Pierwotniakowe zapalenie rogówki należy do rzadkich, ale wyjątkowo groźnych chorób oka, które mogą prowadzić do poważnego uszkodzenia wzroku. O znaczeniu wczesnej diagnostyki, nowych możliwościach terapeutycznych oraz wyzwaniach związanych z leczeniem tego schorzenia rozmawiamy z prof. Ewą Mrukwą-Kominek, autorką wykładu „Pierwotniakowe zapalenie rogówki w świetle nowych możliwości terapeutycznych” podczas konferencji Medycyna Nagrody Zaufania towarzyszącej XXIII Gali Nagrody Zaufania Złoty OTIS.

• Dlaczego szybkie rozpoznanie zapalenia pierwotniakowego rogówki ma tak duże znaczenie dla rokowania pacjenta?
• Jakie możliwości leczenia otworzyło pojawienie się pierwszego zarejestrowanego leku na tę chorobę?
• Co dziś najbardziej ogranicza dostęp pacjentów do skutecznej terapii?

Zapraszamy do obejrzenia rozmowy

Prof. Ewa Mrukwa-Kominek od lat pokazuje, że skuteczna okulistyka wymaga nie tylko nowoczesnych technologii, ale także szybkiej diagnostyki i właściwego prowadzenia pacjenta. Jej działalność naukowa i kliniczna przyczynia się do rozwoju nowych metod leczenia chorób oczu, które pozwalają chronić wzrok i poprawiać jakość życia chorych.

Artykuł Dlaczego czas ma kluczowe znaczenie w leczeniu rogówki? Prof. Ewa Mrukwa-Kominek pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Istotnym wyzwaniem dla Polskiego Towarzystwa Okulistycznego jest edukacja: zarówno pacjentów, jak i młodych okulistów. Ważnym problemem jest brak przestrzegania zaleceń lekarskich. Nawet 40-80% pacjentów nie stosuje się do zaleceń lekarza, dlatego trudno mówić o skuteczności leczenia – mówi prof. dr hab. med. Bożena Romanowska-Dixon, kierownik Oddziału Klinicznego Okulistyki i Onkologii Okulistycznej Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie, kierownik Katedry Okulistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Collegium Medicum, prezes PTO.

Jakie są dziś największe wyzwania, jeśli chodzi o okulistykę?

Wyzwaniami dla światowej okulistyki jest rozpoznawanie i leczenie chorób prowadzących do ślepoty, w tym zaćmy, jaskry, nieskorygowanych wad refrakcji retinopatii cukrzycowej, dziecięcych chorób oczu, jaglicy, chorób zakaźnych. Pomimo wprowadzenia innowacyjnych metod leczenia, nie wszędzie jest możliwość ich zastosowania. Około 285 milionów ludzi na świecie jest niedowidzących, a 39 milionów jest niewidomych. 90 procent tych osób mieszka w krajach rozwijających się.

Okulistyka rozwija się szybko i widoczny jest ogromny postęp, ostatnie 10 lat wiele zmieniło zarówno w zakresie możliwości diagnostyki jak i leczenia. Coraz szersze zastosowanie różnych typów laserów spowodowało rozwój metod diagnostycznych opartych o obrazowanie i mikroinwazyjnych metod leczenia. Obecnie nowe, bezszwowe techniki mikrochirurgiczne stosowane są  w leczeniu schorzeń przedniego i tylnego odcinka oka. Często pacjenci mogą powrócić do zwykłego życia już w kilka godzin po operacji. Zmniejszyła się liczba powikłań pooperacyjnych, wprowadzono nowe generacje antybiotyków.

Jednak starzejące się społeczeństwo i współczesny styl życia stanowią o nowych wyzwaniach w okulistyce, do których należy między innymi coraz skuteczniej leczone związane z wiekiem zwyrodnienie centralnej siatkówki (plamki).

Jeżeli chodzi o wyzwania, to wspomnę po kolei o chorobach oczu, idąc od powierzchni oka.

Coraz bardziej powszechne są choroby powierzchni oka, ze względu na czynniki środowiskowe (praca przy komputerze), co powoduje wysychanie oka. W zakresie leczenia chorób powierzchni oka istotne jest poszukiwanie nowych sposobów zabezpieczania powierzchni oka przed wysychaniem. Ogromnym wyzwaniem jest też leczenie nowotworów powierzchni oka, takich jak rak płaskonabłonkowy, czy rak podstawnokomórkowy. Bardzo ważne byłoby zastosowanie nie tylko chirurgii, ale także farmakoterapii, ewentualnie stosowanie metod skojarzonego leczenia. Są już wdrażane metody farmakoterapii, np. interferonem alfa 2B. Nie wszystkie leki są już stosowane w Polsce, jednak mamy  informacje na temat wdrażania leków w postaci kropli, które mogą hamować rozwój nowotworów powierzchni oka.

Jeśli chodzi o zaćmę, to potrafimy ją skutecznie leczyć operacyjnie. Jeśli nie ma innych schorzeń oka, to możemy perfekcyjnie dobrać soczewki oraz przeprowadzić minimalnie inwazyjny zabieg chirurgiczny  fakoemulsyfikacji zastosowaniem małego cięcia, ewentualnie doskonalony przez wspomaganie laserem femtosekundowym, co jeszcze bardziej zwiększa precyzję i zmniejsza ryzyko astygmatyzmu. Do tej pory jednak jedynym lekarstwem na zaćmę jest chirurgiczne usunięcie zmętniałej soczewki i zastąpienie jej odpowiednią sztuczną soczewką. Jeśli chodzi o wyzwania, to bardzo chcielibyśmy zapobiegać zaćmie. Pacjent zamiast operacji na pewno wolałby nie mieć zaćmy, albo – jeśli jest ona na wczesnym etapie – pozbyć się jej przy pomocy metod farmakologicznych.

Czy są już szanse na farmakologiczne terapie w zaćmie?

Prowadzone są badania substancji farmakologicznych, które mogą odwracać proces zmętnienia soczewki, przez rozpuszczenie agregatów białek krystalicznych. Obecnie trwają badania in vivo, jednak potrzebne są dalsze prace, by móc taką terapię powszechnie zastosować.

Kolejnym wyzwaniem jest optymalizacja leczenia jaskry. Jaskrę leczy się farmakologicznie i/lub chirurgicznie, jednak najbardziej skuteczne jest leczenie chirurgiczne. Jeżeli długo stosujemy farmakoterapię, to później zastosowana chirurgia jest trudniejsza i końcowy efekt gorszy, ponieważ powierzchnia oka jest zmieniona. W związku z tym operacje mogą być mniej efektywne. Obecnie coraz częściej stosuje się metody mikroinwazyjne. Trabektulektomia,  jeszcze niedawno była złotym standardem w chirurgii jaskry, natomiast coraz powszechniej wykonywane minimalnie inwazyjne zabiegi operacyjne powodują mniej powikłań i są bardziej wygodne dla pacjenta, ponieważ może on szybciej wrócić do normalnego funkcjonowania. Niejednokrotnie długie leczenie farmakologiczne i tak kończy się leczeniem operacyjnym. Techniki minimalnie inwazyjne cały czas się rozwijają, jest ich coraz więcej, nie narażają pacjenta na duży uraz operacyjny. Korzyścią zabiegów mało inwazyjnych jest to, że można je częściej powtórzyć; są również mniej obciążające dla oka i dla pacjenta niż duże zabiegi chirurgiczne.

W jaskrze nie ma szans na bardziej skuteczne metody farmakologiczne, które zatrzymają chorobę?

Jaskra to choroba, którą trzeba leczyć przewlekle; nie ma możliwości odwrócenia szkód. Nasze leczenie polega na zahamowaniu progresji choroby. Decyzję o sposobie leczenia podejmujemy, w zależności od stadium choroby. Jeżeli jest ona zaawansowana, to powinniśmy uzyskać duże spadki ciśnienia wewnątrzgałkowego, a w związku z tym wcześniej decydujemy się na operację. Są też pacjenci przez lata prowadzeni farmakologicznie; nierzadko muszą mieć dodawane lub zmieniane leki, ponieważ po pewnym czasie przestają działać, co powoduje, że choruje także powierzchnia oka, zwłaszcza że wiele leków zawiera środki konserwujące. Obecnie jest trend, aby stosować leki bez środków konserwujących, co zmniejsza odczyny z powierzchni oka. W przypadku bardzo zmienionej powierzchni oka skuteczność leczenia chirurgicznego jest mniejsza, gdyż są większe tendencje do bliznowacenia i zarastania wytwarzanych dróg odpływu cieczy wodnistej z wnętrza oka.

Jeśli chodzi o choroby tylnego odcinka oka, to bardzo wiele się zmieniło; obecnie są podawane w postaci iniekcji do ciała szklistego preparaty anty-VEGF (hamujące czynnik wzrostu śródbłonka naczyń (VEGF)), stosowane w programach lekowych, hamujące np. rozwój wysiękowej postaci zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem (AMD), czy cukrzycowego obrzęku plamki,  oraz innych chorób naczyniowych siatkówki, zmian naczyniowych w wysokiej krótkowzroczności i wielu innych. Jest to ogromny przełom, większa jest dostępność do najnowszych terapii.  Pojawiają nowe leki anty-VEGF,  a także leki zawierające również inne komponenty, (hamujące Łożyskowy Czynnik Wzrostu, czy oprócz czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego A (VEGF-A) również angiopoetynę-2 (Ang-2)). Możliwe jest nie tylko zahamowanie dalszej progresji choroby, ale często również uzyskanie poprawy. Iniekcje są powtarzane w określonych schematach.  

Są też choroby okulistyczne, w których ciągle poszukiwane są metody leczenia, np. wiele chorób uwarunkowanych genetycznie. Większość tych chorób jest spowodowana zaburzeniem jednego genu, co daje szansę na leczenie przy użyciu inżynierii genetycznej. Terapia genowa powszechni odnosi się do wymiany genu, gdzie normalna, funkcjonalna kopia genu jest wprowadzana za pomocą wektora dostarczającego (najczęściej wektor wirusów-adenowirusów), w celu zastąpienia zmutowanego genu w docelowej populacji komórek.

Na pewno wyzwaniem będzie inżynieria genetyczna, zastosowanie osiągnięć biologii molekularnej. Wiele już się dzieje, jednak w szeregu chorób rzadkich nadal nie ma możliwości skutecznego leczenia, lub ograniczona jest dostępność do terapii.

Jaką rolę może odegrać sztuczna inteligencja w okulistyce?

Na pewno istotną, gdyż w okulistyce mamy bardzo dużo badań obrazowych. Dysponując odpowiednimi bazami danych możemy zastosować sztuczną inteligencję nie tylko do diagnostyki, ale również do kwalifikacji do leczenia czy w konsultacjach online.

Zastosowanie sztucznej inteligencji może być przydatne również w badaniach przesiewowych. Jest dużo chorób, które możemy nazwać społecznymi. Cukrzyca jest chorobą powszechnie występującą, i częstość zachorowań ciągle wzrasta, więc powinniśmy wykonywać badania przesiewowe w kierunku retinopatii cukrzycowej. Będą szybsze i łatwiejsze, jeżeli zastosujemy do tego sztuczną inteligencję. Można wtedy uruchomić centra diagnostyczne, które mogłyby szybko i sprawnie oceniać obrazy dna oka pacjentów. Na podstawie bazy danych, którą dysponowałyby centra diagnostyczne, można rozpoznawać, analizować schorzenia, a nawet kwalifikować pacjentów do leczenia. Takie działania są już podejmowane.

Podobnie może być z jaskrą, która rozpoznawana jest zaledwie u 50% chorych osób, nawet w krajach z wysokim poziomem ochrony zdrowia, ponieważ często w początkowym okresie jest bezobjawowa. Skrining mógłby wcześniej wyłonić pacjentów, którzy są predysponowani do rozwoju jaskry, na podstawie fotografii dna oka i dodatkowych badań obrazowych.

Czy osoby, które utraciły wzrok, będą w stanie chociaż częściowo go odzyskać?

To ogromne wyzwanie. Wiadomo, że oko jest tylko narządem percepcyjnym, natomiast widzimy mózgiem, tam bodźce przesyłane drogą wzrokową są analizowane i powstają obrazy. Jest wiele chorób, które dotyczą nie tylko gałki ocznej, ale także początkowego odcinka nerwu wzrokowego, czy też drogi wzrokowej. Kiedy przewodnictwo bodźców jest zakłócone, impulsy nie są dostarczane do ośrodka widzenia w korze potylicznej. Są urządzenia, jak Argus II „bioniczne oko”, już stosowany w Anglii, które mogą stanowić przełom. To szansa dla osób, które całkowicie utraciły wzrok. Nie zobaczą one dokładnego obrazu, ale będą w stanie zobaczyć zarysy postaci, przedmiotów, ścian, podłogi, co już da orientację w przestrzeni. Samo poczucie światła dla osób niewidzących jest już bardzo istotne ze względu na rytm dobowy, natomiast tu mówimy o czymś więcej: o widzeniu zarysów, konturów otoczenia, percepcji ruchu.

A jakie widzi Pani największe wyzwania dla Polskiego Towarzystwa Okulistycznego?

Istotnym wyzwaniem jest dla nas edukacja: zarówno pacjentów, jak i młodych okulistów.

Ważnym problemem jest brak przestrzegania zaleceń lekarskich. Jeżeli pacjent nie rozumie istoty choroby, to nie współpracuje z lekarzem. Jest to główny problem między innymi w jaskrze: pacjenci nie czują pogorszenia widzenia, nie rozumieją, że systematyczne podawanie kropli jest niesłychanie ważne. Zapominają o tym, robią to w sposób niewłaściwy, lekceważą chorobę, bo nie czują progresji zmian, nie percepują utraty pola widzenia. Okazuje się, że nawet 40-80% pacjentów nie stosuje się do zaleceń lekarza, dlatego trudno mówić o skuteczności leczenia.

 Istotne jest też wykonywanie badań okulistycznych, szczególnie przez osoby z grup ryzyka, jaką są np. osoby z cukrzycą. Na szczęście mamy bardzo dobrą współpracę z diabetologiami, ale pacjenci nie zawsze współpracują z lekarzami. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne we współpracy z Towarzystwem Okulistycznym tworzy wytyczne postępowania w schorzeniach okulistycznych, które są publikowane i zamieszczone na stronie internetowej, oczywiście są one aktualizowane.

Współpracujemy również z lekarzami innych specjalności: kardiologami, reumatologami, chirurgami szczękowo twarzowymi, dermatologami,  laryngologami i innymi. Większość chorób systemowych znajduje swoje odzwierciedlenie w narządzie wzroku. Czasami mamy bardzo dobre efekty leczenia i nagle widzimy progresję choroby. Okazuje się, że np. pacjent z jaskrą był intensywnie leczony z powodu nadciśnienia tętniczego. Nagłe obniżenie ciśnienia tętniczego, czy fluktuacje  ciśnienia,  prowadzić mogą do progresji zmian jaskrowych. Dlatego tak ważna jest współpraca między lekarzami innych specjalności. Trzeba holistycznie patrzeć na pacjenta. To jest ważnym wyzwaniem nie tylko w okulistyce.

Bardzo zależy nam na szkoleniu młodych ludzi. W strukturze PTO funkcjonuje „Klub 40” zrzeszający młodych naukowców, organizowane są sesje „Młodych Okulistów”. W najbliższych planach PTO mamy następujące cele:

Tworzenie nowych wytycznych diagnostyki i leczenia chorób oczu i aktualizacja dotychczasowych.

• Tworzenie nowych wytycznych diagnostyki i leczenia chorób oczu i aktualizacja dotychczasowych.
• Zacieśnianie już istniejącej i nawiązywanie nowej współpracy międzynarodowej – z towarzystwami okulistycznymi innych krajów Europejskich.
• Organizowanie sesji Polskiego Towarzystwa Okulistycznego podczas konferencji międzynarodowych i krajowych towarzystw okulistycznych oraz włączanie w obrady naszego Towarzystwa sesji z innych krajów, np. sesje PTO  w Odessie (online), w Bułgarii, Francji, Litwy i krajów nadbałtyckich i innych.
•  Wydawanie opinii dotyczących nowych standardów akredytacji, programu specjalizacyjnego ( porównywalnego w standardach z innymi krajami europejskimi), zastosowania nowych leków i standardów postępowania w okulistyce, dla Ministerstwa Zdrowia, AOTM i T, CMKP i innych podmiotów.
• Wzrasta liczba rezydentów zdających europejski egzamin specjalizacyjny (EBO), planowane jest organizowanie tego tych egzaminów w Polsce.
• Coroczna organizacja Zjazdu Okulistów Polskich, na którym prezentowane są dokonania ośrodków okulistycznych w Polsce oraz zapraszani są goście zagraniczni.
• Kontynuacja programu jaskrowego „Polsko nie ślepnij”, który spełnia rolę edukacyjną oraz prowadzone są badania przesiewowe populacji (non profit) w zakresie dobrowolnie zadeklarowanym przez poradnie.
• Dalsze wspieranie (zakupy sprzętu i materiałów medycznych) szpitali okulistycznych w Ukrainie (Lwów, Odessa).
• PTO planuje zacieśnienie współpracy z UEMS. na stronę internetową będą podane informacje dla rezydentów nt. co powinni zrobić aby zdać EBO i uzyskać granty.
• W przyszłym roku na PTO planujemy sesję EBO i zaimplementowanie (jako członkowie EU) standardów szkolenia UEMS.
• Współpraca z Wydawnictwem Lekarskim PZWL.
• Rozpoczęcie kursów atestacyjnych.

Zależy nam na współpracy z ośrodkami zagranicznymi, rozwijamy kontakty międzynarodowe, współpracujemy z Towarzystwami Okulistycznymi innych krajów, uczestniczymy czynnie w konferencjach międzynarodowych. Naszym celem jest pogłębianie tej współpracy i tworzenie wysokich standardów leczenia naszych pacjentów.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Prof. Bożena Romanowska-Dixon: Wyzwania w okulistyce pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z oczu jesteśmy w stanie wyczytać nie tylko choroby tego narządu. Wiele schorzeń systemowych powoduje pojawienie się objawów w narządzie wzroku. Czasami to właśnie lekarze okuliści pierwsi widzą w siatkówce charakterystyczne objawy, na podstawie których diagnozuje się np. retinopatię cukrzycową, nadciśnienie tętnicze, choroby stawów i wiele innych. Również choroby pasożytnicze prowadzą do zmian we wnętrzu oka. Guzy i urazy mózgu powodują charakterystyczne ubytki w polu widzenia ? mówi prof. dr hab. med. Bożena Romanowska-Dixon, kierownik Oddziału Klinicznego Okulistyki i Onkologii Okulistycznej Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie, kierownik Katedry Okulistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Collegium Medicum, prezes elekt PTO.

Przy większości chorób onkologicznych, takich jak rak piersi czy rak skóry, liczy się profilaktyka. Czy lekarz jest w stanie zdiagnozować pierwsze oznaki czerniaka gałki ocznej?

Większość z tych guzów lokalizuje się z tyłu oka, trzeba zajrzeć do jego wnętrza. Lekarz okulista nie powinien mieć problemu z rozpoznaniem czerniaka błony naczyniowej. Natomiast jeśli są nieprzejrzyste ośrodki optyczne, np. z powodu zaćmy, przymglenia rogówki, krwawienia, utrudniających wgląd w dno oka, wtedy mamy do dyspozycji rewelacyjne badanie ? ultrasonografię (USG), a w przypadku guzów umiejscowionych bardziej z przodu (czerniaki ciała rzęskowego) USG wysokiej częstotliwości (UBM). Badania te umożliwiają wykazanie obecności guza. Czerniak wygląda tak charakterystycznie, że znów w ponad 90% przypadków możemy powiedzieć, że mamy do czynienia z guzem, określić jego charakter i zróżnicować go z innymi guzami wewnątrzgałkowymi.

Wewnątrz oka znajdujemy nie tylko guzy złośliwe (najczęstsze to czerniaki i guzy przerzutowe), ale są też guzy łagodne. Na podstawie badania USG przeprowadzimy wiarygodną diagnostykę.

Czy istnieje moment krytyczny, kiedy należałoby usunąć guz, zanim nastąpią przerzuty?

Nie, ponieważ w momencie, kiedy rozpoznajemy, że jest to czerniak, guz już może dawać przerzuty. Czynniki ryzyka rozwoju przerzutów są liczne: m.in. typ histopatologiczny nowotworu, zaburzenia genetyczne w jego strukturze, obecność mutacji w zakresie chromosomu 3 (monosomia), mutacje białka BAP1 i inne. To jest złożony proces, niektóre małe guzy mogą dawać przerzuty, a duże guzy czasami jeszcze nie. Znamy czynniki ryzyka rozwoju przerzutów, ale nie znamy momentu ich pojawienia się, wiemy tylko, że po jakimś czasie u ponad 50% chorych się ujawnią ? kiedy ich wymiary spowodują, że będą widoczne podczas badań obrazowych. Nie zmienia to faktu, że powinniśmy leczyć pacjenta, ponieważ unieczynnienie guza pierwotnego (wewnątrzgałkowego) eliminuje ryzyko dalszego przerzutowania.

W którym momencie pacjent powinien zwrócić uwagę, że coś się dzieje z jego wzrokiem?

Objawy okulistyczne zależą od lokalizacji zmiany w oku. Czy to będzie nowotwór, czy stan zapalny, czy inne uszkodzenie, jeśli nie będzie umiejscowione w pobliżu lub w centralnej siatkówce, to nie spowoduje pogorszenia ostrości wzroku. Natomiast obecności zmian, nawet rozległych, zlokalizowanych obwodowo, pacjent może nie zauważyć ? będzie to tylko ubytek w polu widzenia. Jeżeli są to guzy rosnące zaraz za tęczówką, czyli wychodzące z ciała rzęskowego, mogą być przeoczone podczas badania dna oka, zwłaszcza gdy okulista nie poszerzy dobrze źrenicy. Ale one z kolei dają objawy w postaci astygmatyzmu czy zaćmy sektorowej (przemieszczają lub uciskają soczewkę) i na powierzchni gałki ocznej pojawiają się poszerzone naczynia krwionośne. Jeśli odpowiednio poszerzymy źrenicę, to widzimy daleki obwód dna oka i możemy zobaczyć guz ciała rzęskowego. Przydatne jest wykonanie gonioskopii.

Kiedyś powiedziała Pani, że oczy nie funkcjonują w oderwaniu od reszty ciała, są wypustką mózgu. Jakie zatem choroby jesteśmy w stanie wyczytać z oczu?

Widzimy mózgiem, nie okiem. Ono dostarcza jedynie bodźców. Z oczu jesteśmy w stanie wyczytać nie tylko choroby tego narządu. Wiele schorzeń systemowych powoduje pojawienie się objawów w narządzie wzroku. Czasami to właśnie lekarze okuliści pierwsi widzą w siatkówce charakterystyczne objawy, na podstawie których diagnozuje się np. retinopatię cukrzycową, nadciśnienie tętnicze, choroby stawów i wiele innych. Również choroby pasożytnicze prowadzą do zmian we wnętrzu oka. Guzy i urazy mózgu powodują charakterystyczne ubytki w polu widzenia itd.

W czerwcu obejmie Pani stanowisko prezesa Polskiego Towarzystwa Okulistycznego (PTO). Jakie będą kierunki Pani działania?

Chciałabym wrócić do kursu atestacyjnego dla rezydentów. Specjalizacja z okulistyki ma ulec skróceniu, więc to szkolenie musi być intensywne. Poza tym myślę o stworzeniu procedury konsultacji online, tak by powstały telemedyczne centra konsultacyjne, właściwe dla określonych jednostek chorobowych (przede wszystkim centrum onkologiczne), ale też powikłań cukrzycowych. Takie centra ułatwiałyby pacjentom dostęp do specjalistów i przyspieszyły diagnostykę oraz leczenie. Kolejnym zagadnieniem byłaby digitalizacja zbiorów czasopism i książek okulistycznych. Nasza krakowska katedra, która za 2 lata będzie obchodzić  175-lecie  istnienia,  dysponuje  wieloma cennymi  egzemplarzami  książek  i  czasopism  okulistycznych z XVII, XVIII i XIX wieku. Chciałabym zdigitalizować choć część z tych najbardziej wartościowych. Poza tym leży mi na sercu działalność edukacyjna. Myślę o powstaniu programu telewizyjnego lub radiowego dotyczącego objawów okulistycznych, zwiastunów choroby, podającego informację na temat chorób i służącego poszerzeniu świadomości w społeczeństwie. Z tym wiąże się również intensyfikacja współpracy z organizacjami pacjenckimi. Oczywiście będę też kontynuowała dotychczasową działalność PTO.

Rozmawiał: Ryszard Sterczyński

Artykuł Prof. dr hab. med. Bożena Romanowska-Dixon: Okulista widzi więcej pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Polskie Towarzystwo Okulistyczne w ciągu trzech minionych lat działało dynamicznie pomimo pandemii i ograniczeń z nią związanych. Zrealizowaliśmy wiele nowych inicjatyw, prowadziliśmy działalność dydaktyczną i szkoleniową, odbywały się webinaria i kolejne Zjazdy Okulistów Polskich. Bardzo ważne były kampanie społeczne, w tym zainicjowana przeze mnie, a adresowana do pacjentów, którzy w pandemii obawiali się leczyć okulistycznie: ?Pokonaj zaćmę, popraw widzenie? ? mówi prof. dr hab. n. med. Jacek Paweł Szaflik, kierownik Katedry i Kliniki Okulistyki Wydziału Lekarskiego WUM, dyrektor Samodzielnego Publicznego Klinicznego Szpitala Okulistycznego w Warszawie, ustępujący prezes Polskiego Towarzystwa Okulistycznego.

Kiedy 6 czerwca 2019 r. obejmował Pan funkcję prezesa PTO, zapewne nie przypuszczał Pan, w jak trudnych czasach przyjdzie Panu tę funkcję sprawować. Przypomnijmy, 17 listopada 2019 r. rozpoczęła się epidemia, a 11 marca 2020 r. przez WHO została oficjalnie uznana za pandemię. I od tego czasu wiele się zmieniło, w wielu dziedzinach życia. Z drugiej strony, patrząc na Pana wcześniejsze dokonania, można było być pewnym, że poradzi Pan sobie doskonale. Z pewnością przyczyniły się do tego liczne szkolenia, kursy, szczególnie zagraniczne, udział w realizacji kilkudziesięciu projektów naukowych. Zapewne świetnym połączeniem, rzutującym na te późniejsze aktywności, było, jeszcze na początku Pańskiej drogi zawodowej, ukończenie po studiach medycznych Studium Zarządzania Organizacjami Ochrony Zdrowia w SGH. Proszę wybaczyć to rozbudowane pytanie, ale ma ono być wstępem do pokazania, że mimo trudności zewnętrznych, obiektywnych, mając odpowiednie kwalifikacje i chęci, można dać radę. I zrobić nawet więcej, niż wydawałoby się, że można. Bo tak było, prawda?

Dziękuję Pani Redaktor za tyle ciepłych słów. To prawda, że szczególnie na początku pandemii, nie było łatwo. Wraz z rozprzestrzenianiem się pandemii przekonywaliśmy się, że to jest zupełnie coś innego niż moglibyśmy się spodziewać. Jak w przypadku wielu innych specjalistów, reprezentujących inne dziedziny medycyny, od pierwszych momentów pandemii obserwowaliśmy przekładanie, odwlekanie wizyt przez pacjentów, w obawie przed zakażeniem wirusem SARS-CoV-2. I tu muszę podkreślić, że nasze Towarzystwo było jednym z pierwszych towarzystw naukowych na świecie, obok Amerykańskiej Akademii Okulistycznej, które już na początku pandemii opracowało wytyczne dla lekarzy okulistów, określające, jak postępować z pacjentem okulistycznym, aby zostały zachowane bezpieczeństwo i pacjenta, i zajmującego się nim personelu medycznego.

Wielu użytkowników soczewek kontaktowych pytało wówczas, czy ich noszenie podczas pandemii nie zagraża narządowi wzroku.

Wraz z prof. Andrzejem Horbanem, konsultantem krajowym w dziedzinie chorób zakaźnych, opracowaliśmy także wytyczne dla osób noszących soczewki kontaktowe ? jak powinny je użytkować, jakie zasady bezpieczeństwa zachować, aby chronić oczy. Te wytyczne były jednymi z szesnastu dokumentów, które powstały w czasie pandemii, w latach 2019-2021. Oczywiście nie wszystkie były związane z COVID-19, część poprzednich uaktualnialiśmy. Wśród nich znalazły się takie jak np. zaktualizowane wytyczne PTO dotyczące diagnostyki i leczenia jaskry, wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia zespołu suchego oka, wytyczne postępowania w retinopatii wcześniaków ? ROP. Ponadto wytyczne postępowania we wrodzonej niedrożności dróg łzowych, a także dotyczące postępowania w krótkowzroczności postępującej u dzieci i młodzieży oraz w sprawie refrakcyjnej wymiany soczewek, dotyczące postępowania w przypadku niedowidzenia u dzieci, leczenia wysiękowej postaci zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem.

Prowadziliście aktywną współpracę z innymi towarzystwami naukowymi, czego efektem, w wielu przypadkach, było również opracowanie wspólnych wytycznych.

W dzisiejszych czasach, kiedy ogromna jest rola interdyscyplinarnego podejścia do pacjenta, takie współprace są konieczne. Nasze Towarzystwo współpracuje z Polskim Towarzystwem Reumatologicznym, Polskim Towarzystwem Hematologów i Transfuzjologów, Polskim Towarzystwem Pediatrycznym, Polskim Towarzystwem Diabetologicznym. Wspólnie z Polskim Towarzystwem Pediatrycznym opracowaliśmy zalecenia dla pediatrów i lekarzy rodzinnych, jak badać dzieci, od urodzenia do pełnoletności, by wykrywać i leczyć u nich choroby oczu i wady wzroku. Starania, aby je powszechnie stosować w ramach świadczeń objętych refundacją NFZ zaczęliśmy jeszcze przed pandemią i zamierzamy je kontynuować. Z Polskim Towarzystwem Reumatologicznym, Polskim Towarzystwem Hematologów i Transfuzjologów opracowaliśmy wytyczne dotyczące opieki nad pacjentem z nasilonym zespołem suchego oka.

Bez przesady można powiedzieć, że podczas Pańskiej kadencji Towarzystwo zajmowało się wszystkimi najistotniejszymi tematami związanymi z problemami narządu wzroku, także tymi, o których wciąż niewiele się mówi czy budzącymi wątpliwości, np. terapią komórkami macierzystymi.

Polskie Towarzystwo Okulistyczne w sposób ciągły zajmuje się kwestiami merytorycznymi dotyczącymi leczenia chorób oczu. Prace zaczęły się już wcześniej, a w 2020 r. określiliśmy nasze stanowisko dotyczące stosowania komórek macierzystych, uważając, że ich stosowanie jest nadużywane. Niezróżnicowane komórki macierzyste, szczególnie gdy są podane do oka, mogą namnażać się w sposób niekontrolowany, co może prowadzić do poważnych powikłań z powstawaniem nowotworów włącznie. Obecnie w Europie nie są zarejestrowane żadne produkty terapii zaawansowanych wykorzystujące niezróżnicowane komórki macierzyste w okulistyce. Jedynym zarejestrowanym produktem jest Holoclar R, stosowany w leczeniu niewydolności rąbka rogówki, gdzie wykorzystywane są tkankowe specyficzne komórki macierzyste rąbka, mogące różnicować się jedynie do komórek nabłonka rogówki.

Podejmowaliście i prowadziliście wiele bardzo konkretnych programów, akcji, kampanii, większość z nich to była Pana inicjatywa, jak np. wdrożenie programu edukacyjnego ?Szkoła Chirurgii?, we współpracy z firmą Alcon.

Chcemy pomóc wyszkolić młodych lekarzy, okulistów chirurgów, ale też pielęgniarki okulistyczne, którzy mogliby specjalizować się m.in. w nowoczesnej chirurgii zaćmy. Pandemia ograniczyła te szkolenia, które zaczęły odbywać się w ośrodkach regionalnych, bo tego typu aktywności trudno organizować online. Ale oczywiście będą kontynuowane.

Z innych inicjatyw na pewno warto wymienić wdrożenie edukacyjnej kampanii społecznej dotyczącej zaćmy ? ?Pokonaj zaćmę, popraw widzenie? i założenie ?Klubu 40? ? programu wsparcia dla aktywnych naukowo okulistów poniżej 40. r.ż., we współpracy z firmą Polpharma. W ramach ?Klubu 40? odbyły się już trzy spotkania, a jednym z gości specjalnych był prof. Andrew Lee, światowy ekspert neurookulistyki.

Gdybyśmy jeszcze chcieli wspomnieć o organizowanych przez Towarzystwo webinarach, międzynarodowych konferencjach, wydawanych materiałach edukacyjnych, to faktycznie wydaje się, że pandemia nie była Polskiemu Towarzystwu Okulistycznemu straszna.

A i to jeszcze nie wszystko. Warto wspomnieć o naszych postulatach wysyłanych do Ministerstwa Zdrowia, chociażby o naszym stanowisku w sprawie zakresu kompetencji optometrystów, w sprawie akredytacji ośrodków do prowadzenia szkolenia specjalizacyjnego czy stanowisku dotyczącym kierowników specjalizacji medycznych, a także propozycja nowej wyceny zabiegów okulistycznych. To potwierdza, jak ważne były i są dla Towarzystwa sprawy całego środowiska.

I wreszcie ostatnia, jakże ważna i aktualna akcja Towarzystwa ? pomoc Ukrainie.

Ukraińskiemu Towarzystwu Okulistycznemu przekazaliśmy wysokiej jakości sprzęt medyczny, który wcześniej zakupiliśmy dzięki środkom własnym Towarzystwa, wsparciu dystrybutorów sprzętu medycznego oraz osób fizycznych i firm farmaceutycznych. Jego łączna wartość przekroczyła 200 tys. zł. Przekazany sprzęt zawiera m.in. narzędzia chirurgiczne, implanty oczodołowe, szwy okulistyczne, środki znieczulające, leki okulistyczne, fartuchy chirurgiczne, rękawice, maski, gazy witrektomijne, oleje silikonowe.

To naprawdę ogromne dokonania! A jak Pan ocenia działalność Towarzystwa w ciągu tych trzech minionych lat i swoją aktywność na tym tle?

Polskie Towarzystwo Okulistyczne działało dynamicznie przez ten czas pomimo pandemii i ograniczeń z nią związanych. Zrealizowaliśmy wiele nowych inicjatyw, prowadziliśmy działalność dydaktyczną i szkoleniową, odbywały się webinaria i kolejne Zjazdy Okulistów Polskich w formule online, a dzisiaj kiedy nareszcie pozwalają na to warunki epidemiologiczne, rozpoczynamy naszą doroczną konferencję w długo oczekiwanej przez chyba wszystkich edycji stacjonarnej. Bardzo ważne były kampanie społeczne, w tym zainicjowana przeze mnie, a adresowana do pacjentów, którzy w pandemii obawiali się leczyć okulistycznie: ?Pokonaj zaćmę, popraw widzenie?.

Kontynuowaliśmy i rozwijaliśmy oczywiście także wcześniej rozpoczęte działania, takie jak akcja ?Polscy Okuliści Kontra Jaskra?.

Szczególnie zadowolony jestem z powstałych w tym okresie licznych rekomendacji i zaleceń dotyczących różnych chorób i stanów okulistycznych, o których mówiliśmy, a chciałbym podkreślić, że te, które dotyczyły postępowania w stanie pandemii powstawały naprawdę pod ogromną presją sytuacji i czasu.

Cieszę się, że w tych pełnych wyzwań dla wszystkich okulistów chwilach Polskie Towarzystwo Okulistyczne mogło służyć naszemu środowisku. Mam nadzieję, że koniec pandemii zwiastuje powrót do normalnych warunków naszej pracy i rozwoju, a także umożliwi szybkie wyrównanie spowodowanego epidemią długu zdrowotnego i tym samym poprawę okulistycznego stanu zdrowia społeczeństwa.

Rozmawiała: Bożena Stasiak

Artykuł Prof. dr hab. n. med. Jacek Paweł Szaflik: Polska okulistyka w czasie pandemii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Zespół Ekspertów przy Polskim Towarzystwie Okulistycznym rekomenduje stosowanie sulodeksydu jako terapii uzupełniającej w leczeniu łagodnej i średnio zaawansowanej retinopatii cukrzycowej. Sulodeksyd, z jego unikatowym wpływem na odbudowę glikokaliksu, działaniem przeciwzapalnym, przeciwzakrzepowym, profibrynolitycznym, antyoksydacyjnym i reologicznym, dodany do właściwej terapii cukrzycy, może hamować, a często odwracać te wczesne zmiany w naczyniach siatkówki ? mówi prof. dr hab. n. med. Jacek Paweł Szaflik, kierownik Katedry i Kliniki Okulistyki Wydziału Lekarskiego WUM, dyrektor Samodzielnego Publicznego Klinicznego Szpitala Okulistycznego w Warszawie.

Światowa Organizacja Zdrowia uznała retinopatię cukrzycową (DR ? diabetic retinopathy) za kolejną epidemię XXI wieku, jedną z najczęstszych przyczyn ślepoty wśród osób aktywnych zawodowo. Brzmi to dramatycznie.

Statystyki istotnie są porażające. Obecnie ok. 415 mln ludzi na świecie cierpi na to zaburzenie metaboliczne, co jedenasta dorosła osoba. W Polsce z cukrzycą żyje ponad 3 mln osób, a średnio u co trzeciej dojdzie do rozwoju retinopatii cukrzycowej. Częstość jej występowania zwiększa się wraz z czasem trwania choroby podstawowej. Czynnikami zwiększającymi ryzyko DR są brak wyrównania metabolicznego choroby podstawowej, nieprawidłowy profil lipidowy, nadciśnienie tętnicze. Niestety, u części chorych na cukrzycę, pomimo prawidłowych parametrów, dojdzie do rozwoju mikroangiopatii.

Cukrzyca uszkadza naczynia krwionośne w wielu narządach, także w narządzie wzroku. Jej destrukcyjny wpływ występuje już na bardzo wczesnych etapach, kiedy jeszcze nie upośledza widzenia. Co konkretnie dzieje się w naczyniach narządu wzroku pod wpływem cukrzycy?

Śródbłonek naczyń jest od wewnątrz wyścielony strukturą bogatą w glikozaminoglikany, to tzw. glikokaliks. Ta żelowa wyściółka śródbłonka to jednak coś dużo więcej niż tylko wyściółka śródbłonka. Glikokaliks może modulować funkcje komórek śródbłonka, przenosząc do wnętrza komórek, poprzez cytoszkielet, informacje o prędkości przemieszczającej się krwi. Odgrywa on ważną ochronną rolę dla naczyń krwionośnych, zapewnia prawidłową homeostazę naczynia, odpowiada za prawidłowy przepływ krwi. Jest barierą dla czynników szkodliwych w przebiegu chorób naczyniowych, warunkuje odporność na uszkodzenia, przeciwdziała wzrostowi przepuszczalności ścian naczynia, ułatwia zakotwiczenie i przechowywanie ważnych biologicznie substancji ? to m.in. syntaza-NO, antytrombina, nieaktywne białka krzepnięcia.

Pod wpływem rozwijającej się cukrzycy, głównie na skutek hiperglikemii i podwyższonego stężenia cholesterolu LDL, dochodzi do uszkodzenia glikokaliksu. To z kolei powoduje utratę integralności śródbłonka, jego rozszczelnienie, wzmożoną adhezję płytek i leukocytów do ścian naczynia, czego konsekwencją jest inicjacja reakcji zapalnej. Powoduje to większą przepuszczalność naczynia, zmniejszenie biodostępności NO, przez co wzrasta ryzyko narażenia na działanie wolnych rodników i stres oksydacyjny. Dochodzi również do aktywacji trombiny.

Jakie są objawy retinopatii cukrzycowej nieproliferacyjnej, a więc łagodnej i średnio zaawansowanej?

Do typowych objawów nieproliferacyjnej postaci DR zalicza się mikrotętniaki, krwotoki śródsiatkówkowe, wysięki twarde, wskazujące na wzrost przepuszczalności naczyń wtórnie do ich uszkodzenia. Ich obecność wskazuje na istniejący lub przebyty cukrzycowy obrzęk plamki, który jest odrębną postacią mikroangipopatii, występującą bądź w formie izolowanej, czyli bez towarzyszących zmian typowych dla DR, bądź towarzyszy postaci nieproliferacyjnej/proliferacyjnej DR. Przebieg cukrzycowego obrzęku plamki jest niezależny od stadium DR. Ponadto do typowych objawów nieproliferacyjnej postaci DR zalicza się ?kłębki waty?, czy zastój aksoplazmy w warstwie komórek zwojowych wtórny do niedokrwienia siatkówki, poszerzenie i paciorkowatość naczyń żylnych oraz śródsiatkówkowe nieprawidłowości naczyniowe.

W swoich wytycznych Polskie Towarzystwo Okulistyczne w terapii łagodnej oraz średnio zaawansowanej postaci retinopatii cukrzycowej rekomenduje sulodeksyd, podobne wytyczne daje Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Nie jest to lek nowy, na rynku istnieje od ok. 30 lat, pierwotnie był przeznaczony do leczenia innych chorób. Co sprawiło, że od niedawana do ChPL sulodeksydu zostało dodane nowe wskazanie, właśnie do leczenia retinopatii cukrzycowej?

Istotnie, pierwotnie sulodeksyd, znany od kilkudziesięciu lat lek z grupy glikozaminoglikanów, z uwagi na swoje przeciwzakrzepowe właściwości był przeznaczony do terapii chorych cierpiących na choroby zwiększające ryzyko zakrzepicy np. wtórnej profilaktyki żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej kończyn dolnych, zakrzepicy żył siatkówki, choroby Buergera, przewlekłej niewydolności żylnej, owrzodzeń żylnych podudzi itd. Liczne badania potwierdziły jego wielokierunkowe działanie: przeciwzakrzepowe, profibrynolityczne, przeciwzapalne, a także działanie powodujące odbudowę glikokaliksu. Ten mechanizm doskonale wpisuje się w leczenie retinopatii cukrzycowej. Liczne badania wykazały, że sulodeksyd zwiększa objętość glikokaliksu u pacjentów z cukrzycą.

Lek ten, działając protekcyjnie na śródbłonek naczyniowy, modyfikuje strukturę i właściwości glikokaliksu, zapobiega utracie integralności i przywraca integralność śródbłonka naczyń, przywraca też ujemny ładunek na powierzchni komórek śródbłonka, reguluje interakcje śródbłonka z komórkami krwi, hamuje przyleganie płytek krwi oraz leukocytów do powierzchni komórek śródbłonka. Utrzymuje wiele właściwości, które wpływają na strukturę i funkcję śródbłonka, zapobiegając wykrzepianiu wewnątrznaczyniowemu. Inne istotne kliniczne cechy sulodeksydu to jego wpływ na zwiększanie w trakcie leczenia stężenia cholesterolu HDL i spadek stężenia triglicerydów, co jest istotne w trakcie leczenia pacjentów z cukrzycą.

Patrząc na mechanizm działania sulodeksydu, wydaje się jak najbardziej wskazane zastosowanie tego leku w retinopatii cukrzycowej. A co pokazały badania kliniczne z jego wykorzystaniem w retinopatii cukrzycowej, np. badanie DRESS (The Diabetic Retinopathy Sulodexide Study)?

Badania pokazały, że stosowanie sulodeksydu powodowało pogrubienie warstwy glikokaliksu na powierzchni śródbłonka naczyń siatkówki, z jednoczesnym zmniejszeniem jej przepuszczalności, oraz zmniejszenie osoczowej aktywności hialuronidazy. Potwierdza to jego działanie protekcyjne w stosunku do glikokaliksu, wynikające nie tylko z dostarczania substratu do odnawiania tej struktury, ale także z blokowania aktywności enzymów ją degradujących.

Doustna terapia sulodeksydem w ciągu 12 miesięcy zmniejszyła nasilenie twardych wysięków u pacjentów z postacią łagodną do umiarkowanej retinopatii cukrzycowej, bez wykrywalnych znaczących efektów ubocznych.

Jakie więc są najnowsze zalecenia kliniczne Polskiego Towarzystwa Okulistycznego dla stosowania sulodeksydu w retinopatii cukrzycowej, zbieżne z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego?

Zespół Ekspertów przy Polskim Towarzystwie Okulistycznym rekomenduje stosowanie sulodeksydu jako terapii uzupełniającej w leczeniu łagodnej i średnio zaawansowanej retinopatii cukrzycowej. Sulodeksyd, z jego unikatowym wpływem na odbudowę glikokaliksu, działaniem przeciwzapalnym, przeciwzakrzepowym, profibrynolitycznym, antyoksydacyjnym i reologicznym, dodany do właściwej terapii cukrzycy, może hamować, a często odwracać te wczesne zmiany w naczyniach siatkówki. I to zostało potwierdzone w badaniu na modelach doświadczalnych oraz klinicznych, w tym w badaniu DRESS. A długa obecność leku na rynku i przeprowadzenie z jego użyciem dziesiątek badań klinicznych potwierdziły również bezpieczeństwo jego stosowania.

Rozmawiała: Bożena Stasiak

Artykuł Prof. dr hab. n. med. Jacek Paweł Szaflik: Najnowsze podejście do leczenia wczesnych stadiów retinopatii cukrzycowej pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Od 6 do 12 marca w gabinetach w całej Polsce trwa akcja bezpłatnych badań!

Z okazji Światowego Tygodnia Jaskry w wybranych gabinetach okulistycznych
w całym kraju bezpłatnie i bez skierowania można zbadać się w kierunku jaskry.
Z badań skorzystać mogą wszystkie osoby, które nie odwiedziły okulisty przez ostatni rok i nie mają zdiagnozowanej tej choroby. W tegoroczną inicjatywę zaangażowały się 63 gabinety z 15 województw i 35 miast. Lista gabinetów dostępna jest na stronie: https://www.tydzienjaskry.pl/lista-gabinetow.

Jaskra może dotyczyć każdego

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) podaje, że jaskra jest drugą po zaćmie najczęstszą przyczyną ślepoty w krajach rozwiniętych. Jest dużo groźniejsza, ponieważ utrata wzroku jest nieodwracalna. W Polsce problem jaskry może dotyczyć ok. 800 tys.-1 mln osób. Szacuje się, że nawet połowa chorujących nie zostało do tej pory zdiagnozowanych. Powodem jest bezobjawowy przebieg choroby  i niska świadomość społeczna. Polacy zbyt rzadko poddają się badaniom okulistycznym, a jaskra w 90% przypadków przebiega bez uchwytnych dolegliwości. Zachorować może każdy, a zapadalność wzrasta z wiekiem.

– Powody rozwoju jaskry mogą być różne. Choć może na nią zachorować każdy, istnieją jednak czynniki zwiększające ryzyko jej wystąpienia. Na zachorowanie zdecydowanie bardziej narażone są osoby, u których w rodzinie zdarzały się już wcześniej przypadki choroby. Do grupy szczególnego ryzyka należą też osoby powyżej 35. roku życia, szczególnie z niskim ciśnieniem tętniczym, cierpiące na krótkowzroczność, migrenowe bóle głowy czy chorujące na przewlekłe schorzenia, takie jak miażdżyca i cukrzyca. Ryzyko zwiększa także palenie papierosów. Należy jednak pamiętać, że nawet gdy nie zaliczamy się do żadnej
z wymienionych grup, także możemy zachorować na jaskrę.Każdy z nas powinien więc przynajmniej raz na dwa lata odwiedzić okulistę w celu badań profilaktycznych, a osoby znajdujące się w grupach podwyższonego ryzyka powinny kontrolować wzrok nawet co rok. ?mówi prof. dr hab. n. med. Jacek P. Szaflik, Prezes Polskiego Towarzystwa Okulistycznego.

Bezobjawowy przebieg choroby ? kluczowa jest wczesna diagnostyka

Jaskra powoduje stopniowe niszczenie nerwu wzrokowego, co ostatecznie doprowadza do nieodwracalnej ślepoty. W Polsce wiele przypadków tej choroby wykrywane jest zbyt późno. Często za późno by uratować wzrok. Aby zapobiec tym sytuacjom Polskie Towarzystwo Okulistyczne już po raz szósty zaprasza do skorzystania z badań przesiewowych zorganizowanych z okazji obchodów Światowego Tygodnia Jaskry. Na wizytę mogą zgłosić się wszyscy chętni, którzy nie odwiedzili okulisty przez co najmniej rok i nie mają zdiagnozowanego tego schorzenia. Badania są bezpłatne dla osób, które zarejestrowały się telefonicznie w terminach wskazanych przez gabinety. Pacjenci nie potrzebują skierowania do okulisty.

-W pierwszym okresie jaskra nie daje objawów, niszczy jednak nerw wzrokowy. Gdy pacjent zauważa, że gorzej widzi, uszkodzenie nerwu wzrokowego przekracza już zazwyczaj 60 proc. Pozostaje wówczas tylko 40 proc. nerwu, który musimy chronić i leczyć. Utracie wzroku można zapobiec tylko dzięki regularnym wizytom u okulisty, a co za tym idzie – wcześnie postawionej diagnozie i niezwłocznie wdrożonemu leczeniu. Jeśli jaskrę wykryje się wcześnie, wówczas leczenie oparte jest głównie na podawaniu kropli do oczu. W bardziej zaawansowanych stadiach choroby leczenie jest trudniejsze, rokowania gorsze, a ryzyko ostatecznej utraty widzenia znacznie większe. Dlatego tak ważne są badania przesiewowe w tym kierunku. ?kontynuuje prof. dr hab. n. med. Jacek P. Szaflik.

Dotychczasowe edycje akcji cieszyły się dużym zainteresowaniem, dzięki czemu duża część pacjentów została skierowana na dalsze konsultacje w kierunku jaskry. Szybkie rozpoznanie schorzenia oraz wykonanie specjalistycznych badań może zapobiec całkowitej utracie wzroku.

– W moim przypadku choroba nie dawała żadnych, zauważalnych objawów. Zdolność widzenia zachowuję dzięki wczesnemu rozpoznaniu tej choroby. Profilaktyczna wizyta u okulisty to tak naprawdę jedyna skuteczna droga do jej powstrzymania. Tylko wówczas można stwierdzić zwiększone ciśnienie wewnątrzgałkowe i szybko wdrożyć leczenie. Tak było też w moim przypadku.  Z własnego doświadczenia wiem, że decyzje o wykonaniu badań czy podjęciu leczenia farmakologicznego mogą być bardzo stresujące. Czasami trudno je podjąć. Pogodzenie się z postawioną diagnozą często wymaga czasu. Musimy jednak pamiętać, że w tym przypadku działa on na naszą niekorzyść i zazwyczaj wiąże się z nieodwracalnymi uszkodzeniami. Mogę Państwa zapewnić, że pokonanie lęku i rozpoczęcie procesu leczenia uratowało mój wzrok. Przeszedłem wiele etapów leczenia, także operacyjnych, ale dziś widzę i to jest najważniejsze. Chciałbym też zwrócić uwagę na fakt, że jaskra może mieć podłoże genetyczne. Zdiagnozowanie jej u siebie może ochronić także zdrowie naszych bliskich. Jako osoba, która żyje z tą chorobą jestem głęboko przekonany, że akcja Polscy Okuliści Kontra Jaskra to inicjatywa, którą szczególnie warto nagłaśniać i promować. Tak, aby jak najwięcej osób się o niej dowiedziało. W wielu przypadkach, gdyby ta podstępna choroba została rozpoznana wcześniej, pacjenci nie zmagaliby się z tak poważnymi konsekwencjami uszkodzenia nerwu wzrokowego. Gorąco namawiam wszystkich do skorzystania z możliwości darmowych badań przesiewowych. Tylko regularne wizyty u lekarza oraz wcześnie postawiona diagnoza są w stanie uratować Państwa wzrok. Jaskra nie odchodzi ? można ją tylko powstrzymywać ? im wcześniej to zrobimy tym większe mamy szanse, że zachowamy zdolność widzenia do końca życia – mówi Pan Dariusz Młotkiewicz, prawnik.

Jaskra nie poczeka! Zbadaj się.

W dobie pandemii Covid-19 pacjenci często obawiają się wizyt w placówkach medycznych, odkładają więc w czasie zabiegi czy badania profilaktyczne. Inicjatywa Polscy Okuliści Kontra Jaskra ma m.in. na celu uświadomienie społeczeństwu, że takie podejście jest dużym problemem, a w przypadku schorzeń oczu trzeba działać szybko, ponieważ jaskra nie poczeka.

– W poprzednich edycjach akcji ?Polscy okuliści kontra jaskra? przebadaliśmy ponad 13 000 pacjentów. Aż 40 procent z nich zostało skierowanych do dalszej diagnostyki jaskry. To dla nas najlepszy dowód na zasadność realizacji tej akcji. Udostępnianie pacjentom bezpłatnych badań w kierunku wczesnego wykrycia jaskry to bardzo ważny krok w walce z tą podstępną i nie dającą charakterystycznych objawów chorobą. Uważam, że tego rodzaju akcje są jeszcze bardziej potrzebne w aktualnym czasie, gdy z powodu pandemii Covid-19, inne choroby zeszły na dalszy plan. Z danych wynika, że obecnie społeczeństwo częściej rezygnuje z wizyt lekarskich i zabiegów medycznych lub nawet przerywa leczenie. Nie należy się jednak bać ? placówki z pewnością zadbają o Państwa bezpieczeństwo w czasie badań, m.in. poprzez dezynfekcję sprzętu okulistycznego po każdym pacjencie. Musimy pamiętać, że inne choroby nie poczekają do końca pandemii. Serdecznie zapraszam więc wszystkich Państwa do skorzystania z możliwości jaką Polskie Towarzystwo Okulistyczne przy współpracy z zaangażowanymi w całym kraju placówkami otwiera przed Państwem. Zachęcam Państwa do wykonania darmowych badań przesiewowych w kierunku jaskry podczas tegorocznych obchodów Tygodnia Jaskry.  ? podsumowuje prof. Szaflik.

***

?Polscy okuliści kontra jaskra? to projekt realizowany od 2017 roku przez Polskie Towarzystwo Okulistyczne (PTO) oraz Sekcję Jaskry PTO, przy współudziale Polskiego Związku Niewidomych. Więcej informacji: https://www.tydzienjaskry.pl/

Artykuł Jaskra prowadzi do nieodwracalnej ślepoty ? zbadaj się i ochroń wzrok! pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Nabór placówek trwa do 27 lutego. Udział w akcji jest bezpłatny.

Polskie Towarzystwo Okulistyczne (PTO), Sekcja Jaskry PTO i Polski Związek Niewidomych ogłaszają nabór placówek do szóstej edycji społecznej akcji badań przesiewowych w kierunku jaskry. Inicjatywa realizowana jest corocznie w ramach obchodów Światowego Tygodnia Jaskry, który w tym roku przypada pomiędzy 6 a 12 marca. Udział w akcji to okazja do promocji zarówno lekarzy, jak i gabinetów okulistycznych. W 2021 roku w akcji wzięło udział 78 gabinetów okulistycznych na terenie 40 miast i 15 województw. Placówki zaoferowały łącznie 3080 miejsc dostępnych dla pacjentów. Formularz rejestracyjny znajduje się na stronie: www.tydzienjaskry.pl.

Akcja Polscy Okuliści Kontra Jaskra trwa nieprzerwanie od 2017 roku z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Okulistycznego oraz lekarzy okulistów z całego kraju. Celem akcji jest podniesienie świadomości społeczeństwa na temat jaskry oraz zwiększenie wykrywalności tej choroby we wczesnych stadiach zaawansowania, ponieważ może ona dotyczyć nawet 800 tysięcy Polaków, jednak ogromna część tych osób nie jest świadoma swojego schorzenia. Związane jest to z faktem, że w 90% przypadków jaskra przebiega bez zauważalnych przez pacjenta objawów, a zachorować mogą wszyscy ? niezależnie od wieku czy płci.

W ramach inicjatywy, wśród wszystkich chętnych osób, u których wcześniej nie zdiagnozowano jaskry i tych, którzy nie badali wzroku przez co najmniej rok – przeprowadzane zostaną badania przesiewowe w kierunku jaskry, czyli: badania budowy dna oka, grubości rogówki, ciśnienia wewnątrzgałkowego oraz wywiad lekarski.

W przypadku jaskry nie można mówić o działaniach profilaktycznych. Jedynym sposobem na uratowanie wzroku pacjentów jest wczesna diagnoza. Każdy powinien więc raz na dwa lata zgłosić się na badania przesiewowe wzroku, a osoby z grupy podwyższonego ryzyka powinny odwiedzać gabinet okulistyczny nawet co 12 miesięcy. Wzrost wykrywalności jaskry w jej wczesnych stadiach zaawansowania, możliwy dzięki regularnym badaniom, jest więc niezmiernie ważny, ponieważ oznacza uratowanie wzroku wielu osobom.

– Drodzy Państwo, gorąco zachęcam, a nawet apeluję o przyłączenie się do organizowanej przez nas inicjatywy Polscy Okuliści Kontra Jaskra. Tegoroczna edycja nabiera jeszcze większego znaczenia, ponieważ w okresie pandemii Covid-19 inne problemy zdrowotne niestety często schodzą na dalszy plan. Choroby oczu nie poczekają jednak na koniec pandemii, one wciąż są tak samo groźne i wymagają wczesnej diagnostyki oraz wdrożenia leczenia. Wspólnie zadbajmy o zdrowie Polaków w tym trudnym dla nas wszystkich czasie. – apeluje prof. dr hab. n. med. Jacek P. Szaflik, Prezes Polskiego Towarzystwa Okulistycznego.

Aby zgłosić chęć udziału w akcji należy wypełnić formularz dostępny na stronie: www.tydzienjaskry.pl/rejestracja-gabinetu, następnie wydrukować potwierdzenie zgłoszenia przesłane e-mailem oraz odesłać skan tego dokumentu opatrzony pieczątką placówki na adres: tydzienjaskry@pto.com.pl.

Chętne do zaangażowania się placówki okulistyczne muszą zadeklarować godziny bezpłatnych przyjęć na wizyty, które zaoferują zainteresowanym pacjentom. Do każdego gabinetu, na wskazany w formularzu adres, zostaną wysłane pakiety startowe zawierające materiały do druku.

Artykuł Polskie Towarzystwo Okulistyczne zaprasza gabinety i poradnie do udziału w VI edycji ogólnopolskiej akcji Polscy Okuliści Kontra Jaskra pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Młodość to najlepszy czas na rozwój i zdobywanie wiedzy. Ta prawda dotyczy również lekarzy i stała się podstawą wspólnej inicjatywy Polskiego Towarzystwa Okulistycznego i firmy Polpharma.

Oba te podmioty jesienią ub.r. podpisały umowę, powołującą do życia ?Klub 40?. W imieniu PTO umowę podpisał jego prezydent ? prof. Jacek Szaflik, w imieniu Polpharmy ? Agata Łapińska-Kołodzińska, Dyrektor Marketingu HCP. Klub będzie prowadzony przez młodych, aktywnych naukowo okulistów ? członków PTO i wspierany przez Polpharmę. Chodzi tu o zapewnienie młodym lekarzom dostępu do szkoleń i aktualnej wiedzy, umożliwienie zdobywania jej w renomowanych ośrodkach akademickich. Stworzy to im realne szanse rozwoju naukowego już na początku drogi zawodowej. Podobne kluby dla młodych lekarzy, specjalizujących się w ginekologii czy kardiologii, działają przy wsparciu Polpharmy już od lat i doskonale się sprawdzają. Ich działalność jest bardzo ceniona, zarówno przez lekarzy, jak i przez poszczególne towarzystwa naukowe.

Warto przypomnieć, że Polpharma od lat wspiera polskich okulistów, zwłaszcza w dziedzinie edukacji, czas więc już na nowe otwarcie w tej współpracy. Finansowanie udziału w konferencjach oraz warsztatach pozwoli zaktywizować młodych, ambitnych naukowców z dziedziny okulistyki i stworzyć dla nich warunki do edukacji na najwyższym światowym poziomie. Priorytet stanowią integracja środowiska okulistycznego, wymiana wzajemnych doświadczeń, rozwój naukowy oraz inicjowanie pomysłów badawczych. Jak to wygląda w praktyce?

Członkowie ?Klubu 40? powinni wykazać się dorobkiem naukowym, potwierdzonym punktami Impact Factor. Mają one również znaczenie przy kwalifikacji do udzielania wsparcia finansowego członkom klubu. Wsparcie finansowe ?Klubu 40? obejmuje pokrycie kosztów związanych z udziałem członka klubu w wybranej zagranicznej konferencji okulistycznej. Koszty rozumiane są jako opłata rejestracyjna, nocleg oraz transport. Maksymalna liczba osób, którym może zostać udzielone wsparcie w ciągu roku, wynosi 15. Szczegółowe kwestie z tym związane precyzuje regulamin klubu.

Została powołana ?Nagroda ?Klubu 40??, będąca formą indywidualnego uhonorowania autora najlepszej opublikowanej pracy oryginalnej w zakresie okulistyki. O przyznanie tej nagrody może ubiegać się każdy członek klubu, który nie ukończył 40. roku życia. Nagroda przyznawana jest pierwszemu autorowi pracy, która została opublikowana w czasopiśmie o najwyższym Impact Factor w roku poprzedzającym jej przyznanie. W przypadku zgłoszenia prac opublikowanych w pismach o tym samym Impact Factor o wyborze decydowałby sumaryczny Impact Factor kandydatów. Kandydatury do Nagrody mogą zgłaszać sami autorzy prac pretendujący do niej, członkowie PTO, kierownicy jednostek, w których są zatrudnieni bądź prowadzą badania naukowe kandydaci do Nagrody, oraz towarzystwa naukowe.

Podsumowując: ?Klub 40? to pierwsza w polskiej okulistyce tak szeroka inicjatywa edukacyjna.

(Opr. HS)

Prof. dr hab. n. med. Jacek P. Szaflik, kierownik Katedry i Kliniki Okulistyki Wydziału Lekarskiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, prezes Polskiego Towarzystwa Okulistycznego:

Bardzo mnie cieszy powołanie ?Klubu 40? w okulistyce. Podobne kluby działają i doskonale sprawdzają się od wielu lat m.in. w kardiologii. Dzięki nim grono obiecujących młodych lekarzy zyskało szansę na rozwój naukowy. Teraz czas na okulistykę: dzięki współpracy Polskiego Towarzystwa Okulistycznego z Polpharmą udało się stworzyć miejsce, gdzie młodzi okuliści na starcie drogi zawodowej będą mieli szansę na wsparcie ich rozwoju naukowego. Naszym celem jest integracja młodych okulistów, rozwój naukowy, inicjowanie pomysłów badawczych. To klub dla najzdolniejszych młodych okulistów, dla tych, którzy już mają pewne osiągnięcia naukowe, a nadal chcą rozwijać się i poszerzać swoją wiedzę. Najzdolniejsi lekarze, którzy w przyszłości zapewne będą liderami okulistyki, będą mieli możliwość rozwoju, kształcenia się, ale też wzajemnego poznawania. Zwrócę też uwagę na to, że są dość wyśrubowane kryteria, żeby dostać się do ?Klubu 40?. To naprawdę miejsce dla najzdolniejszych młodych okulistów, którzy będą mieli możliwość współpracy.

?Klub 40? będą prowadzili młodzi, aktywni naukowo okuliści, będący członkami PTO. Członkowie ?Klubu 40? będą mogli uzyskać pomoc w pokryciu kosztów związanych z udziałem w wybranej zagranicznej konferencji okulistycznej. Bardzo mnie cieszy Nagroda ?Klubu 40? dla autora najlepszej opublikowanej pracy oryginalnej w zakresie okulistyki, o którą będzie mógł ubiegać się każdy członek Klubu.

Artykuł Młodzi okuliści zyskali dostęp do światowej wiedzy pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Ten rok zdominowała pandemia COVID-19, jednak mimo to staraliśmy się pracować w miarę normalnie, nie zapominając o pacjentach okulistycznych ? mówi prof. dr hab. med. Jacek P. Szaflik, kierownik Katedry i Kliniki Okulistyki Wydziału Lekarskiego WUM, dyrektor Samodzielnego Publicznego Klinicznego Szpitala Okulistycznego w Warszawie i prezes Polskiego Towarzystwa Okulistycznego.

Panie Profesorze, co nowego, ważnego wydarzyło się w polskiej okulistyce od ostatniego zjazdu Polskiego Zjazdu Okulistycznego w ubiegłym roku?

Ten rok zdominowała pandemia COVID-19, jednak mimo to staraliśmy się pracować w miarę normalnie, nie zapominając o pacjentach okulistycznych. Jeśli chodzi o nowości, jakie udało nam się wdrożyć, to warto wspomnieć o nowych implantach Preserflo, które zaczęliśmy wszczepiać u pacjentów z jaskrą. To operacje przede wszystkim dla pacjentów z jaskrą otwartego kąta, jednak prowadzimy również badania nad zastosowaniem tych implantów w innych przypadkach jaskry, takich jak jaskra z zespołem pseudoeksfoliacji. Operację można wykonać samodzielnie lub w połączeniu z operacją zaćmy. Implant jest wykonany niezwykle biokompatybilnego materiału, który od ponad 20 lat jest z powodzeniem stosowany do pokrywania stentów stosowanych w zabiegach kardiologicznych. Wszczepia się go inną techniką: od zewnątrz, jest wprowadzany przez mały, milimetrowy tunel śródtwardówkowy. Nie musimy wykonywać czynności wewnątrz gałki ocznej, dlatego jest to operacja bezpieczniejsza. Operacje są dość kosztowne i na razie nierefundowane, wykonuję je w tej chwili komercyjnie u pacjentów w Centrum Mikrochirurgii Oka, a ponadto pewną liczbę implantów udało mi się pozyskać dla pacjentów szpitala. W ciągu tego roku weszły także do użytku nowe zaawansowane modele soczewek wewnątrzgałkowych stosowane podczas operacji zaćmy.

W tym roku cały świat medyczny został wywrócony przez pandemię COVID-19. Jaki ma ona wpływ pandemia na polską okulistykę?

Warto podkreślić aktywną rolę Polskiego Towarzystwa Okulistycznego. Było ono jednym z pierwszych towarzystw naukowych (obok Amerykańskiej Akademii Okulistycznej), które już na początku pandemii przedstawiło wytyczne dla lekarzy-okulistów, jak bezpiecznie postępować z pacjentem okulistycznym.  Polskie Towarzystwo Okulistyczne ?razem z prof. Andrzejem Horbanem, konsultantem krajowym w dziedzinie chorób zakaźnych? opracowało również wytyczne dla osób noszących soczewki kontaktowe, aby zgodnie z zasadami bezpieczeństwa nadal z nich korzystali. Ograniczanie korzystania z soczewek całej populacji ich użytkowników wydaje się niewskazane, ponieważ droga zakażenia koronawirusem SARS-CoV-2 poprzez soczewki jest raczej kazuistyczna.

Po pewnym zahamowaniu, spowodowanym lockdownem, dziś zabiegi okulistyczne odbywają się normalnie?

Podkreślamy, że bardzo ważne jest wykonywanie zabiegów planowych. W naszym szpitalu realizujemy wszystkie rodzaje zabiegów, jak przed pandemią, jeśli natomiast chodzi o liczbę wykonywanych świadczeń, to jest ona wciąż nieco niższa, ze względu na  wdrożone procedury minimalizujące ryzyko transmisji koronawirusa. Szacuję, że obecnie wykonujemy ok. 80 proc. wcześniej wykonywanych świadczeń. Jednak np. w przypadku przeszczepów rogówki, jeśli tylko mamy materiał do przeszczepienia, realizujemy ponad 100 proc. kontraktu.

Bardzo ważną sprawą dla nas jest świadomość pacjentów. Biorę udział w pracach zespołu niezależnych ekspertów ?Continuecuratio?. Zachęcamy pacjentów, aby korzystali z porad i leczenia, nie odkładali diagnostyki i terapii, gdyż może to mieć bardzo poważne skutki zdrowotne. Dotyczy to zarówno kardiologii, onkologii, jak okulistyki, ponieważ z powodu odwlekania w czasie diagnostyki i leczenia można stracić wzrok.

Można powiedzieć, że dziś okulistyka funkcjonuje normalnie. Oczywiście, nie wiemy, jak będzie to wyglądało podczas ?drugiej fali?, jednak obecnie nie ma doniesień, by pacjenci zarażali się w szpitalach. W szpitalach i placówkach ochrony zdrowia przestrzega się zaleceń ? personel medyczny chodzi w maskach, podobnie pacjenci. Są odpowiednio wentylowane pomieszczenia, powietrze jest dezynfekowane poprzez system lamp UV. Podczas badania stosowane są maski, środki do dezynfekcji, rękawiczki. Nawet w okresie rozluźnienia restrykcji placówki ochrony zdrowia były miejscami, gdzie cały czas przestrzegano zaleceń, dlatego było mniejsze ryzyko zachorowań. Badanie okulistyczne wymaga bliskości pacjenta z lekarzem, dlatego mamy również osłony, korzystamy z masek. Okresowo wszyscy pracownicy naszego szpitala badają się w kierunku zakażenie koronawirusem, aby nie narażać siebie i pacjentów.

Czyli pomimo sytuacji, że droga oczna jest możliwą drogą zakażenia, to okulistyka jest bezpieczna?

Nie można powiedzieć, że zakażenie jest niemożliwe, jednak nie ma doniesień, aby dochodziło  do zakażeń wśród pacjentów szpitali okulistycznych. Wśród personelu mogą zdarzać się zakażenia, najczęściej są one przyniesione z zewnątrz. W samych szpitalach, jeśli przestrzegane są zalecenia, to wydaje się, że pacjenci są bezpieczniejsi niż w wielu innych życiowych sytuacjach, np. podczas wizyty w sklepie, u fryzjera czy kosmetyczki.

Jak wspominałem, wykonujemy obecnie wszystkie operacje, które wykonywaliśmy przed pandemią, w tym operacje zaćmy, najbardziej pożądane ze względu na kolejkę oczekujących. Niestety, ta kolejka urosła i już wiemy, że liczba pacjentów, którzy będą operacji zaćmy potrzebować po pandemii, będzie zdecydowanie większa. Chciałbym bardzo mocno zaapelować, aby wszystkie osoby, które czy to chorują przewlekle na choroby oczu, czy podejrzewają u siebie problemy ze wzrokiem, zdecydowały się na korzystanie z porad okulistycznych. Choroby oczu nie poczekają na koniec pandemii, one są cały czas tak samo groźne i wymagają leczenia

Od początku pandemii na szeroką skalę wprowadzono teleporady. Jak sprawdzają się one w okulistyce?

Mamy świadomość, że teleporady w okulistce mogą sprawdzać się tylko w przypadku konieczności przedłużenia recepty na leki, najczęściej w przypadku jaskry. Trzeba jednak pamiętać, że u pacjenta może być konieczna zmiana leczenia. Konieczne może być też wykonanie np. badania ciśnienia wewnątrzgałkowego, pola widzenia, aby sprawdzić czy leki są skuteczne. Najważniejsze jednak, aby pacjenci nie przerywali leczenia. Zawsze mogą zadzwonić, dostać receptę, jednak potem potrzebna jest kontrola. Oczywiście nie wiemy, co przyniesie nam druga fala epidemii. Wydaje się jednak, że procedury w ochronie zdrowia są przestrzegane w dużo większym stopniu niż gdziekolwiek indziej, a większym ryzykiem dla pacjenta jest zaniedbanie leczenia niż przyjście na badanie. Widzimy w statystykach. Nie mamy statystyk dotyczących utraty wzroku, są jednak statystyki zgonów z powodów innych niż COVID-19, i wiemy, że zaniedbanie terapii jest niekorzystne w nowotworach, kardiologii. To samo ma miejsce w okulistyce, tylko nie odnotowuje się, że ktoś stracił wzrok lub widzi gorzej, dlatego nie jest to widoczne statystycznie.

Czy tematykę zjazdu PTO zdominuje pandemia?

Podjęliśmy decyzję, że w tym roku zjazd PTO odbędzie się online. Oczywiście, wszyscy woleliby bezpośrednio wymieniać doświadczenia, jednak jest to formuła, do której z konieczności się przyzwyczajamy. Oczywiście, o pandemii cały czas mówimy, jednak nie jest to temat wiodący całego zjazdu. Wiodącymi tematami będą okulistyka dziecięca i strabologia, neurookulistyka i elektrofizjologia kliniczna, chirurgia zaćmy i chirurgia refrakcyjna. Podczas zjazdu odbędą się m.in. sesja PIKO ? sesja badań podstawowych i klinicznych, sesje plenarne z udziałem wybitnych specjalistów polskich i zagranicznych, sesja plakatowa, sesja młodego okulisty, kursy edukacyjne. Zajmujemy się m.in. kształceniem lekarzy, aby wspierać badania mamy sesje poświęconą naukom podstawowym w okulistyce. Możemy zauważyć, że ze względów epidemicznych mniej jest badań klinicznych lub są one prowadzone w mniejszym wymiarze, natomiast jeśli chodzi o nauki podstawowe w okulistyce, to nadal bardzo dobrze się one rozwijają.

Bardzo ciekawym tematem są choroby powierzchni oka w przebiegu chorób reumatologicznych i hematologicznych. Stworzyliśmy jako PTO na ten temat dokument, we współpracy z Polskim Towarzystwem Reumatologicznym i Polskim Towarzystwem Hematologów, zawierający wytyczne i konsensus ekspertów. Wspólnie z Polskim Towarzystwem Pediatrycznym opracowaliśmy rekomendacje dotyczące badań przesiewowych u dzieci.  Pracujemy w tej chwili nad aktualizacją wytycznych dotyczących terapii jaskry. Z obiecujących projektów dotyczących tej choroby rozwijany jest program e-jaskra. Okres pandemii i lockdownu nie był najlepszym czasem do prowadzenia badań przesiewowych, niemniej jednak program jest rozwijany od strony elektronicznej, ulepszamy m.in. system sztucznej inteligencji.

Artykuł Prof. Jacek Szaflik: Okulistyka w czasach pandemii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Polskie Towarzystwo Okulistyczne od ponad 100 lat aktywnie działa na rzecz poprawy leczenia okulistycznego i wprowadzenia najnowszych metod terapii. Wydaje specjalistyczne periodyki, organizuje konferencje dla okulistów oraz edukuje społeczeństwo.

Początki Polskiego Towarzystwa Okulistycznego (PTO) sięgają 1911 roku. Wtedy to trzech lekarzy okulistów z Instytutu Oftalmicznego powołało do życia Towarzystwo Okulistów Polskich, przemianowane w 1935 roku na Polskie Towarzystwo Okulistyczne. Inicjatorami byli: dr Kazimierz Bein ? polski okulista, działacz esperancki i tłumacz, znany pod pseudonimem Kabe, dr Bronisław Ziemiński ? autor publikacji ?Zarys okulistyki?, w której opisał nowoczesne sposoby badania klinicznego oka, przedstawiając również wyniki badań bakteriologicznych i histologicznych, oraz dr Aleksander Dobrzański, wieloletni dzierżawca uzdrowiska w Busku.

POCZĄTKI DZIAŁALNOŚCI

Rozwój okulistyki postępował od połowy XIX wieku, jednak na ziemiach polskich z leczenia okulistycznego na przełomie XIX i XX w. korzystała niewielka liczba chorych, szczególnie na wsi. Wiele osób traciło wzrok z powodu chorób oczu. Działalność PTO nie została zalegalizowana przez zaborców. Kierownictwo organizacji powierzono Bolesławowi Wicherkiewiczowi. Był on założycielem czasopisma ?Postęp Okulistyczny?, pierwszego polskiego periodyku okulistycznego założonego i wydawanego w latach 1899-1914 i wznowionego w 1923 roku przez Kazimierza Noiszewskiego jako ?Klinika Oczna?. To właśnie ten periodyk rok później podczas Zjazdu Okulistów Polskich we Lwowie stał się oficjalnym organem PTO i jest wydawany do dziś. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Towarzystwo miało dwa oddziały: warszawski i poznański.
W roku 1937 podczas Zjazdu Okulistów Polskich we Lwowie powołano kolejne trzy oddziały: krakowski, lwowski i wileński. Dziś Polskie Towarzystwo Okulistyczne reprezentuje ponad 2000 polskich okulistów, ma 12 oddziałów: w Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Poznaniu, Szczecinie, Wrocławiu i w Warszawie. Działalność Towarzystwa finansowana jest ze składek członkowskich i dochodów z własnej działalności gospodarczej.

CELE STATUTOWE I PERIODYKI

PTO działa aktywnie na rzecz doskonalenia wiedzy i rozwoju okulistyki jako dyscypliny naukowej oraz współpracuje z wieloma organizacjami krajowymi i zagranicznymi, realizując swoje cele statutowe. Należą
do nich przede wszystkim:

• reprezentowanie środowiska okulistów polskich,
• działalność publiczna na rzecz ochrony i promocji zdrowia społeczeństwa,
• rozwój i integracja działalności naukowej w dziedzinie okulistyki,
• promowanie i udział w doskonaleniu zawodowym lekarzy i pracowników ochrony zdrowia oraz prowadzenie różnych form działalności edukacyjnej i szkoleniowej,
• kształtowanie właściwych postaw społecznych i etyki zawodowej oraz integracja środowiska,
• współdziałanie z parlamentem, organami administracji państwowej i samorządowej, mediami oraz innymi podmiotami i organizacjami w usprawnianiu opieki w zakresie okulistyki.

Polskie Towarzystwo Okulistyczne wydaje naukowe czasopisma okulistyczne. Organem PTO jest ?Klinika Oczna. Acta Ophthalmologica Polonica?. To kwartalnik kontynuujący tradycje ?Postępu Okulistycznego?, redaktorem naczelnym jest obecnie prof. Jacek P. Szaflik. Wydawane są jeszcze dwa czasopisma: ?Kontaktologia i Optyka Okulistyczna? oraz ?Okulistyka?. Pierwsze zajmuje się m.in. zagadnieniami dotyczącymi stosowania soczewek kontaktowych, optyki, strabologii, optometrii. Natomiast ?Okulistyka? ma charakter edukacyjny i szkoleniowy, jest adresowana do lekarzy okulistów oraz innych osób i instytucji zainteresowanych tematyką. Redaktorem naukowym obu czasopism jest prof. Jerzy Szaflik.

EDUKACJA I KONFERENCJE

Towarzystwo prowadzi także internetowy serwis edukacyjny, którego redaktorem naczelnym jest prof. Iwona Grabska-Liberek. Serwis uruchamia centra wiedzy, takie jak: okulistyka dziecięca, jaskra, zaćma. Na stronie internetowej publikowane są również m.in. zaproszenia na specjalistyczne konferencje naukowe i szkoleniowe oraz Wytyczne PTO ? standardy leczenia. Dla swoich członków PTO uruchomiło blok porad prawnych ? cykl wykładów z udziałem mec. Dominika Wieszczka. Omawia on kwestie związane z prawem pojawiające się w codziennej praktyce lekarza okulisty oraz odpowiada na pytania zadawane przez członków PTO. Wśród poruszanych tematów są między innymi informacje, jak otworzyć gabinet lekarski, jak spełnić wymogi RODO, kwestie związane z nowelizacją ustawy
o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz przegląd orzeczeń w sprawie błędów w sztuce lekarskiej. Towarzystwo organizuje również cyklicznie konferencje PTO, czyli Zjazd Okulistów Polskich. W tym roku przypada jubileuszowy, 50. już Zjazd. W tym corocznym wydarzeniu bierze udział ponad 1300 osób, w tym wielu prelegentów z zagranicy. Organizowane są kursy, całodzienne wetlaby, sesje główne, a także sesje badań podstawowych i klinicznych w okulistyce, prezentowanych jest wiele referatów ustnych oraz sesji plakatowych.

Polskie Towarzystwo Okulistyczne jest też organizatorem konferencji naukowej ?Polskie Forum Jaskry?, na której poruszane są aktualne tematy związane z jaskrą, zwaną cichym złodziejem wzroku. Organizuje na terenie całej Polski bezpłatne badania profilaktyczne w kierunku jaskry, w ramach Światowego Tygodnia Jaskry. Jest to międzynarodowa inicjatywa lekarzy okulistów mająca na celu podniesienie świadomości społeczeństwa na temat jaskry oraz zwiększenie jej wykrywalności we wczesnych stadiach zaawansowania. PTO jest aktywnym uczestnikiem akcji ?Po pierwsze zdrowie?. W ramach akcji przeprowadzane są przesiewowe badania okulistyczne. Towarzystwo zgłasza konieczność utworzenia w Polsce narodowego programu wykrywania wad wzroku u dzieci.

prof. Iwona Grabska-Liberek:

Krótkowzroczność, spowodowana długim przebywaniem w sztucznym oświetleniu, przybiera obecnie rozmiary epidemii dotykającej małych pacjentów. Postęp tej wady można zahamować, pod warunkiem że zostanie ona wykryta. Dlatego badania przesiewowe pod kątem krótkowzroczności wśród dzieci są tak ważne. Profilaktyka w zakresie chorób okulistycznych wpisuje się w pediatrię, a także w geriatrię. W najstarszym pokoleniu problemem jest zwyrodnienie plamki żółtej. Mimo programu leczenia, wiele osób traci wzrok. Oprócz leczenia ważna jest rehabilitacja wzroku.

ŹRÓDŁA:
www.ptp.com.pl
https://pl.wikipedia.org/wiki/Polskie_Towarzystwo_Okulistyczne
http://popierwszezdrowie.pl/2018/10/po-pierwsze-zdrowie-2018-podsumowanie-w-senacie-rp/
Gazeta dla Lekarzy, ?Okuliści swój dorobek mają?, grudzień 2018

Opracowała Katarzyna Włodarczyk

Artykuł PTO ? historia i dzień dzisiejszy pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z PROF. DR. HAB. N. MED. JACKIEM P. SZAFLIKIEM, KIEROWNIKIEM KATEDRY I KLINIKI OKULISTYKI II WYDZIAŁU LEKARSKIEGO WUM, PREZESEM-ELEKTEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA OKULISTYCZNEGO, DYREKTOREM WARSZAWSKIEGO SAMODZIELNEGO PUBLICZNEGO KLINICZNEGO SZPITALA OKULISTYCZNEGO ROZMAWIA KATARZYNA PINKOSZ

Ważną częścią działalności PTO jest edukacja: będę starał się rozwijać szkolenia okulistyczne dla lekarzy ? zarówno w formie tradycyjnej,
czyli konferencji, zjazdów ? jak również za pośrednictwem nowoczesnych form edukacji opartych o internet.

Jak ocenia Pan polską okulistykę? Jakie są jej największe sukcesy?

Polska okulistyka ma długo trwające tradycje. W 1908 r. powstało Warszawskie Towarzystwo Okulistyczne, a w roku 1911 ? Towarzystwo Okulistów Polskich, którego nazwę zmieniono później na Polskie Towarzystwo Okulistyczne. W Polsce mieliśmy wielu wybitnych okulistów, a polska okulistyka ma dokonania, które wpłynęły również na okulistykę światową. Jednym z takich dokonań było rozpowszechnienie przez prof. Tadeusza Krwawicza metod kriochirurgicznych w leczeniu zaćmy, które zmieniły sposób przeprowadzania tych operacji na całym świecie.

Jeśli chodzi o osiągnięcia ostatnich kilkunastu lat w polskiej okulistyce, to udało nam się szeroko upowszechnić nowoczesne metody leczenia. Bardzo szybko na szeroką skalę wprowadziliśmy w Polsce fakoemulsyfikację zaćmy, witrektomię, nowoczesne warstwowe przeszczepy rogówki. Startując w latach 90. XIX wieku z poziomu niższego ekonomicznie niż wiele krajów, byliśmy w stanie bardzo szybko wdrożyć nowoczesne leczenie okulistyczne w wielu ośrodkach. To ogromny sukces. Dziś polska okulistyka ? mimo ograniczeń ekonomicznych Polski ? jest na światowym poziomie.

Obecnie w Polsce są wykonywane wszystkie operacje okulistyczne, podobnie jak w krajach zachodnich?

Tak. Ostatnie lata to czas ciągłego rozwoju mikrochirurgii oka ? chirurgii z wykorzystaniem mikroskopu operacyjnego ? ale także okres postępu w zakresie technik laserowych. Dużą rolę odgrywają obecnie nowoczesne metody obrazowania, włącznie z OCT ? optyczną koherentną tomografią. Zarówno w większych ośrodkach akademickich, jak i mniejszych szpitalach, poziom chirurgiczny jest bardzo wysoki. Kilkanaście ostatnich lat to był bardzo dobry okres dla rozwoju chirurgii okulistycznej w Polsce. Niestety, muszę też powiedzieć, że dziś sytuacja nie jest już tak dobra jak kilka lat temu. Wycena najważniejszych procedur okulistycznych jest obecnie nieadekwatnie niska.

Od kwietnia 2019 r. uległy zmianie zasady finansowania operacji zaćmy ze środków publicznych: zabiegi będą mogły być wykonywane bez limitów. To chyba zmiana na lepsze?

Tak, to na pewno krok w dobrą stronę, dostrzeżenie problemu. Bardzo się cieszę, że ta kwestia została zauważona. Niekorzystne jest jednak to, że poziom wyceny operacji zaćmy został drastycznie zaniżony w ciągu ostatnich lat. Pewnym optymizmem napawają doniesienia o tym, że Ministerstwo Zdrowia bierze pod uwagę możliwość refundacji badań diagnostycznych czy operacji zaćmy w placówkach niepublicznych w takim zakresie jak w szpitalach publicznych. Z medycznego punku widzenia, i z punku widzenia dobra pacjenta, nie zawsze wybór placówek, z którymi NFZ podpisywał kontrakt, był najtrafniejszy. Uważam, że pacjenci powinni mieć możliwość wyboru ośrodka, w którym wykonają badanie diagnostyczne czy operację.

Jest Pan Prezesem-elektem Polskiego Towarzystwa Okulistycznego. Myśli Pan już o planach na swoją kadencję?

Zadaniem PTO jest dbanie o to, by pacjenci byli leczeni na jak najwyższym poziomie. Jako prezes PTO będę zabiegał o to, żeby istniały możliwości i środki na realizowanie na wysokim poziomie opieki medycznej nad pacjentami okulistycznymi. Ważną częścią działalności PTO jest edukacja: będę starał się rozwijać szkolenia okulistyczne dla lekarzy ? zarówno w formie tradycyjnej, czyli konferencji, zjazdów ? jak również za pośrednictwem nowoczesnych form edukacji opartych o Internet. Dużą rolę powinny nadal odgrywać granty wyjazdowe adresowane do młodych lekarzy. Istotną płaszczyzną będzie oczywiście kontynuacja i wzmacnianie współpracy międzynarodowej w oparciu o europejskie i światowe towarzystwa okulistyczne.

Czyli pierwszy punkt to edukacja lekarzy. Punkt drugi?

Współpraca interdyscyplinarna między specjalistami.

Dlaczego interdyscyplinarność jest tak ważna?

Musimy wypracowywać model kompleksowej opieki nad pacjentami ze schorzeniami okulistycznymi. Nadciśnienie, cukrzyca, choroby nerek odciskają swoje piętno na całym organizmie, powodują powikłania dotyczące wielu narządów. Nie możemy koncentrować się tylko na leczeniu powikłań ocznych, ponieważ skuteczność terapii wymaga koordynacji działań w zakresie różnych specjalności. Kontrola choroby podstawowej, jaką jest np. cukrzyca czy nadciśnienie, wysuwa się na pierwsze miejsce, jednak konieczna jest również współpraca pomiędzy specjalistami. Nasi pacjenci często nie mają świadomości, że choroba dotycząca oka, np. siatkówki, jest bardzo mocno powiązana z ich stanem ogólnym. Bardzo ważne jest też przekazanie informacji lekarzom leczącym chorobę ogólną na temat stanu narządu wzroku. Mam szczególnie na myśli choroby na tle naczyniowym, ponieważ dotykają one również oka. A z drugiej strony oko jest jedynym miejscem w organizmie, gdzie możemy ocenić bezpośrednio, w sposób całkowicie nieinwazyjny, stan naczyń włosowatych. Nowe techniki diagnostyczne umożliwiają nam taką bardzo dokładną ocenę.

Ważnym punktem Pana programu jest też profilaktyka?

Tak, przede wszystkim myślę o badaniach profilaktycznych. Niestety, często są one traktowane po macoszemu w polskim systemie ochrony zdrowia. Najczęściej występującą chorobą, której terapia mogłaby być o wiele skuteczniejsza, jest jaskra. To choroba postępująca, nieuleczalna, jednak jej wczesne wykrycie i leczenie pozwala zachować dobre widzenie. Dlatego wszyscy pacjenci po 40. roku życia powinni być poddani badaniu przesiewowemu w kierunku jaskry. Im wcześniej wykryje się chorobę, tym wcześniej można rozpocząć leczenie i zatrzymać postęp zmian prowadzących nieuchronnie do pogorszenia i utraty widzenia.

Mam nadzieję, że już wkrótce będzie można wprowadzić powszechne profilaktyczne badania przesiewowe oparte o fotografię dna oka, analizowaną przez system komputerowy oraz sztuczną inteligencję. W ten sposób będzie można wytypować pacjentów zagrożonych jaskrą. Zorganizowanie na masową skalę takich badań przesiewowych jest dużym wyzwaniem, mam jednak nadzieję, że to się uda. Chcemy je rozpocząć w Warszawie już w najbliższych miesiącach. Ich upowszechnienie zależy od możliwości finansowania. Czeka nas ogromna praca, by przekonać decydentów w Polsce o tym, jak ważne są badania profilaktyczne. Efekty tych badań przynoszą duże korzyści medyczne, społeczne i ekonomiczne, jednak będą one widoczne dopiero w pewnej perspektywie czasowej. Niestety, często napotykamy na brak zrozumienia ze strony osób podejmujących decyzje. Bardzo ważne jest szerokie, prospołeczne myślenie u decydentów, sięgające ponad jedną kadencję.

Podobne badania powinno się wprowadzić u chorych na cukrzycę?

Chorzy na cukrzycę oraz w stanie przedcukrzycowym powinni być objęci nie tyle badaniami profilaktycznymi przesiewowymi, ile badaniami okulistycznymi, gdyż są oni w grupie ryzyka rozwinięcia powikłań ocznych.

Często wspomina Pan o tym, że trzeba dbać o wzrok, by cieszyć się nim przez długie lata. Jak dobrze o niego dbać?

Oko jest odbiciem stanu zdrowia całego organizmu, dlatego ważny jest zdrowy tryb życia, odpoczynek, sen, wysiłek fizyczny, odpowiednie odżywianie bogate w antyoksydanty. Konieczne jest również zapobieganie takim chorobom jak nadciśnienie, cukrzyca ? mają one ogromny wypływ na narząd wzroku ? oraz ich skuteczne leczenie, jeśli wystąpią. Na pewno trzeba unikać czynników szkodliwych, takich jak dym tytoniowy, promieniowanie ultrafioletowe, a przy dużym nasłonecznieniu nosić okulary przeciwsłoneczne. Konieczne są też regularne badania okulistyczne, szczególnie po 40., 50. roku życia.

Artykuł Interdyscyplinarność i profilaktyka! pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

ROZMOWA Z PROF. DR. HAB. N. MED. JACKIEM P. SZAFLIKIEM
I PROF. DR. HAB. N. MED. KRZYSZTOFEM J. FILIPIAKIEM

Zanim spytam o związki nadciśnienia tętniczego z okulistyką, chciałam zapytać, jak często Panowie Profesorowie sprawdzają sobie ciśnienie Zgodnie z wytycznymi: przy każdej wizycie u lekarza?

Prof. Krzysztof J. Filipiak: Ja ostatnio mierzyłem dwa miesiące temu i robię to dość często, gdyż uczestniczę w wielu akcjach edukacyjnych, podczas których mierzy się ciśnienie; albo mierzą mi je studenci, albo ja to robię. Prowadzimy w Polsce obecnie akcję ?Mierz ciśnienie tętnicze? pod auspicjami Światowego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego, włączone są do niej struktury studenckie, czyli International Federation of Medical Students Associations: łącznie 1000 studentów będzie mierzyć ciśnienie.

Prof. Jacek Szaflik: Przyznam, że ostatnio mierzyłem ciśnienie rok, może dwa lata temu. Generalnie mam jednak niskie, nawet niższe niż norma.

A jak z okulistycznymi badaniami profilaktycznymi?

Prof. Krzysztof J. Filipiak: Ja badałem się dwa lata temu, przy okazji wykonywania drobnego zabiegu okulistycznego.

Prof. Jacek P. Szaflik: Przyznam, że dość dawno? Ale byłem badany i staram się dbać o wzrok i ogólny stan zdrowia, który ma wpływ także na zdrowie narządu wzroku: w trakcie pracy do bliży pamiętać o przerwach i oderwaniu wzroku od ekranu, stosować racjonalną dietę, w miarę możliwości uprawiać aktywność fizyczną. Osłaniam też oczy od słońca okularami z filtrami UV.

Oglądając oko, można stwierdzić, na co pacjent choruje?

Prof. Jacek P. Szaflik: Tak twierdzi tylko irydologia, która nie ma nic wspólnego z nauką, wszystkich chorób w ten sposób nie rozpoznamy. Jednak analizując zmiany na dnie oka, możemy bardzo dużo powiedzieć na temat ogólnego stanu zdrowia pacjenta, a szczególnie występowania u niego chorób naczyniowych.

Prof. Krzysztof J. Filipiak: Kardiolog czy hipertensjolog podmieniłby to pytanie na inne: ?Czy oglądając oko, można stwierdzić, jak zaawansowana jest choroba??. Pacjenta z długo trwającym, źle kontrolowanym nadciśnieniem tętniczym powinniśmy odesłać do okulisty, w celu oceny dna oka. Kardiolog coraz częściej rozmawia z pacjentem na temat oczu ? zwłaszcza jeśli przewlekle przyjmuje on leki przeciwkrzepliwe, gdyż musimy go uczulić np. na obserwację drobnych wynaczynień w obrębie narządu wzroku. Chodzi o drobne wylewy podspojówkowe. Samoistne wylewy krwi pod spojówkę mogą towarzyszyć nadciśnieniu tętniczemu, mogą zdarzyć się jednorazowo po skoku ciśnienia tętniczego, zwłaszcza w przypadku towarzyszącego leczenia przeciwkrzepliwego. Nie wspomnę już o ?klasyce? internistycznej w ocenie narządu wzroku ? wnioskowaniu o niedokrwistości czy poszukiwaniu kępek żółtych wokół powiek, które mogą towarzyszyć hipercholesterolemii. Anemię możemy podejrzewać, gdy spojówki oczu są blade. Kiedy odchylamy powieki, powinniśmy zobaczyć żywoczerwoną błonę śluzową pokrywającą wewnętrzną część powiek. Z kolei gdy twardówka oka nie ma naturalnego, białego, połyskliwego koloru, a staje się on zażółcony, warto pomyśleć o chorobach wątroby.

Z powodu powikłań cukrzycy można stracić wzrok. Z powodu powikłań nadciśnienia również?

Prof. Jacek P. Szaflik: Na szczęście obecnie tak ciężkie stany złośliwej formy retinopatii nadciśnieniowej zdarzają się bardzo rzadko, jest to jednak możliwe. U niewielkiej grupy pacjentów z nadciśnieniem dochodzi do rozwoju objawowej, naczynioskurczowej postaci retinopatii (III i IV stopień retinopatii według Keith, Wagener i Barker). Badając dno oka, można zauważyć wylewy krwi, zmiany w plamce oraz obrzęk tarczy nerwu wzrokowego. Takie objawy u pacjenta z nadciśnieniem tętniczym upoważniają do rozpoznania nadciśnienia złośliwego, które musi być w odpowiedni sposób leczone. Przed laty badanie okulistyczne było bardzo ważne w ocenie progresji nadciśnienia tętniczego i jego powikłań. Gdy zaczęto lepiej leczyć i kontrolować nadciśnienie, badanie okulistyczne zeszło na tor boczny, ponieważ rzadko pojawiały się tak poważne powikłania jak to było wcześniej. Obecnie jednak, dzięki rozwojowi nowych nieinwazyjnych technik obrazowania ? a przede wszystkim optyki adaptywnej ? zmiany naczyniowe możemy oceniać w sposób zobiektywizowany, z bardzo dużą dokładnością. Nasza klinika jest jedną z pierwszych, która dysponuje takim sprzętem. Prowadzimy badania, wspólnie z Instytutem Kardiologii w Aninie i WUM. Mamy nadzieję wypracować pewne standardy oceny naczyń na dnie oka, które będą mogły wspierać decyzje terapeutyczne dotyczące systemowego leczenia pacjentów z nadciśnieniem tętniczym i cukrzycą. Mam nadzieję, że dzięki tym badaniom w przyszłości okulista będzie mógł udzielać cennych wskazówek lekarzowi hipertensjologowi dotyczących stanu naczyń na dnie oka i mikrokrążenia.

Prof. Krzysztof J. Filipiak: Czekamy na te wyniki, o których wspomina Jacek ? chętnie wpiszemy je w nowsze wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego, które co kilka lat uzupełniamy i modyfikujemy. Zwykle mówi się, że nadciśnienie tętnicze grozi zawałem serca, udarem mózgu, niewydolnością serca.

A czy diagnozując pacjentów z nadciśnieniem, mówi im Pan, że muszą uważać, gdyż przewlekłe nadciśnienie może również niekorzystnie wpływać na widzenie?

Prof. Krzysztof J. Filipiak: Tak, oczywiście. Nadciśnienie tętnicze przyczynia się do zawałów serca i udarów mózgu, o czym pacjent wie ? są to tzw. powikłania makronaczyniowe. Często nie wie natomiast o powikłaniach mikronaczyniowych ? a przewlekłe, nieleczone nadciśnienie tętnicze uszkadza przecież nerwy, nerki i wzrok.

Do jakich chorób oczu może prowadzić nadciśnienie?

Prof. Jacek P. Szaflik: Oprócz retinopatii nadciśnieniowej poważnymi problemami, do jakich może dojść w wyniku nadciśnienia, są: zator tętnicy środkowej siatkówki, zakrzep żyły środkowej siatkówki oraz przednia niedokrwienna neuropatia nerwu wzrokowego. Pierwsza z tych chorób jest klasyfikowana patofizjologicznie jako podtyp udaru mózgu. Zakrzep żyły środkowej siatkówki jest natomiast spowodowany lokalnym zaburzeniem przepływu krwi przez żyły, uszkodzeniem ich ściany oraz nieprawidłowościami w układzie krzepnięcia. W wyniku powikłań tych chorób może dojść do neowaskularyzacji w obrębie siatkówki oraz przedniego odcinka oka, co doprowadza do dalszego nieodwracalnego uszkodzenia wzroku. Nadciśnienie tętnicze wiąże się też z rozwojem AMD, czyli zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem. Szczególną rolę w rozwoju wysiękowej postaci AMD mogą odgrywać zaburzenia w układzie renina-angiotensyna- aldosteron, które często występują u pacjentów z nadciśnieniem. Nadciśnienie tętnicze jest też bardzo poważnym
czynnikiem ryzyka jaskry. Uszkadza ono naczynia odżywiające siatkówkę oraz nerw wzrokowy. Groźne jest również zbyt intensywne leczenie nadciśnienia, a zwłaszcza nocne spadki ciśnienia. Zbyt niskie ciśnienie powoduje zbyt niską perfuzję w oku. Na skutek zbyt słabego odżywienia mogą obumierać komórki siatkówki i włókna nerwowe. Hipertensjolodzy mają obecnie świadomość, że szczególnie wieczorem i nocą nie jest dla pacjenta korzystne zbyt agresywne obniżanie ciśnienia.

Jakie są pożądane wartości ciśnienia tętniczego u pacjentów zagrożonych jaskrą oraz u tych, u których choroba została wykryta?

Prof. Krzysztof J. Filipiak: Pożądane wartości ciśnienia tętniczego u pacjentów zagrożonych jaskrą są takie same jak w populacji ogólnej, czyli upraszczając: dla osób do 65. roku życia: 120-129/70-79 mmHg, a dla osób po 65. roku życia 130-139/70-79 mmHg. W przypadku współistniejącej jaskry, ciśnienie rozkurczowe może być trochę wyższe. Prowadzenie takich osób z ciśnieniami rozkurczowymi 80-89 mmHg również wydaje się prawidłowe. Dlaczego? Stosunkowo najwięcej wiemy o potencjalnie niekorzystnym wpływie zbyt intensywnego leczenia hipotensyjnego w jaskrze. Zauważono, że zarówno fizjologiczny spadek ciśnienia w trakcie snu, jak i spadek ciśnienia w wyniku nadmiernego efektu leków hipotensyjnych ? na przykład podawanych na noc ? mogą prowadzić do wtórnego obniżenia perfuzji w naczyniach gałki ocznej i oczodołu, czego skutkiem może być przewlekłe niedokrwienie nerwu wzrokowego i rozwój neuropatii. Wydaje się, że u chorych z jaskrą i dobrze kontrolowanym nadciśnieniem tętniczym spadek nocny wartości ciśnienia nie powinien być większy niż 10 proc. Należy więc unikać niskich wartości ciśnienia rozkurczowego w okresie nocnym. Ta wiedza otwiera zupełnie nowy rozdział w opiece nad chorymi z nadciśnieniem tętniczym i jaskrą: powinniśmy u nich wykonywać 24-godzinne dobowe monitorowanie ciśnienia tętniczego oraz stosować zasady chronofarmakologii, czyli podawać leki o określonych porach, aby zminimalizować ryzyko.

Cele leczenia hipotensyjnego u osób z jaskrą są więc podobne jak w populacji ogólnej, należy jednak dużą wagę przywiązywać do oceny nocnego okresu i unikać zbyt dużych spadków ciśnień w nocy. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego dotyczące leczenia hipotensyjnego przy współistniejącej jaskrze są znane od 2015 roku. Mówią one, że najbezpieczniejszymi lekami hipotensyjnymi, które nie powodują wzrostu ryzyka wystąpienia jaskry i jej progresji, są ?-adrenolityki. Co interesujące, odmienne zdanie mamy o antagonistach wapnia.

Osoby, które mają naturalnie niskie ciśnienie, są również bardziej zagrożone jaskrą?

Prof. Jacek P. Szaflik: Osoby, które mają niskie ciśnienie i zaburzenia perfuzji ? odczuwalne często przez pacjenta jako zimne ręce, zimne stopy ? są także w grupie ryzyka rozwoju jaskry. Na pewno powinni częściej badać się okulistycznie.

Prof. Krzysztof. J. Filipiak: Zgadzam się; wśród czynników ryzyka wystąpienia jaskry oprócz wysokiego ciśnienia tętniczego coraz częściej zwraca się uwagę na niedociśnienie systemowe, które może prowadzić do zmniejszenia perfuzji na tarczy nerwu wzrokowego i wywoływać zmiany o charakterze jaskrowym. Wydaje się, że niedociśnienie systemowe jest znacznie istotniejszym czynnikiem ryzyka progresji zmian w polu widzenia niż nadciśnienie tętnicze, co nadal nie jest wiedzą powszechną.

Skoro niskie ciśnienie jest czynnikiem ryzyka, to poniżej jakich wartości? I co pacjent powinien robić, by podwyższyć ciśnienie do bezpiecznego poziomu?

Prof. Krzysztof J. Filipiak: Jak już mówiłem, generalnie nie powinniśmy mieć ciśnienia rozkurczowego poniżej 70 mmHg. Nie ma specyficznych metod podwyższania ciśnienia tętniczego. U osób z niedociśnieniem po prostu bardzo uważnie dobieramy leki ? obniżać ciśnienie tętnicze mogą bowiem nie tylko klasyczne leki hipotensyjne, ale też inne (azotany, molsidomina, środki odwadniające, niektóre leki przeciwhistaminowe, niektóre leki działające na ośrodkowy układ nerwowy). Radzimy też ? odwrotnie niż w populacji ogólnej ? więcej solić, nawadniać się.

Wspominał Pan, że bardzo ważna jest współpraca pomiędzy specjalistami: w przypadku nadciśnienia między hipertensjologiem (lub lekarzem rodzinnym) a okulistą. A jak taka współpraca wygląda w praktyce? Okuliści wiedzą, że powinni kontaktować się z lekarzami leczącymi nadciśnienie (i odwrotnie)?

Prof. Jacek P. Szaflik: Niegdyś konsultacje okulistyczne były powszechne, odkąd jednak badanie dna oka u pacjentów z nadciśnieniem zeszło na dalszy plan, ta współpraca zdecydowanie się zmniejszyła. Myślę, że obecnie wymaga ona rozwoju i wdrażania nowych technik badawczych. Na pewno taka współpraca jest konieczna przy wystąpieniu powikłań nadciśnienia, a także u pacjentów z jaskrą, która może rozwijać się szybciej w przypadku występowania nadciśnienia tętniczego. Współpraca nie jest łatwa, gdyż pacjenci często leczą nadciśnienie u lekarzy rodzinnych. W Polsce brakuje natomiast wytycznych dla lekarzy pierwszego kontaktu co do leczenia osób z nadciśnieniem i zagrożonych jaskrą oraz ścieżek diagnostycznych dla tych pacjentów.

Kto powinien tworzyć takie zalecenia dla lekarzy pierwszego kontaktu? Polskie Towarzystwo Okulistyczne, Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego?

Prof. Jacek P. Szaflik: To na pewno kwestia współpracy obu towarzystw, jednak zalecenia to jedna sprawa, a druga ? możliwość ich realizacji przez pacjentów. Niestety, mają oni w Polsce duży problem z dostępem do specjalistów.

Prof. Krzysztof J. Filipiak: Myślę, że oprócz obu towarzystw, warto do współpracy zaprosić Kolegium Lekarzy Rodzinnych i także z nim omówić proste algorytmy postępowania, prosząc o rozpowszechnienie wśród lekarzy rodzinnych.

Może gdy pacjenci będą znać zalecenia dotyczące konieczności badań diagnostycznych czy wizyt specjalistycznych, to zaczną bardziej domagać się, by to było możliwe?

Prof. Jacek P. Szaflik: Ścieżki diagnostyczne pacjentów zostały dotychczas ujęte w sposób systemowy tylko w onkologii (karta DILO). Jeśli chodzi o inne specjalności, to na razie nie ma możliwości skierowania pacjentów w systemowy sposób taką ścieżką, by uprościć im diagnostykę. Pacjent borykający się z chorobą ogólną, np. trudnym do leczenia nadciśnieniem czy cukrzycą, który wymaga konsultacji specjalistycznej, tak samo na to czeka jak pacjent, który nie ma takich wskazań. System ochrony zdrowia traktuje go tak samo, niezależnie od tego, czy ma wskazania do badania okulistycznego z racji choroby podstawowej, czy nie. Nie ma dla niego obecnie żadnej priorytetowej ścieżki.

Prof. Krzysztof J. Filipiak: To prawda, badanie okulistyczne traktowane jest jako dodatkowe i będzie tak dalej, jeżeli nie usankcjonuje się potrzeby jego wykonywania u pacjentów z grupy podwyższonego ryzyka, np. z nadciśnieniem tętniczym czy cukrzycą. A wracając do pacjentów z jaskrą ? tutaj również przydałoby się systemowe wymuszenie 24-godzinnego monitorowania ciśnienia tętniczego i konsultacji ze specjalistą leczącym nadciśnienie.

Taka priorytetowa ścieżka powinna być dla osób z nadciśnieniem, cukrzycą?

Prof. Jacek P. Szaflik: Moim zdaniem, tak. Koordynowana, interdyscyplinarna opieka dla pacjentów z cukrzycą, nadciśnieniem czy pacjentów okulistycznych to duże wyzwanie. Niestety, niedostateczne finansowanie systemu ochrony zdrowia w Polsce odbija się na dostępności do lekarzy specjalistów. Pacjenci z grup ryzyka często zbyt długo czekają na wizytę, na badania diagnostyczne.

Prof. Krzysztof J. Filipiak: Popieram głos Jacka, chociaż sądzę, że decydenci nie będą szczęśliwi, słysząc o programie opieki koordynowanej dla 17 milionów pacjentów (a tyle mamy osób z nadciśnieniem tętniczym według nowych amerykańskich definicji) czy 2 milionów z cukrzycą. O wiele łatwiej wprowadzić program koordynowanej opieki pozawałowej, który dotyczy co roku niecałych 100 tysięcy osób. A i tak nadal nie można nim objąć większości tej populacji.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Nadciśnienie widać w oczach pochodzi z serwisu Świat Lekarza.