decydenci w ochronie zdrowia nie wiedzą/nie dostrzegają, że to neurolodzy dźwigają istotny ciężar diagnostyki i leczenia naszych seniorów. To w oddziałach neurologicznych większość pacjentów stanowią osoby po 65. roku życia.

Podobnie jest z chorobami rzadkimi.

Tak. Znowu dużo mówi się o Narodowym Planie dla Chorób Rzadkich, ale przecież zdecydowana większość chorób rzadkich manifestuje się objawami ze strony układu nerwowego. A kto w Polsce leczy choroby rzadkie? Przecież takiej specjalizacji u nas nie ma. Większość pacjentów z chorobami rzadkimi to pacjenci neurologiczni, co też nie dociera do szerszej świadomości społecznej.

Jakie główne wyzwania, jeśli chodzi o choroby rzadkie, widzi pani na najbliższe lata? Istnieje potrzeba powołania ośrodków referencyjnych?

Jest plan powołania ośrodków referencyjnych dla chorób rzadkich. Na pewno część ośrodków neurologicznych spełni stawiane przed nimi wymogi. Choroby rzadkie to bardzo heterogenna grupa chorób. Część z nich, mimo że występuje rzadko, jest doskonale znana każdemu neurologowi pracującemu w oddziale i w poradni, przykładem jest miastenia. Inne to choroby ultrarzadkie, których wielu neurologów może nigdy nie zobaczyć w swoim życiu zawodowym, np. choroba Fabry’ego czy ataksja Friedreicha.

A co z niedoborem kadr w ochronie zdrowia? Neurologia też się z tym mierzy?

Kadry medyczne to kolejne wyzwanie. Problem jest ogromny. Przeciętny neurolog w Polsce ma 55 lat, a 1/3 pracujących neurologów ma prawa emerytalne, co oznacza, że każdy z nich w dowolnej chwili może przejść na emeryturę. Neurologów w Polsce jest ok. 4000. Na umowę z NFZ pracuje ok. 3700 – to oni dźwigają główny ciężar opieki neurologicznej w Polsce.
Obserwujemy też niekorzystny trend odchodzenia specjalistów neurologii z lecznictwa zamkniętego, tzn. ze szpitali, do poradni, gdzie praca jest lżejsza, bez dyżurów, a równie dobrze płatna. Wskutek tego powstał ogromny niedobór kadry neurologicznej w oddziałach szpitalnych, które z tego powodu są zamykane praktycznie we wszystkich regionach kraju.

Młodzież garnie się do neurologii?

Niestety nie jest to najbardziej popularna specjalizacja. Wynika to z faktu, że neurologia jest specjalizacją bardzo szeroką, obecnie chyba najszerszą wśród wszystkich specjalizacji lekarskich. Mamy choroby mózgu, rdzenia kręgowego, nerwów obwodowych, złącza nerwowo-mięśniowego i mięśni, o różnej etiologii. Są udary, nowotwory, choroby infekcyjne, autoimmunologiczne, neurodegeneracyjne – jak choroba Parkinsona czy Alzheimera. Oraz choroby rzadkie, których jest mnóstwo. Neurologia jest więc specjalizacją bardzo trudną i bardzo rozległą. I – powiedzmy sobie wprost – nieprzynoszącą takich profitów jak wiele innych specjalizacji. Na szczęście w lipcu 2023 r. udało się dołączyć specjalizację z neurologii do wykazu specjalizacji priorytetowych, co nieco poprawiło rekrutację na rezydentury i mamy nadzieję, że zaowocuje większym zainteresowaniem absolwentów medycyny.

Jeszcze większy problem jest z pielęgniarkami neurologicznymi.

Praca pielęgniarki na oddziale neurologicznym jest bardzo ciężka psychicznie i fizycznie, większość pacjentów wymaga całodobowej opieki. W 2015 r. specjalizację z neurologii wycofano z wykazu specjalizacji pielęgniarskiej. Tłumaczenie było takie, że zagadnienia neurologiczne pokryją inne specjalizacje neurologiczne. A kto uczy pielęgniarki w ramach tych specjalizacji o terapiach infuzyjnych w chorobie Parkinsona, nowoczesnych lekach w SM czy terapii genetycznej w SMA? Pilnie potrzebujemy dobrze wykształconych pielęgniarek neurologicznych.

Poprawa organizacji opieki neurologicznej to zatem kolejne wyzwanie.

Jednym z możliwych działań jest przesunięcie diagnostyki i leczenia chorób przewlekłych z oddziałów do poradni neurologicznych, których w naszym kraju jest przecież spora sieć. W tej chwili szpitalne oddziały neurologiczne zajmują się wszystkim: od stanów nagłych (jak udar mózgu, gdy trzeba podjąć decyzję w ciągu kilku godzin, nieraz w ogromnym stresie) do diagnostyki i leczenia choroby Alzheimera czy choroby Parkinsona, które są chorobami przewlekłymi. Dodatkowo oddziały prowadzą też wspomniane już programy lekowe.

Co powinno się wydarzyć, aby tak się stało?

Wizyty oraz diagnostyka w poradniach neurologicznych powinny być odpowiednio wycenione. Muszą powstać pakiety diagnostyczne, żeby poradnie mogły przejąć pewien ciężar diagnostyki i leczenia.

Kolejnym wyzwaniem jest brak neuropsychologów?

Nie mamy wymogu zatrudniania psychologa w poradniach ani w oddziałach neurologicznych. Przecież to oczywisty paradoks. Jak diagnozować choroby mózgu np. otępienia, nie mając pomocy neuropsychologa? Jak przekazać młodej 18-letniej dziewczynie, że ma SM? Taka pacjentka potrzebuje wsparcia psychologicznego. Wielu naszych pacjentów potrzebuje też rehabilitacji neuropsychologicznej, która szczególnie w mniejszych ośrodkach jest praktycznie niedostępna.

Psychologów w tej chwili kształci się mnóstwo.

Owszem, ale psychologia też ma specjalizacje i neuropsychologia na pewno nie jest tą najpopularniejszą. Dlatego musimy pracować nad rozwojem szeroko pojętych kadr w neurologii, ale to nie będzie możliwe, jeżeli nie dostaniemy zielonego światła ze strony decydentów. Badania neuropsychologiczne muszą zostać godziwie wycenione, tylko wówczas pojawią się zainteresowani tym zawodem.

Powiedzmy szczerze, braki lekarzy, pielęgniarek i neuropsychologów, to są dysfunkcje systemu ochrony zdrowia. To są po prostu dysfunkcje systemowe…

Jako neurolodzy mamy wrażenie, że jesteśmy „głosem wołającego na puszczy”. „Krzyczymy”, apelujemy, tłumaczymy od lat. I nic się nie zmienia.

A przecież powinna nastać teraz era neurologii. Co 3. osoba w populacji ogólnej zachoruje bądź już zachorowała na chorobę neurologiczną. Społeczeństwa się starzeją. W ostatnich latach nastąpiło sporo pozytywnych zmian w polskiej neurologii.

Bez wątpienia, ale musi odpowiednio zadziałać cały system, czyli właśnie kadry oraz wycena procedur. W neurologii mamy już, jak wspomniałam, 17 programów lekowych. Czy to napawa entuzjazmem? Z jednej strony tak, ale z drugiej nie. Pojawia się coraz więcej ośrodków, które nie chcą realizować programów lekowych, ponieważ są one bardzo pracochłonne, obarczone szeroką, nieraz powielającą się sprawozdawczością, a nie przynoszą zysków dla szpitali. Zdarza się, że NFZ przez wiele miesięcy nie płaci za lek, wtedy szpital kredytuje program lekowy. W takich sytuacjach my, neurolodzy czujemy się jak ktoś, kto przerzuca tony diamentów za przysłowiową miskę ryżu. A nie daj Boże, żeby po drodze popełnił błąd np. w sprawozdawczości – wtedy możemy nie tylko nie otrzymać zapłaty za naszą pracę, ale także za lek, który przecież już wydaliśmy pacjentowi…

Tyle że ten problem nie dotyczy tylko neurologii.

To prawda, ale musimy o tym mówić.

À propos. Na ostatniej senackiej Komisji Zdrowia okazało się, że nie szczepimy w Polsce masowo na HPV z powodu tzw. podwójnej sprawozdawczości, której nikt nie chce się podejmować.

Dokładnie to samo jest w neurologii: mamy raportowanie, sprawozdawanie itp. Rozumiemy, że jest to ważne, tylko skoro prowadzimy dokumentację elektroniczną, rozwija się sztuczna inteligencja, to dlaczego nie można korzystać z tych informacji?
Innym możliwym rozwiązaniem, o którym mówimy od dawna, byłoby wprowadzenie zawodów pomocniczych, takich jak, np. koordynator opieki czy też po prostu zatrudnienie większej liczby wyszkolonych sekretarek medycznych. Praca administracyjna to bolączka lekarzy i pielęgniarek – zamiast przeznaczyć czas na pacjenta, muszą robić „papierologię”.

Artykuł Prof. Alina Kułakowska: Wyzwania i priorytety w neurologii na najbliższe lata pochodzi z serwisu Świat Lekarza.