Rozmowa z prof. dr hab. n. med. Małgorzatą Myśliwiec, kierownikiem Katedry i Kliniki Pediatrii, Diabetologii i Endokrynologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego

Czy warto prowadzić w Polsce badania przesiewowe w kierunku cukrzycy typu 1 u dzieci?

Patrząc na dane epidemiologiczne dotyczące zapadalności na cukrzycę typu 1 (T1DM) w populacji pediatrycznej, z całym przekonaniem stwierdzam, że warto. W Polsce i na świecie na przestrzeni ostatnich lat obserwuje się niepokojący, dynamiczny wzrost zapadalności na T1DM u dzieci i młodzieży, szczególnie w grupie dzieci najmłodszych. Polska na tle innych państw europejskich znajduje się w fazie najbardziej intensywnego wzrostu liczby zachorowań na cukrzycę typu 1 w populacji pediatrycznej. Problem dotyczy już 1 dziecka na 200–250.

Analiza danych epidemiologicznych z ostatnich dekad oraz oficjalnych rejestrów NFZ potwierdza tę tezę: od 1989 roku liczba dzieci zapadających każdego roku na cukrzycę typu 1 w grupie wiekowej 0–14 lat wzrosła w Polsce aż sześciokrotnie, w grupie dzieci najmłodszych wskaźnik ten wzrósł ośmiokrotnie, natomiast w 40-letniej obserwacji regionu łódzkiego zapadalność na cukrzycę typu 1 w wieku 0–14 lat wzrosła niemal dziesięciokrotnie. Według oficjalnych danych NFZ rocznie notuje się ok. 2500 nowych przypadków zachorowań. Ogólnokrajowy współczynnik zapadalności (liczba nowych przypadków na 100 000 mieszkańców w ciągu roku) wynosi obecnie 30–31.

Stanowisko dotyczące wczesnego wykrywania T1DM w populacji pediatrycznej, opracowane wspólnie przez Polskie Towarzystwo Endokrynologii i Diabetologii Dziecięcej oraz Sekcję Pediatryczną Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, a także zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2026 r., wskazują na zasadność oznaczania obecności autoprzeciwciał związanych z T1DM w ramach badań przesiewowych w populacji ogólnej.

Dlaczego badanie poziomu przeciwciał, a nie poziomu glukozy czy HbA1c?

Stanowisko polskich i międzynarodowych ekspertów wskazuje, że podstawą wczesnego wykrywania T1DM jest oznaczanie obecności autoprzeciwciał związanych z cukrzycą: GADA, IA-2A, ZnT8A i IAA. Obecność tych markerów pozwala zidentyfikować proces autoimmunologiczny jeszcze przed rozwojem jawnej hiperglikemii i objawów cukrzycy. Wczesne rozpoznanie choroby umożliwia potwierdzenie wyniku, określenie stadium choroby, skierowanie dziecka do specjalistycznej opieki diabetologicznej oraz wdrożenie regularnego monitorowania ryzyka progresji.

Może badania przesiewowe należy ograniczyć tylko do dzieci z dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku cukrzycy?

Populacyjny charakter badań przesiewowych z oznaczeniem autoprzeciwciał związanych z cukrzycą typu 1 ma szczególne uzasadnienie z perspektywy pacjentów, ponieważ ok. 90 proc. dzieci, u których dochodzi do nowego rozpoznania T1DM, nie ma dodatniego wywiadu rodzinnego. Wprowadzenie screeningu w populacji ogólnej zwiększa więc szansę na wcześniejsze rozpoznanie właśnie u tych dzieci, które bez programu przesiewowego pozostałyby poza nadzorem aż do momentu pojawienia się objawów klinicznych.

Dlaczego cukrzyca typu 1 u większości dzieci nadal jest rozpoznawana w momencie wystąpienia poważnych objawów klinicznych, często w stanie zagrożenia życia?

Mimo że cukrzyca typu 1 jest jedną z najczęstszych przewlekłych chorób wieku dziecięcego, a początkowe objawy choroby oraz kryteria diagnostyczne zostały jasno określone w rekomendacjach towarzystw naukowych i są dobrze znane, to niestety liczni pacjenci są zbyt późno diagnozowani w okresie jawnej klinicznie choroby. Problem ten dotyczy zwłaszcza najmłodszych dzieci, u których pierwsze symptomy bywają mało charakterystyczne, a postęp choroby może być bardzo gwałtowny.

Początkowe objawy u małych dzieci rozwijają się niezwykle dynamicznie, ale bardzo często naśladują inne jednostki chorobowe. Objawy takie jak osłabienie, bóle brzucha, nudności, wymioty czy przyspieszony oddech są często błędnie diagnozowane jako ostre zapalenie wyrostka robaczkowego, angina, zapalenie płuc, infekcja żołądkowo-jelitowa, a zwiększone oddawanie moczu czy moczenie nocne jako zakażenie układu moczowego. Mówimy zatem o „maskach cukrzycy”, które przyjmuje choroba, powodując odwlekanie w czasie postawienia prawidłowej diagnozy. W rezultacie opóźnione rozpoznanie zwiększa ryzyko wystąpienia ciężkiego powikłania, jakim jest kwasica ketonowa.

Analiza danych NFZ i nasze wielośrodkowe badania wykazały, że w Polsce ok. 35–45 proc. dzieci diagnozowanych jest dopiero w momencie, gdy dochodzi do rozwoju cukrzycowej kwasicy ketonowej, stanu zagrożenia życia. Szczególnie niepokojący jest fakt, że ponad połowa dzieci wymaga leczenia w Oddziale Anestezjologii i Intensywnej Terapii.

Cukrzyca typu 1 może rozwijać się długo przed wystąpieniem objawów klinicznych.

To prawda. Cukrzyca typu 1 rozwija się w kilku etapach. Początkowo przebiega bez objawów jako faza przedkliniczna, kiedy proces choroby zachodzi w organizmie, ale nie daje widocznych oznak. Następnie pojawiają się objawy kliniczne, które prowadzą do rozpoznania choroby.

W procesie rozwoju T1DM wyróżnia się następujące stadia choroby:
• Stadium 1 – cukrzyca bezobjawowa; obecność ≥2 przeciwciał przeciw komórce ß wysp trzustkowych przy zachowanej normoglikemii;
• Stadium 2 – cukrzyca bezobjawowa; obecność ≥2 przeciwciał przeciw komórce ß wysp trzustkowych przy jednoczesnej dysglikemii;
• Stadium 3 – cukrzyca bezobjawowa/objawowa; obecność ≥2 przeciwciał przeciw komórce ß wysp trzustkowych przy jednoczesnej hiperglikemii;
• Stadium 3a – osoby bezobjawowe, które spełniają kryteria diagnostyczne glikemiczne;
• Stadium 3b – osoby z wyraźną hiperglikemią i objawami choroby;
• Stadium 4 – pełnoobjawowa, długotrwała T1DM.[EPN1.1]

Fazę przedobjawową choroby można wykryć poprzez badanie na obecność przeciwciał przeciwko komórkom wysp trzustkowych, których obecność związana jest z rozwojem T1DM, m.in. GADA – przeciwciała przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego, IA-2A – przeciwciała przeciwko fosfatazie tyrozynowej, IAA – przeciwciała przeciwinsulinowe, ZnT8A – przeciwciała przeciw transporterowi cynkowemu ZnT8.

Wykazano, że u dzieci z wieloma przeciwciałami ryzyko progresji do T1DM wynosi 43,5 proc. po 5 latach, 69,7 proc. po 10 latach i 84,2 proc. po 15 latach od serokonwersji, podczas gdy u dzieci z pojedynczym autoprzeciwciałem 10-letnie ryzyko rozwoju jawnej T1DM wynosiło 14,5 proc. Oznacza to, że obecność co najmniej dwóch różnych autoprzeciwciał wyspowych identyfikuje grupę pacjentów o bardzo wysokim prawdopodobieństwie rozwoju jawnej choroby.

Co moglibyśmy zyskać dzięki wczesnemu wykrywaniu dzieci zagrożonych rozwojem cukrzycy typu 1?

Korzyści z prowadzenia badań przesiewowych obejmują przede wszystkim zmniejszenie ryzyka rozpoznania cukrzycy w stanie kwasicy ketonowej, które jest zagrożeniem życia. Ponadto kwasica ketonowa może powodować uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, zaburzać w późniejszym wieku procesy poznawcze. Wczesne rozpoznanie cukrzycy typu 1 pozwala na lepsze przygotowanie dziecka i jego rodziny do rozpoczęcia leczenia, wydłużenie remisji klinicznej oraz możliwość łagodniejszego wdrożenia insulinoterapii, a później lepszego wyrównania metabolicznego cukrzycy.

Czy chodzi przede wszystkim o zapobieganie kwasicy ketonowej, czy także o możliwość wcześniejszego zastosowania terapii opóźniających rozwój choroby? A może jeszcze o coś innego?

Oczywiście znaczenie badań przesiewowych nie ogranicza się wyłącznie do aspektu klinicznego. Interwencja tego typu generuje istotną wartość psychospołeczną, ponieważ pozwala na rozpoznanie choroby w stadium przedobjawowym i stworzenie czasu na stopniowe przygotowanie pacjenta oraz jego rodziny do wejścia w proces leczenia. Choć dodatni wynik badania może początkowo wywoływać silny stres, lęk lub zaprzeczenie, wcześniejsza wiedza o ryzyku daje rodzicom czas na stopniowe oswojenie się z sytuacją, zdobycie wiedzy o chorobie, poznanie zasad monitorowania glikemii i objawów alarmowych oraz nawiązywanie kontaktu ze specjalistycznym zespołem. W praktyce może to ograniczać chaos i traumatyczny charakter rozpoznania, które w przeciwnym razie często następuje nagle, w warunkach ostrego pogorszenia stanu dziecka.

Przy właściwie zorganizowanej opiece obciążenie psychospołeczne związane z dodatnim wynikiem screeningu jest na ogół przejściowe i mniejsze niż stres towarzyszący nagłemu rozpoznaniu jawnej cukrzycy. Doniesienia z włoskiego programu pilotażowego sugerują ponadto, że udział w badaniu przesiewowym może wiązać się u rodziców ze zmniejszeniem nasilenia objawów lękowych i depresyjnych oraz poprawą jakości życia związanej ze zdrowiem. Wyniki te wskazują, że wczesna wiedza o ryzyku choroby, przy zapewnieniu odpowiedniego wsparcia i edukacji, może wzmacniać poczucie sprawczości rodziny, a nie jedynie zwiększać obciążenie emocjonalne.

Znaczenie wczesnego rozpoznania nabiera dodatkowego wymiaru w związku z dynamicznym rozwojem terapii modyfikujących przebieg cukrzycy typu 1 w stanie przedklinicznym. W 2026 r. w Unii Europejskiej zarejestrowano pierwszy lek przeznaczony do stosowania u dorosłych i dzieci od 8. roku życia w stadium 2 cukrzycy typu 1 – teplizumab. Wykazano, że leczenie to opóźnia progresję do stadium 3 choroby, a tym samym odracza moment, w którym konieczne staje się rozpoczęcie insulinoterapii. Równolegle prowadzone są liczne badania nad kolejnymi terapiami ukierunkowanymi na zachowanie funkcji komórek β i spowolnienie procesu autoimmunologicznego, w tym limfocytami T-regulatorowymi. Obecnie jest ona dostępna w formule wyjątku szpitalnego od 3. roku życia dla stadium 2 i stadium 3 cukrzycy typu 1 oraz w badaniu klinicznym w stadium 1 cukrzycy typu 1, jest także w procesie rejestracji w Europejskiej Agencji Leków. Uchwycenie pacjenta w stadium 1 i 2 otwiera możliwość zastosowania terapii biologicznych, które pozwalają „kupić czas” poprzez ochronę pozostałych komórek β trzustki.

W dłuższej perspektywie badania przesiewowe mogą przynosić oszczędności, które w znacznym stopniu rekompensują początkowe nakłady ponoszone na ich wdrożenie i realizację. Potencjalne korzyści ekonomiczne wynikają przede wszystkim ze zmniejszenia częstości ciężkich manifestacji choroby, zwłaszcza przypadków cukrzycowej kwasicy ketonowej przy rozpoznaniu (odciążenie segmentu opieki szpitalnej, a także z możliwej poprawy kontroli metabolicznej po wcześniejszym wykryciu choroby). Należy jednak podkreślić, że populacyjny screening nie tworzy całkowicie nowej grupy pacjentów wymagających opieki, lecz prowadzi do wcześniejszej identyfikacji osób, które z dużym prawdopodobieństwem i tak trafiłyby do systemu ochrony zdrowia w związku z ujawnieniem się T1DM, często na etapie bardziej zaawansowanej dekompensacji metabolicznej.

Kogo powinien obejmować taki screening? Jakie rozwiązanie byłoby najbardziej racjonalne z punktu widzenia pacjenta i systemu ochrony zdrowia?

Znaczenie wieku dotyczy nie tylko rodzaju autoprzeciwciał, ale także ich wartości predykcyjnej. Przegląd systematyczny Felton (2024) wskazuje, że typ i liczba autoprzeciwciał są najważniejszymi czynnikami prognostycznymi progresji do T1DM, natomiast wiek pojawienia się autoprzeciwciał silnie wpływa na tempo tej progresji. Im wcześniej dochodzi do serokonwersji, tym zwykle szybciej rozwija się jawna klinicznie choroba.

W Polsce wiek 6 lat można uznać za jeden z kluczowych punktów diagnostycznych, ponieważ pozwala uchwycić dużą część dzieci, u których proces autoimmunizacji już się rozpoczął, ale nie doszło jeszcze do rozwoju objawowej choroby. Wybór tej grupy wiekowej wynika przede wszystkim z przesłanek organizacyjnych i praktycznych, które warunkują realny efekt populacyjny programu. Badanie może zostać zintegrowane z bilansem zdrowia 6-latka, które charakteryzuje się relatywnie dobrą zgłaszalnością w porównaniu z innymi punktami kontaktu profilaktycznego, co zwiększa realny zasięg populacyjny programu. Bilans ten stanowi jednocześnie dobrze zdefiniowany i powszechny punkt kontaktu dziecka z systemem ochrony zdrowia, umożliwiający przeprowadzenie interwencji przesiewowej w sposób uporządkowany, powtarzalny i niewymagający tworzenia odrębnej ścieżki organizacyjnej.

Proponowane rozwiązanie byłoby rozszerzeniem dostępnego obecnie badania bilansowego 6-latka wykonywanego na etapie rocznego obowiązkowego przygotowania przedszkolnego, będącego świadczeniem gwarantowanym z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej, o badanie przesiewowe w kierunku wczesnego stadium T1DM.

Badanie przesiewowe będzie opierało się na teście 3-Screen ELISA umożliwiającym jednoczesną ocenę obecności przeciwciał: przeciw dekarboksylazie kwasu glutaminowego (GADA), przeciw fosfatazie tyrozynowej IA-2 (IA-2A) oraz przeciw transporterowi cynku 8 (ZnT8A), charakterystycznych dla autoimmunologicznego procesu niszczenia komórek β trzustki. Materiał do oznaczenia stanowi próbka krwi naniesiona na specjalną bibułę filtracyjną, uzyskana z krwi żylnej pobieranej przy okazji wykonywania lipidogramu lub alternatywnie z krwi włośniczkowej. Realizacja świadczenia nie wymaga istotnych zmian organizacyjnych po stronie świadczeniodawców POZ. Tak jak wspomniałam, proponowane rozwiązanie wykorzystuje istniejącą ścieżkę zlecania i realizacji badań laboratoryjnych funkcjonującą obecnie w POZ.

Dalsza diagnostyka, obejmująca oznaczenie poszczególnych przeciwciał (IAA, GADA, IA-2A, ZnT8A) w celu weryfikacji wyniku i określenia liczby dodatnich markerów, prowadzona będzie w ramach ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (AOS). W przypadku potwierdzenia obecności co najmniej jednego przeciwciała dziecko pozostanie pod stałym nadzorem diagnostyczno-terapeutycznym w poradni specjalistycznej (poradnia diabetologiczna lub endokrynologiczna dla dzieci) obejmującym monitorowanie stanu klinicznego, ocenę ryzyka progresji choroby oraz wdrożenie odpowiedniego postępowania zgodnie z aktualnymi standardami opieki.

Czy wprowadzenie badań przesiewowych w kierunku cukrzycy typu 1 jest dziś w Polsce realne?

2 lipca 2026 roku wysłałam do Ministerstwa Zdrowia Kartę Świadczenia Opieki Zdrowotnej, opracowaną przez ekspertów, zaakceptowaną i podpisaną przeze mnie oraz konsultantów krajowych w dziedzinie endokrynologii i diabetologii dziecięcej oraz medycyny rodzinnej: Badanie przesiewowe w kierunku wczesnego stadium cukrzycy typu 1 (cukrzyca insulinozależna, ICD-10: E10; T1DM, ang. type 1 diabetes mellitus) realizowane jako element badania bilansowego wykonywanego na etapie rocznego obowiązkowego przygotowania przedszkolnego do rozliczania w populacji w wieku 5–7 lat, z uwzględnieniem badań: 3 Screen-ELISA (GADA, IA-2A, ZnT8A), brak powiązanego kodu ICD-9, wraz ze sprawozdanym kodem bilansu: 5.01.00.0000104.

Populację docelową stanowią dzieci w wieku 5–7 lat, u których prowadzi się badanie bilansowe (bilans na etapie rocznego obowiązkowego przygotowania przedszkolnego). Jest ona obecnie procedowana przez Ministerstwo Zdrowia i oceniana przez Agencję Oceny Technologii Medycznej i Taryfikacji. Liczymy na pozytywną opinię i wdrożenie świadczenia w życie.

Artykuł Cukrzyca typu 1: czas na badania przesiewowe pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. dr hab. n. med. Agnieszka Szadkowska, kierownik Kliniki Pediatrii, Diabetologii i Nefrologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, w rozmowie z Ewą Podsiadły-Natorską

Jak z perspektywy lekarza, który na co dzień prowadzi pacjentów z cukrzycą typu 1 korzystających z systemów AID, ocenia pani ich skuteczność i znaczenie w codziennym leczeniu?

Systemy AID są jedną z najważniejszych zmian, jakie dokonały się w terapii cukrzycy typu 1 w ostatnich latach. Zmieniły nie tylko sposób podawania insuliny, ale całą „filozofię” leczenia. W tradycyjnej intensywnej insulinoterapii osoba z cukrzycą sama analizuje wartości glikemii i na ich podstawie wielokrotnie w ciągu dnia podejmuje decyzje dotyczące dawkowania insuliny. W AID dane z systemu ciągłego monitorowania stężenia glukozy (CGM) są przekazywane do algorytmu, który uwzględniając te dane, na bieżąco zwiększa, zmniejsza lub czasowo wstrzymuje podaż insuliny. Obecnie stosowane systemy AID to hybrydowe pętle zamknięte, które automatycznie dawkują insulinę bazową oraz podają dawki korekcyjne. Użytkownik nadal uczestniczy w terapii, przede wszystkim podając bolusy posiłkowe, ale system przejmuje znaczną część codziennych decyzji.

Jaka jest efektywność tej formy leczenia?

Skuteczność AID potwierdzają zarówno badania kliniczne, jak i obserwacje z codziennej praktyki klinicznej. Uzyskujemy większy czas w zakresie docelowym, niższą HbA1c, mniej hipoglikemii i mniejszą zmienność glikemii. Równie istotne jest zmniejszenie obciążenia związanego z leczeniem choroby – mniej decyzji terapeutycznych podejmowanych przez użytkownika, mniejszy lęk przed hipoglikemią i lepsza jakość snu pacjenta oraz jego rodziny. Z tego względu aktualne zalecenia PTD preferują AID u osób z cukrzycą typu 1 oraz cukrzycą typu 3 wymagających intensywnej insulinoterapii. Nasze zalecenia pediatryczne wskazują HCL jako metodę pierwszego wyboru u dzieci i młodzieży z cukrzycą typu 1, możliwą do wdrożenia już od rozpoznania choroby. Dzięki stosowaniu AID istnieje możliwość jednoczesnego dążenia do bardzo dobrego wyrównania glikemii i ograniczania codziennego obciążenia związanego z leczeniem cukrzycy. Należy jednakże podkreślić, że zastosowanie AID nie zwalnia z edukacji pacjentów w zakresie samokontroli cukrzycy, ale pozwala przenieść wiele powtarzalnych decyzji z człowieka na system.

Jakie znaczenie dla pacjenta ma możliwość wyboru sensora CGM współpracującego z pompą i algorytmem?

W systemie AID sensor CGM jest czymś więcej niż urządzeniem służącym do pomiarów glikemii – jest źródłem danych dla algorytmu sterującego podażą insuliny. Dlatego znaczenie mają nie tylko dokładność i wiarygodność pomiarów, ale także stabilność transmisji danych oraz komfort codziennego użytkowania. Dla pacjenta liczą się wielkość urządzenia, sposób aplikacji, przyczepność, czas rozgrzewania oraz częstotliwość wymiany sensora.

Czy wydłużenie czasu użytkowania sensora z 7 do nawet 15 dni może istotnie zmienić komfort życia i zmniejszyć obciążenie związane z codziennym leczeniem cukrzycy?

Możliwość wydłużenia czasu stosowania sensora z 7 do 15 dni może realnie zmniejszyć obciążenie terapią. Oznacza to mniej aplikacji w miesiącu i mniej przerw związanych z wymianą urządzenia. U małych dzieci ma to szczególne znaczenie, ponieważ odczuwany przez niektórych pacjentów ból czy lęk przy ich aplikacji są problemami klinicznymi. Nie oznacza to jednak, że dłuższy czas działania automatycznie czyni sensor najlepszym dla każdego pacjenta. Dla jednej osoby najważniejsza będzie długość użytkowania, dla innej rozmiar, dobra przyczepność, łatwość aplikacji czy tolerancja konkretnego kleju, ale także cena sensora. Dlatego z punktu widzenia lekarza oraz użytkownika ważna jest możliwość indywidualnego wyboru spośród sensorów o potwierdzonej jakości, bezpieczeństwie i kompatybilności z danym systemem AID. Warto też pamiętać, że każde odklejenie sensora, przedwczesna wymiana albo przerwa w transmisji oznacza w AID coś więcej niż brak podglądu glikemii – ogranicza automatyczne podawanie insuliny przez algorytm. Im łatwiejszy i bardziej akceptowalny dla pacjenta sensor, tym większa szansa na jego regularne stosowanie i utrzymywanie systemu w trybie automatycznym.

Technologia CGM rozwija się bardzo szybko, jednak obecny system refundacji dla pacjentów poniżej 26. roku życia obejmuje sensory o określonym, krótszym czasie użytkowania – najczęściej do 7 lub 10 dni. Czy pani zdaniem zasady refundacji powinny nadążać za rozwojem technologii?

Obecne zasady refundacji sensorów CGM u osób do 26 r.ż. odnoszą się do zdefiniowanych okresów pracy urządzeń. Rejestracja sensorów działających dłużej pokazuje, że te kategorie powinny być zaktualizowane. Z punktu widzenia klinicznego ważniejsza od samej liczby dni jest ocena całego rozwiązania: dokładności pomiarowej, bezpieczeństwa, niezawodności transmisji, jakości dowodów klinicznych, wskazań wiekowych i kompatybilności z systemem AID. Dlatego zasady refundacji powinny nadążać za postępem technologii na tyle, aby pacjent i lekarz mogli wybierać spośród zweryfikowanych rozwiązań takie, które najlepiej odpowiada potrzebom konkretnej osoby. Oczywiście rozwój dostępu musi uwzględniać zarówno korzyści kliniczne i bezpieczeństwo, jak i racjonalność finansowania ze środków publicznych. Najlepszym kierunkiem jest finansowanie oparte na jakości i wartości klinicznej technologii, a nie wyłącznie na sztywnych parametrach technicznych.

Od stycznia 2027 r. planowana jest zmiana modelu refundacji pomp insulinowych, która ma zwiększyć dostęp do tej technologii również dla pacjentów powyżej 26. roku życia.

Bardzo ucieszyła nas wiadomość o rozszerzeniu możliwości finansowania leczenia za pomocą osobistych pomp insulinowych na osoby po ukończeniu 26. roku życia. Dla nas, pediatrów, szczególnie ważne jest zapewnienie ciągłości terapii osobom, które zachorowały na cukrzycę w dzieciństwie lub wieku młodzieńczym i są skutecznie leczone za pomocą pomp insulinowych, w tym przede wszystkim systemów AID, i osiągają dzięki tej metodzie dobre wyniki leczenia. Umożliwienie im kontynuacji tej terapii po ukończeniu 26 lat pozwoli zachować uzyskane korzyści kliniczne, ograniczać ryzyko ostrych i przewlekłych powikłań cukrzycy, a równocześnie utrzymać dobrą jakość życia i uniknąć nieuzasadnionej zmiany skutecznej metody leczenia wyłącznie z przyczyn refundacyjnych.

Jednocześnie trzeba pamiętać, że AID nie jest po prostu nowocześniejszą pompą. To system tworzony przez pompę, CGM i algorytm, a jego skuteczność zależy również od dostępu do osprzętu oraz właściwej edukacji i możliwości regularnej analizy danych przez zespół diabetologiczny. Zalecenia PTD bardzo mocno podkreślają rolę szkolenia; pacjent musi umieć postępować podczas wysiłku, hipoglikemii, hiperglikemii, ketonemii, infekcji czy awarii systemu. Potrzebny jest też zespół, który potrafi analizować raporty i optymalizować ustawienia.

Szerszy dostęp do pomp może więc przełożyć się na szersze stosowanie AID. Jeżeli zwiększeniu dostępności pomp będzie towarzyszył dostęp do odpowiedniego CGM i edukacji, korzyści mogą być znacznie szersze niż sama poprawa wyrównania metabolicznego. To również większe bezpieczeństwo i mniejsze obciążenie prowadzeniem insulinoterapii.

Artykuł System AID: nowoczesny standard leczenia cukrzycy typu 1 pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Cukrzyca coraz częściej występuje u dzieci, a zarówno u najmłodszych, jak i u dorosłych bywa rozpoznawana dopiero wtedy, gdy pojawiają się poważne objawy lub powikłania. O najważniejszych potrzebach pacjentów, możliwościach wcześniejszego wykrywania cukrzycy i zmianach, które mogłyby poprawić bezpieczeństwo chorych, opowiada Monika Kaczmarek, prezes Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków.

Jakie są dziś najważniejsze potrzeby osób z cukrzycą?

Potrzeby chorych na cukrzycę, zarówno dzieci, jak i dorosłych, w dużej mierze się pokrywają. Cukrzyca jest chorobą, która wymaga holistycznego podejścia i zaangażowania całego zespołu terapeutycznego. Szczególnie cukrzyca typu 1 jest jednym z najszybciej narastających wyzwań zdrowotnych w Polsce i na świecie. Dane epidemiologiczne wskazują, że liczba zachorowań wśród dzieci istotnie wzrosła w ciągu ostatnich dekad – w 2022 r. zapadalność wśród dzieci poniżej 14. roku życia wyniosła ok. 30 przypadków na 100 tys. dzieci rocznie, czyli ponad czterokrotnie więcej niż przed kilkudziesięciu laty. Cukrzycę typu 1 coraz częściej rozpoznaje się u młodszych dzieci, również poniżej 5. roku życia. Wymaga to znacznie większej opieki i zaangażowania rodziców.

Problemem jest również to, że cukrzyca często zostaje rozpoznana dopiero wtedy, gdy pojawią się poważne objawy.

To prawda. Autoimmunologiczny rozwój cukrzycy typu 1 przez długi czas przebiega bezobjawowo. Układ odpornościowy stopniowo niszczy komórki ß trzustki. W stadium 1 stężenie glukozy we krwi pozostaje prawidłowe. W stadium 2 pojawiają się już nieprawidłowe wartości glikemii, ale chory zwykle nie odczuwa jeszcze typowych dolegliwości. Objawy pojawiają się dopiero w stadium 3, gdy znaczna część funkcjonalnych komórek ß została już zniszczona, a narastający niedobór insuliny prowadzi m.in. do wzmożonego pragnienia, częstego oddawania moczu, chudnięcia i osłabienia. U dzieci proces może wtedy postępować szybko i doprowadzić do kwasicy ketonowej, która stanowi bezpośrednie zagrożenie życia. U dorosłych kwasica ketonowa również się zdarza. Z kolei cukrzyca typu 2, będąca odrębną chorobą, może przez długi czas przebiegać skąpoobjawowo i bywa rozpoznawana dopiero po pojawieniu się powikłań.

Czy rozwiązaniem mogłyby być badania przesiewowe w kierunku cukrzycy typu 1?

Tak, bardzo ważne byłyby testy przesiewowe pozwalające wykryć chorobę na etapie przedobjawowym. Uważam, że docelowo warto rozważyć takie badania zarówno u dzieci, jak i w wybranych grupach osób dorosłych. W przypadku dzieci dobrym momentem mógłby być bilans 6-latka. To wiek, w którym wiele dzieci odbywa wizytę lekarską. Mamy już zresztą doświadczenie z włączaniem kolejnych badań do bilansów – od maja 2025 r. w ramach bilansu 6-latka prowadzi się badanie przesiewowe w kierunku hipercholesterolemii rodzinnej, obejmujące lipidogram.

A jak mogłoby to wyglądać w przypadku osób dorosłych?

Wystarczyłoby, żeby pełny panel przeciwciał w kierunku autoimmunologicznej cukrzycy typu 1 był finansowany w ramach ambulatoryjnej opieki specjalistycznej. Byłaby to najkrótsza ścieżka. Jeżeli osoba dorosła trafia do poradni diabetologicznej, takie badania można wykonać na początku diagnostyki, szczególnie gdy obraz choroby nie odpowiada typowej cukrzycy typu 2 albo leczenie nie przynosi oczekiwanych efektów.

Widzimy, że u części dorosłych pacjentów cukrzyca typu 1 bywa początkowo błędnie rozpoznawana jako cukrzyca typu 2, przez co nie otrzymują oni odpowiedniego leczenia i trafiają do specjalisty dopiero z powikłaniami. Dlatego warto byłoby włączyć taką diagnostykę do koszyka świadczeń.

Co daje wykrycie cukrzycy typu 1 przed pojawieniem się objawów?

Przede wszystkim możliwość objęcia rodziny opieką. Jeżeli badania potwierdzą utrzymującą się obecność co najmniej dwóch autoprzeciwciał wskazujących na rozwijający się proces autoimmunologiczny, dziecko lub osoba dorosła wymagają dalszej diagnostyki, monitorowania i opieki specjalistycznej. Dzięki temu możemy zmniejszyć ryzyko kwasicy ketonowej i hospitalizacji, wcześniej reagować na zmiany oraz odpowiednio przygotować pacjenta i jego bliskich.

Czy są już jakieś działania, które mogą przybliżyć lepszą diagnostykę cukrzycy typu 1?

Tak. Rada Przejrzystości przy Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji pozytywnie oceniła włączenie do świadczeń gwarantowanych w AOS oznaczeń przeciwciał anty-IA2 i anty-ZnT8 w diagnostyce cukrzycy typu 1 u dzieci i dorosłych. Ostateczna decyzja należy teraz do Ministra Zdrowia. Warto podkreślić, że opinia dotyczy diagnostyki, a nie powszechnych badań przesiewowych – nie oznacza jeszcze wprowadzenia screeningu wszystkich 6-latków. Chcielibyśmy, żeby na końcu tej drogi pojawiła się pozytywna decyzja, co dałoby bardzo dużo nie tylko pacjentom, lecz także całemu systemowi ochrony zdrowia. Mniej hospitalizacji z powodu ostrych powikłań, lepiej zaplanowana opieka diabetologiczna – to wszystko odciąża system. A bezpieczeństwo rodzin jest wartością samą w sobie.

Jaką rolę w terapii odgrywają dziś nowoczesne technologie i czy polscy pacjenci mają do nich dostęp?

Jest światełko w tunelu, ponieważ zgodnie z projektem Ministerstwa Zdrowia mają się zmienić warunki refundacji osobistych pomp insulinowych dla osób po 26. roku życia z cukrzycą typu 1 lub 3 (wtórną), spełniających określone kryteria medyczne. Nowe zasady mają obowiązywać od 1 stycznia 2027 r., jeśli prace legislacyjne przebiegną zgodnie z planem. Dobrze byłoby jednak również rozszerzyć dostęp do systemów ciągłego monitorowania glikemii. Wiemy, że nie są one już tylko narzędziem do odczytu poziomu cukru, ale również bardzo dobrym narzędziem edukacyjnym i terapeutycznym.

Jeżeli chodzi o osoby dorosłe, obecnie refundacją objęte są określone grupy pacjentów. Warto byłoby rozszerzyć ją na kolejne grupy, u których występuje ryzyko hipoglikemii. System ciągłego monitorowania glikemii może ograniczyć liczbę wizyt w gabinetach lekarskich, ponieważ dzięki aplikacjom lekarz może wcześniej zobaczyć, co dzieje się z pacjentem. Dla osób starszych możliwość takiego monitorowania jest również wsparciem dla ich rodzin. Młodsze pokolenie może sprawdzać w aplikacji, jaki jest poziom glikemii rodzica bez konieczności rezygnowania z pracy. Z kolei osoba w wieku produkcyjnym może pracować i funkcjonować bardziej samodzielnie, mając możliwość wcześniejszego zareagowania na spadek poziomu cukru.

W szczególnych przypadkach możliwe są również bardziej zaawansowane metody leczenia. U nielicznych, starannie zakwalifikowanych dorosłych z długo trwającą cukrzycą typu 1, u których mimo optymalnego leczenia występują nawracające ciężkie hipoglikemie i zaburzone odczuwanie ich objawów, można rozważyć przeszczepienie wysp trzustkowych. Zabieg może ustabilizować glikemię i ograniczyć ciężkie niedocukrzenia, ale nie zawsze zapewnia trwałą niezależność od insuliny i wymaga leczenia immunosupresyjnego.

A jak wygląda sytuacja dzieci z cukrzycą w szkołach i przedszkolach?

Zdecydowanie potrzebne jest większe wsparcie. Nowoczesne technologie są tutaj dużym ułatwieniem. Dziecko, przebywając w szkole, może być monitorowane, a rodzic może mieć wgląd w jego stan, będąc w pracy czy w domu. Potrzebujemy jednak stałej obecności pielęgniarki w szkole – a nie tylko raz czy dwa razy w tygodniu. Dzieci chorują przecież nie tylko na cukrzycę. Są wśród nich dzieci z alergiami, młodzieńczym idiopatycznym zapaleniem stawów czy chorobami kardiologicznymi. To kwestia bezpieczeństwa wszystkich uczniów, a także wsparcia dla nauczycieli. Nie możemy oczekiwać, że staną się lekarzami czy pielęgniarkami. Potrzebny jest dialog i komunikacja między rodzicami a nauczycielami, lecz konieczne jest również wsparcie systemowe.

Zmiany są potrzebne i oczekiwane. W diabetologii wciąż jest dużo do zrobienia – chociażby po to, aby poradnie diabetologiczne działające w ramach NFZ nie były zamykane z powodów finansowych lub kadrowych. Ważna jest też odpowiednia wycena świadczeń i zapewnienie pacjentom dostępu do całego zespołu terapeutycznego. Mówimy przecież o coraz młodszym pokoleniu, które chce jak najdłużej pracować i być aktywne; osoby w wieku produkcyjnym pragną być samodzielne i nie stanowić obciążenia dla swoich rodzin. Dlatego tak ważne jest, aby odpowiadać na potrzeby osób z cukrzycą – zarówno dzieci, jak i dorosłych. To kluczowe dla ich bezpieczeństwa, samodzielności i jakości życia.

Rozmawiała: Ewa Podsiadły-Natorska

Artykuł Musimy odpowiadać na potrzeby osób z cukrzycą pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Ukończenie 26. roku życia nie będzie już oznaczało utraty możliwości korzystania z leczenia pompą insulinową. Ministerstwo Zdrowia przygotowało projekt rozporządzenia, który zakłada zniesienie limitu wieku i rozszerzenie dostępu do tej terapii dla dorosłych pacjentów z cukrzycą typu 1 lub 3, spełniających określone kryteria medyczne

– O dostępności do terapii pompą insulinową powinny decydować przede wszystkim potrzeby zdrowotne pacjenta i wskazania medyczne, a nie jego wiek – uzasadnia wprowadzenie zmiany minister zdrowia Jolanta Sobierańska-Grenda.

– To długo oczekiwana zmiana, która ma zapewnić ciągłość leczenia, poprawić kontrolę cukrzycy i ograniczyć ryzyko jej powikłań. Zniesienie limitu wieku w refundacji osobistych pomp insulinowych to ogromny przełom w leczeniu cukrzycy u osób dorosłych – podkreśla prof. Małgorzata Myśliwiec z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, przedstawicielka Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.

Leczenie będzie można kontynuować po 26. roku życia

Obecnie ze świadczenia gwarantowanego „Leczenie insuliną z zastosowaniem pompy insulinowej” mogą korzystać pacjenci do ukończenia 26. roku życia. Projekt rozporządzenia zakłada zniesienie tego ograniczenia.

Po wejściu w życie nowych przepisów świadczenie będzie dostępne również dla osób powyżej 26. roku życia z cukrzycą typu 1 lub 3, które spełniają określone kryteria medyczne:

• kontynuacja terapii z wykorzystaniem osobistej pompy insulinowej (OPI);
• powtarzające się ciężkie hipoglikemie;
• powtarzające się hiperglikemie o brzasku;
• niestabilność glikemii;
• obecność przewlekłych powikłań cukrzycy.

Potrzeby zdrowotne pacjenta, a nie jego wiek

Pompa insulinowa umożliwia ciągłe, indywidualnie dostosowane podawanie insuliny przez całą dobę, co pomaga utrzymać właściwą kontrolę glikemii. Eksperci kliniczni wskazują, że ograniczenie wieku nie znajduje uzasadnienia medycznego i nie powinno decydować o możliwości dalszego korzystania z tej formy leczenia.

– Pacjenci nie powinni tracić dostępu do skutecznego leczenia tylko dlatego, że ukończyli 26. rok życia. Chcemy, aby o możliwości korzystania z terapii pompą insulinową decydowały przede wszystkim potrzeby zdrowotne pacjenta i wskazania medyczne, a nie jego wiek. Przygotowana przez nas zmiana ma zapewnić ciągłość terapii i umożliwić większej liczbie pacjentów korzystanie z nowoczesnego leczenia – podkreśla minister zdrowia Jolanta Sobierańska-Grenda.

Nowoczesne leczenie to lepsza kontrola cukrzycy i jakość życia

Refundacja osobistych pomp insulinowych u dzieci i młodzieży pozwoliła osiągnąć bardzo dobre wyniki kontroli choroby mierzone wskaźnikiem TIR, czyli odsetkiem czasu, w którym osoba z cukrzycą utrzymuje glikemię w zakresie docelowym. W polskiej populacji wskaźnik ten wyniósł 79,1 proc., przy średniej europejskiej na poziomie 73 proc.

– Dotychczasowe wyniki pokazują, że warto inwestować w dostęp pacjentów do nowoczesnych metod leczenia. Rozszerzenie refundacji pozwoli dorosłym pacjentom kontynuować terapię zgodnie z najlepszymi praktykami, utrzymać dobrą kontrolę cukrzycy i ograniczyć ryzyko jej ostrych oraz późnych powikłań – dodaje prof. Małgorzata Myśliwiec.

Co ta zmiana oznacza dla pacjentów?

Najważniejszą korzyścią będzie możliwość kontynuowania leczenia pompą insulinową po ukończeniu 26. roku życia. Szerszy dostęp do nowoczesnej terapii może oznaczać lepszą kontrolę cukrzycy, mniejsze ryzyko powikłań oraz większe bezpieczeństwo w codziennym życiu. Szczególne znaczenie w nowoczesnej insulinoterapii mają systemy hybrydowej pętli zamkniętej, które automatycznie dostosowują podawanie insuliny do aktualnych potrzeb pacjenta. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego na 2026 r. wskazują ten rodzaj pomp jako preferowaną metodę leczenia osób z cukrzycą typu 1 i typu 3.

Projekt trafi do konsultacji publicznych

Projekt rozporządzenia zostanie skierowany do 30-dniowych konsultacji publicznych i opiniowania. Uwagi będą mogli zgłaszać m.in. przedstawiciele organizacji pacjentów, samorządów zawodów medycznych, partnerów społecznych, podmiotów leczniczych i środowiska naukowego. Po zakończeniu konsultacji zgłoszone uwagi zostaną przeanalizowane, a projekt będzie dalej procedowany zgodnie z obowiązującą ścieżką legislacyjną.

Artykuł Pompy insulinowe bez limitu wieku? Pacjenci czekali na tę zmianę 10 lat pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

O systemach automatycznego podawania insuliny AID (Automated Insulin Delivery) prof. dr hab. n. med. Agnieszka Szadkowska, kierownik Kliniki Pediatrii, Diabetologii i Nefrologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, opowiada Ewie Podsiadły-Natorskiej

Które elementy terapii systemami AID – po 5 latach stosowania w Polsce – uważa pani za „ustabilizowane standardy”?

Po 5 latach stosowania systemów AID możemy powiedzieć, że technologia ta stała się integralnym elementem nowoczesnej terapii cukrzycy typu 1. Za „ustabilizowany standard” uznałabym przede wszystkim skuteczność kliniczną tych systemów – poprawę wyrównania metabolicznego, zwiększenie czasu w zakresie docelowym glikemii (TIR), zmniejszenie ryzyka hipoglikemii oraz ograniczenie zmienności glikemii. Coraz większe doświadczenie mają również zespoły diabetologiczne, a ciągłe monitorowanie glikemii stało się podstawą prowadzenia nowoczesnej insulinoterapii.

Jakie były kluczowe dane lub doświadczenia kliniczne, które wpłynęły na uznanie systemów AID jako terapii z wyboru w aktualnych zaleceniach PTD?

Kluczowe znaczenie miały wyniki badań klinicznych oraz obserwacje z codziennej praktyki, które konsekwentnie pokazywały przewagę systemów AID nad wcześniejszymi modelami insulinoterapii. W wielu badaniach wykazano poprawę wyrównania metabolicznego wyrażoną wzrostem czasu w zakresie docelowym glikemii (TIR), redukcją HbA1c oraz zmniejszeniem liczby i czasu trwania hipoglikemii, szczególnie nocnych. Istotne było także potwierdzenie bezpieczeństwa terapii – mniejsze ryzyko ciężkich hipoglikemii i cukrzycowej kwasicy ketonowej przy jednoczesnym ograniczeniu zmienności glikemii.

Bardzo ważne okazały się doświadczenia kliniczne z różnych grup pacjentów – dzieci, nastolatków i osób dorosłych – pokazujące, że systemy AID nie tylko poprawiają parametry metaboliczne, ale również zmniejszają obciążenie codziennym leczeniem cukrzycy. Pacjenci rzadziej muszą podejmować decyzje terapeutyczne samodzielnie, mają większe poczucie bezpieczeństwa i lepszą jakość życia. To właśnie połączenie wysokiej skuteczności, bezpieczeństwa oraz poprawy komfortu terapii sprawiło, że systemy AID zostały uznane w aktualnych zaleceniach PTD za terapię z wyboru u osób z cukrzycą typu 1 wymagających intensywnej insulinoterapii.

Które z „trudnych” scenariuszy klinicznych (np. ciąża, okres okołooperacyjny, bardzo małe dzieci czy pacjenci z cukrzycą typu 2 na insulinoterapii) stanowią obecnie największe wyzwanie dla terapii AID – i gdzie potrzebujemy jeszcze bardziej precyzyjnych rekomendacji?

Choć technologia AID osiągnęła wysoki poziom dojrzałości, w praktyce klinicznej nadal mamy kilka „trudnych” scenariuszy, które wymagają bardziej precyzyjnych zaleceń. Najwyższym priorytetem pozostaje ciąża u kobiet z cukrzycą typu 1. To sytuacja o bardzo wąskich celach glikemicznych (63–140 mg/dl) i dynamicznie zmieniającej się insulinooporności, szczególnie w II i III trymestrze. Dodatkowo tylko część systemów ma formalną rejestrację w tym wskazaniu. System MiniMed 780G, po publikacji wyników badania CRISTAL, uzyskał w Europie w lipcu 2025 r. poszerzenie certyfikatu CE, które pozwala na jego użycie u kobiet w ciąży. Brakuje natomiast jednoznacznych rekomendacji dotyczących postępowania okołoporodowego.

Drugim obszarem wymagającym standaryzacji jest okres okołooperacyjny. Brakuje jednoznacznych kryteriów: kiedy pozostawić system AID, a kiedy przejść na wlew dożylny. Niezbędne są protokoły różnicujące zabiegi krótkie i rozległe oraz ujednolicone zasady współpracy z zespołem anestezjologicznym.

Kolejną grupą są dzieci poniżej 6. roku życia. W tej populacji obserwujemy znaczną zmienność zapotrzebowania na insulinę i konieczność jej mikrodawkowania. Oba refundowane systemy AID w Polsce są zarejestrowane do stosowania u małych dzieci; rozszerzenie rejestracji systemu MiniMed 780G od 2. roku życia w Europie nastąpiło po wynikach badania LENNY. Zarówno badania kliniczne, jak i doświadczenia własne pokazują, że uzyskujemy u najmłodszych również bardzo dobre wyniki terapii AID. Jednakże nadal niektóre problemy wynikające ze specyfiki insulinoterapii najmłodszych dzieci wymagają większego zaangażowania rodziców w porównaniu z rodzicami dzieci starszych.

AID można też zastosować u osób z cukrzycą typu 2 leczonych intensywną insulinoterapią. Mamy tu do czynienia z wysokimi dawkami dobowymi, znaczną insulinoopornością i terapiami skojarzonymi, takimi jak analogi GLP-1 czy inhibitory SGLT2. Kolejnym problemem jest stosowanie AID podczas intensywnego wysiłku fizycznego. Ponieważ nie mamy jeszcze pełnej automatyzacji podawania insuliny, następny etap rozwoju wytycznych powinien koncentrować się na szczegółowych, sytuacyjnych protokołach postępowania, a nie wyłącznie na ogólnych rekomendacjach. Odpowiadając na te potrzeby, członkowie Rady Szkoły Pompowej PTD przygotowali praktyczne wskazówki postępowania w czasie zabiegów operacyjnych oraz porodu u osób stosujących systemy AID. Mamy nadzieję, że niedługo ukażą się one drukiem.

Jakie są dziś największe bariery w szerszym wdrażaniu terapii AID w Polsce?

Z perspektywy systemowej kluczowym ograniczeniem pozostaje model refundacji. Obecnie pompy insulinowe są refundowane do 26. roku życia, a w grupie 18–26 lat obowiązują określone limity liczby świadczeń. Pacjenci powyżej 26. roku życia nie mają refundacji pomp, co oznacza konieczność sfinansowania urządzenia z własnych pieniędzy. To istotna bariera ekonomiczna. Dodatkowo, w przypadku systemów AID, znaczący koszt generują sensory do ciągłego monitorowania stężenia glukozy. Po 26. roku życia poziom refundacji sensorów jest niższy, co przekłada się na dość wysokie miesięczne koszty terapii. W efekcie nie wszystkich pacjentów stać na długoterminowe stosowanie systemu AID, mimo że klinicznie byliby do niego dobrymi kandydatami.

Drugim istotnym problemem są bariery organizacyjne. Liczba ośrodków prowadzących terapię z zastosowaniem pomp insulinowych, szczególnie w modelu AID, nadal jest niewystarczająca. Terapia ta wymaga doświadczonego zespołu terapeutycznego – lekarza, edukatora diabetologicznego, dietetyka – a dostęp do takich zespołów jest ograniczony. W większości przypadków terapię pompową prowadzą ośrodki diabetologiczne w szpitalach uniwersyteckich.

Trzeci obszar to edukacja. Systemy AID, mimo że w dużym stopniu automatyzują podaż insuliny, wymagają większego przygotowania niż klasyczna terapia penami. Pacjent musi rozumieć zasady działania algorytmu, interpretować dane z CGM, reagować na sytuacje szczególne (wysiłek fizyczny, infekcja, zmiany podaży węglowodanów). Brakuje porad edukacyjnych pozwalających na kompleksowe szkolenie. Również po stronie personelu medycznego potrzebne jest stałe doskonalenie kompetencji w zakresie nowych technologii. Dopiero równoległe rozwiązanie powyższych problemów we wszystkich trzech obszarach może realnie zwiększyć dostępność terapii AID w Polsce dla pacjentów, którzy mogą z niej odnieść znaczne korzyści.

Patrząc na dotychczasową ewolucję, jakie kluczowe zmiany lub przełomy technologiczne mogą w najbliższych latach najbardziej wpłynąć na rozwój systemów AID i ich miejsce w standardach leczenia cukrzycy?

Wyraźnie widać, że jesteśmy coraz bliżej pełnej automatyzacji terapii. Kluczowym kierunkiem rozwoju pozostaje udoskonalanie algorytmów – coraz bardziej adaptacyjnych, spersonalizowanych i zdolnych do przewidywania zmian glikemii w różnych sytuacjach klinicznych. Mamy nadzieję, że nowe generacje systemów będą lepiej reagować na zmienność dobową, wysiłek fizyczny czy czynniki hormonalne, co przełoży się na wyższy czas w zakresie docelowym i mniejsze ryzyko hipoglikemii. Możliwe, że dojdzie do integracji z innymi systemami monitorującymi np. tętno, sen, aktywność fizyczną.

W najbliższym czasie będziemy przechodzić z systemów hybrydowych pętli zamkniętych do systemów w pełni zamkniętej pętli (fully closed-loop) związanej z minimalizacją konieczności podawania bolusów przez pacjenta. Algorytm pozwoli na automatyczną adaptację do posiłków o nieznanej zawartości węglowodanów.

Podczas ostatniej konferencji Advanced Technologies & Treatments for Diabetes w marcu tego roku firma Medtronic zaprezentowała dane z badań z wykorzystaniem nowego algorytmu wskazujące, że możliwe jest uzyskanie dobrego wyrównania metabolicznego – ocenianego na podstawie parametrów CGM – bez konieczności podawania bolusów posiłkowych. Równolegle rozwijane są koncepcje systemów dwuhormonalnych oraz coraz mniejszych, bardziej zintegrowanych urządzeń, dłużej działających sensorów CGM.

Coraz większe znaczenie ma także integracja danych i rozwój telemedycyny – zdalny dostęp do wyników, analiza dużych zbiorów danych i możliwość modyfikacji ustawień w oparciu o monitoring na odległość mogą istotnie wzmocnić rolę AID w standardach leczenia.

Jeżeli rozwój technologiczny będzie postępował równolegle z poprawą dostępności systemowej, w najbliższych latach AID ma szansę stać się dominującym modelem leczenia cukrzycy typu 1, a w wybranych grupach również cukrzycy innego typu wymagającej intensywnej insulinoterapii. Najbliższe lata prawdopodobnie przekształcą AID z technologii wymagającej aktywnego zarządzania w system niemal autonomiczny.

Artykuł Systemy AID w praktyce klinicznej pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

– Agoniści GLP-1 to dziś nie tylko leki obniżające poziom glukozy, ale również terapie chroniące serce, nerki i cały organizm. Im wcześniej pacjent otrzyma dostęp do nowoczesnego leczenia, tym większa szansa na uniknięcie groźnych powikłań – mówi Monika Kaczmarek, prezeska Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków

Czym jest „Dekalog zmian w opiece diabetologicznej”?

Dokument został przygotowany przez Forum Ekspertów ds. Cukrzycy, w skład którego wchodzą przede wszystkim klinicyści związani z Polskim Towarzystwem Diabetologicznym, m.in. prof. Irina Kowalska, prof. Leszek Czupryniak czy prof. Krzysztof Strojek. Polskie Stowarzyszenie Diabetyków reprezentuje w tym gronie głos pacjentów. Chcemy wspólnie wspierać zmiany w systemie opieki diabetologicznej i wskazywać konkretne rozwiązania, które realnie poprawią sytuację chorych.

Cukrzyca typu 1 i typu 2 dotyka coraz większej liczby osób. Ogromna grupa pacjentów z cukrzycą typu 2 wciąż pozostaje niezdiagnozowana, przez co trafiają oni do systemu ochrony zdrowia dopiero wtedy, gdy pojawiają się poważne powikłania – kardiologiczne, nefrologiczne, okulistyczne, neurologiczne. Tymczasem prognozy mówią, że do 2030 roku liczba osób z cukrzycą w Polsce może przekroczyć 4,2 mln.

„Dekalog” został przekazany do Ministerstwa Zdrowia?

Tak. Dokument trafił zarówno do Ministerstwa Zdrowia, jak i do parlamentarzystów. Odbyło się już spotkanie z udziałem przedstawicieli resortu, ekspertów i strony społecznej, podczas którego punkt po punkcie omawialiśmy wszystkie rekomendacje. Był to bardzo potrzebny dialog, bo mogliśmy wyjaśnić, dlaczego poszczególne zmiany są tak ważne dla środowiska diabetologicznego.

Jednym z ważniejszych punktów, szczególnie dla pacjentów z cukrzycą typu 2, wydaje się złagodzenie wskazań refundacyjnych dla agonistów receptora GLP-1 i GIP/GLP-1.

Z perspektywy pacjentów wprowadzenie leków z grupy agonistów GLP-1 było jednym z najważniejszych wydarzeń ostatnich lat w diabetologii. Pacjenci z cukrzycą typu 2 bardzo często zmagają się równocześnie z chorobami sercowo-naczyniowymi czy przewlekłą chorobą nerek, a ryzyko zawału serca, udaru mózgu oraz niewydolności serca jest w tej grupie bardzo wysokie. Dlatego nowoczesne leczenie nie może dziś ograniczać się wyłącznie do obniżania poziomu glukozy we krwi.

Agoniści GLP-1 działają wielokierunkowo – pomagają wyrównać glikemię, ale jednocześnie wykazują działanie kardionefroprotekcyjne. Wspierają też redukcję masy ciała, co dodatkowo odciąża układ krążenia i poprawia ogólny stan zdrowia pacjentów. Stąd coraz częściej traktujemy te terapie jako leczenie chroniące cały organizm. Dzięki temu możemy opóźnić albo nawet uniknąć groźnych powikłań. A przecież właśnie powikłania generują największe koszty – zarówno zdrowotne, jak i ekonomiczne.

Chcielibyśmy, aby kryteria refundacyjne dla agonistów GLP-1 zostały rozszerzone podobnie jak wcześniej w przypadku flozyn. W ubiegłym roku obniżono próg hemoglobiny glikowanej dla flozyn z 7,5 proc. do 7 proc. Uważamy, że takie same zasady powinny obowiązywać również dla agonistów GLP-1 u pacjentów uprzednio leczonych co najmniej jednym, a nie dwoma lekami hipoglikemizującymi. To bardzo ważne, bo wcześniejsze wdrożenie leczenia oznacza większą szansę na skuteczną kontrolę cukrzycy i uniknięcie powikłań. Badania pokazują, że korzyści kardioprotekcyjne pojawiają się bardzo szybko – już po miesiącu terapii. Oznacza to mniej hospitalizacji i realne oszczędności dla systemu ochrony zdrowia.

Wcześniejszy dostęp do leczenia to także inwestycja w system?

Oczywiście. Pacjenci rzadziej trafiają wówczas do szpitali, rzadziej dochodzi do powikłań, a oddziały nie są przeciążone. W całej Europie tego typu leczenie staje się już standardem. W Polsce często mówimy jeszcze o „nowoczesnych terapiach”, ale tak naprawdę nadrabiamy wieloletnie zaległości. Nie chcemy sytuacji, w której refundacja pojawia się dopiero wtedy, gdy stan zdrowia pacjenta znacząco się pogarsza. Pacjenci bardzo często pytają: dlaczego muszę najpierw zachorować bardziej, żeby dostać skuteczne leczenie?

Pani sama mówi o tym również z perspektywy pacjentki.

Tak, bo jestem pacjentką z cukrzycą typu 2. Kiedy mój stan zdrowia się pogorszył i weszłam w system refundacyjny, zastanawiałam się, czy gdybym mogła wcześniej korzystać z odpowiedniej terapii, to moja sytuacja zdrowotna wyglądałaby inaczej.

Dla wielu osób ogromną barierą są koszty. Jeśli pacjent musi płacić 100 proc. za leki i systemy monitorowania glikemii, miesięczne wydatki mogą sięgać nawet tysiąca złotych. To dla wielu rodzin za dużo.

W „Dekalogu” znalazły się też postulaty dotyczące badań przesiewowych w kierunku cukrzycy typu 1 u dzieci.

To kolejny bardzo ważny punkt. Chodzi o włączenie badań przeciwciał do bilansu sześciolatka. Dzięki prostemu badaniu krwi można ocenić ryzyko rozwoju cukrzycy typu 1 i objąć dziecko odpowiednią opieką jeszcze przed wystąpieniem objawów. Mogłoby to zapobiec kwasicy ketonowej, która bardzo często jest pierwszym objawem cukrzycy typu 1 u dzieci i stanowi bezpośrednie zagrożenie życia – tym bardziej że do bilansu sześciolatka już wcześniej włączono lipidogram, więc przy jednym pobraniu krwi można byłoby wykonać także badania przesiewowe w kierunku cukrzycy typu 1.

Jak ocenia pani reakcję Ministerstwa Zdrowia na postulaty środowiska diabetologicznego?

Ministerstwo jest otwarte na dialog i bardzo to doceniamy. Każdy punkt „Dekalogu” został szczegółowo omówiony. Mamy poczucie, że nasze argumenty zostały wysłuchane i zrozumiane. Zdajemy sobie oczywiście sprawę, że nie wszystkie zmiany mogą zostać wdrożone od razu, jednak w przypadku cukrzycy czas ma ogromne znaczenie. Pacjenci nie zawsze mogą czekać rok czy dwa na refundację, bo każdy kolejny miesiąc może przybliżać ich do ciężkich powikłań. Dlatego tak ważne jest, aby decyzje zapadały możliwie szybko.

Rozmawiała: Ewa Podsiadły-Natorska

Artykuł Monika Kaczmarek omawia „Dekalog zmian w opiece diabetologicznej” pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. dr hab. n. med. Irina Kowalska, prezes Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego i kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych i Chorób Metabolicznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, podsumowuje rok 2025 w diabetologii

Ubiegły rok przyniósł kolejne zmiany w dostępie do nowoczesnych terapii i technologii diabetologicznych. Które decyzje lub rozwiązania realnie poprawiły sytuację pacjentów z cukrzycą?

W roku 2025 odnotowaliśmy postęp w dostępie do nowoczesnych terapii cukrzycy. Zmieniono kryteria refundacyjne dla flozyn – inhibitory SGLT2 mogą być obecnie refundowane u osób z cukrzycą typu 2 leczonych jednym lekiem przeciwhiperglikemicznym, z wartością HbA1c ≥ 7 proc. oraz bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym. To istotne złagodzenie kryteriów refundacyjnych pozwoliło poszerzyć grupę pacjentów z cukrzycą typu 2 leczonych flozynami. Ma to ogromne znaczenie, ponieważ flozyny, oprócz obniżania stężenia glukozy we krwi, wykazują również działanie kardio- i nefroprotekcyjne, co jest szczególnie ważne u osób z cukrzycą.

Jeśli chodzi o nowoczesne technologie, jako Polskie Towarzystwo Diabetologiczne wspólnie z konsultantem krajowym złożyliśmy do Ministerstwa Zdrowia Kartę Świadczenia Opieki Zdrowotnej dotyczącą refundacji osobistych pomp insulinowych po 26. roku życia. To bardzo ważny i wciąż nierozwiązany problem w terapii cukrzycy typu 1. Czekamy z dużą nadzieją na pozytywne decyzje ministerstwa. Podobne karty złożyliśmy dla sensorów do systemów ciągłego monitorowania stężenia glukozy (CGM), proponując rozszerzenie refundacji na osoby z cukrzycą stosujące 1 lub 2 wstrzyknięcia insuliny na dobę, a także na pacjentów z cukrzycą i orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z powodu chorób narządu wzroku. Chcemy również wyrównania wskazań refundacyjnych dla różnych systemów ciągłego monitorowania glukozy w czasie rzeczywistym. Również w tej sprawie czekamy na decyzje ministerstwa.

Ważnym krokiem było poszerzenie pilotażu dotyczącego leczenia zespołu stopy cukrzycowej w tzw. modelu szamotulskim. Rozporządzeniem Ministra Zdrowia ze stycznia 2025 roku do programu zostało włączonych kilka kolejnych ośrodków – czekamy na podsumowanie wyników rozszerzonego pilotażu z nadzieją, że zdobyte doświadczenia pozwolą wprowadzić ten wielodyscyplinarny model leczenia zespołu stopy cukrzycowej do koszyka świadczeń gwarantowanych i udostępnić go we wszystkich ośrodkach diabetologicznych w Polsce. To bardzo ważne, bo problem leczenia zespołu stopy cukrzycowej jest nierozwiązany od lat.

Jakie wydarzenia naukowe lub wyniki badań w ostatnich kilkunastu miesiącach najmocniej wpłynęły na sposób myślenia o leczeniu cukrzycy?

W kalendarzu polskiej diabetologii najważniejszym wydarzeniem jest coroczny Zjazd Naukowy. W 2025 roku gościliśmy w przepięknym Krakowie i mogę stwierdzić, że XXVI Zjazd Naukowy Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego był bardzo udany. Duża grupa diabetologów z Polski uczestniczyła również w 61. Naukowym Zjeździe Europejskiego Towarzystwa Badań nad Cukrzycą (EASD) w Wiedniu. Coroczne Zjazdy EASD są wydarzeniami, które obfitują w nowości diabetologiczne.

Rok 2025 przyniósł dalszy rozwój nowych cząsteczek w terapii cukrzycy typu 2. Mówimy już nie o pojedynczych czy podwójnych agonistach receptorów inkretynowych, ale o multiagonistach. Trwają prace nad doustnymi formami podania nowych cząsteczek, co daje dużą nadzieję na dalszy postęp w terapii cukrzycy typu 2. Zwracamy uwagę na prewencję i leczenie na wczesnych etapach tej choroby, a więc także na terapię osób z otyłością i stanem przedcukrzycowym. Pogłębia się również nasza wiedza dotycząca mechanizmów działania nowoczesnych leków.

Istotny postęp obserwujemy także w obszarze cukrzycy typu 1. Oczywiście wiele doniesień dotyczy nowoczesnych technologii stosowanych w terapii tej choroby, jednak coraz większy nacisk kładzie się również na możliwość zapobiegania jej rozwojowi. Aktualny kierunek badań koncentruje się na wczesnej diagnostyce cukrzycy typu 1, w jej stadiach przedklinicznych, żeby jak najwcześniej wdrożyć odpowiednie postępowanie behawioralne. Interwencja w okresie przedklinicznym (stadium 1 i 2) polegająca na zmianie stylu życia (zmiana nawyków żywieniowych, znaczenie aktywności fizycznej) istotnie wydłuża okres przedkliniczny cukrzycy autoimmunologicznej. Dodatkowo wczesna diagnostyka w stadium przedklinicznym cukrzycy typu 1 pozwala także na zastosowanie terapii biologicznych, które opóźniają ujawnienie się pełnoobjawowej cukrzycy typu 1 o 2–3 lata.

Z jakimi problemami pacjenci z cukrzycą najczęściej zgłaszali się do gabinetów w ubiegłym roku?

Problemy osób z cukrzycą, z jakimi zgłaszają się do poradni, są zawsze podobne – dominuje obawa przed złą kontrolą metaboliczną cukrzycy, ale staramy się zwracać uwagę na konieczność leczenia holistycznego. Bardzo nam zależy, żeby tak leczyć cukrzycę, aby nie dopuścić do rozwoju jej przewlekłych powikłań, które generują istotne koszty leczenia. Niestety, do ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (AOS) wciąż trafiają osoby z cukrzycą leczone niezgodnie z obowiązującymi rekomendacjami. Dotyczy to zarówno cukrzycy typu 1, jak i typu 2 – dwóch najczęściej występujących typów cukrzycy. Aż trudno uwierzyć, że zdarza się, iż osoby z cukrzycą typu 1 nie korzystają z nowoczesnych technologii; mam na myśli nie tylko osobiste pompy insulinowe, ale przede wszystkim systemy ciągłego monitorowania stężenia glukozy we krwi. Uważam również, że nie w pełni wykorzystany jest dostęp do nowoczesnych leków w terapii cukrzycy typu 2. W dalszym ciągu wiele osób z cukrzycą typu 2 leczonych jest dużymi dawkami insuliny, w skomplikowanych schematach terapeutycznych, mimo że dysponujemy nowoczesnymi lekami, które pozwalają na istotną redukcję dawek insuliny, uproszczenie schematu ich podawania, a czasami nawet na odstawienie insuliny.

Tegoroczny zjazd PTD odbywa się w momencie bardzo dynamicznych zmian w diabetologii – zarówno terapeutycznych, jak i organizacyjnych. Jakie wyzwania uważa dziś pani za najważniejsze dla polskiej diabetologii?

Zwróciłabym uwagę na dwa aspekty – wyzwania związane z terapią cukrzycy i wyzwania systemowe dotyczące organizacji opieki diabetologicznej. O wyzwaniach w terapii wspomniałam częściowo w odpowiedzi na wcześniejsze pytania, natomiast w mojej opinii potrzebne są także zmiany systemowe przede wszystkim dotyczące wyceny świadczeń ambulatoryjnych i szpitalnych w diabetologii. Jest to bardzo pilne, ponieważ istnieją w Polsce regiony, gdzie dostęp do AOS jest bardzo ograniczony.

Rok 2025 to rok wspólnej pracy z Ministerstwem Zdrowia w ramach projektu Odwróconej Piramidy Świadczeń dotyczący reorganizacji AOS w diabetologii dzieci i dorosłych. Wypracowane zostały nowe typy porad diabetologicznych w AOS, urealnione ich koszty, również w zakresie ambulatoryjnego leczenia zespołu stopy cukrzycowej. Złożyliśmy szereg Kart Świadczenia Opieki Zdrowotnej celem wprowadzenia do koszyka świadczeń gwarantowanych nowych badań laboratoryjnych, badań genetycznych oraz procedur, które zgodnie z aktualną wiedzą są niezbędne do prawidłowej diagnostyki cukrzycy, monitorowania jej powikłań oraz ich leczenia. Nie zapomnieliśmy o Kartach Świadczenia Opieki Zdrowotnej, które dotyczą edukacji terapeutycznej w cukrzycy, porady dietetycznej i psychologicznej. Pracowaliśmy również nad zmianą systemową w zakresie świadczeń szpitalnych w diabetologii – projekty nowych świadczeń są już gotowe. W ich przygotowanie zaangażowało się całe środowisko diabetologiczne. Proponowane zmiany były szeroko konsultowane, za co wszystkim bardzo serdecznie dziękuję. Teraz czekamy na ich wdrożenie.

Jak więc w trzech słowach podsumowałaby pani rok 2025 w polskiej diabetologii?

To był rok wytężonej pracy nad zmianami systemowymi w polskiej diabetologii.

Rozmawiała: Ewa Podsiadły-Natorska

Artykuł Cukrzyca pod coraz lepszą kontrolą. Diabetologia się zmienia pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Cukrzyca typu 1 nie kończy się na progu szkoły, mimo to państwo wciąż nie stworzyło systemu, który zapewniałby tym dzieciom bezpieczeństwo i równe uczestnictwo w edukacji

Ewa Monika Kaliszuk
Senatorka RP, Komisja Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej, Parlamentarny Zespół ds. Badań Naukowych i Innowacji w Ochronie Zdrowia

Jako senator pracująca w Komisji Edukacji, Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej oraz w zespołach parlamentarnych zajmujących się zagadnieniami zdrowia na co dzień spotykam się z problemami ludzi, które pokazują, jak bardzo jakość prawa i organizacja państwa przekładają się na codzienne życie rodzin. Część z tych spraw ma charakter indywidualny, inne odsłaniają wyraźne luki systemowe. Sytuacja dzieci z cukrzycą typu 1 w polskich szkołach i przedszkolach należy do tej drugiej kategorii. To jeden z tematów, który w ostatnim czasie szczególnie mnie zaangażował.

Sygnały w tej sprawie docierały do mnie już wcześniej, jeszcze w okresie, gdy pełniłam funkcję wiceprezydenta Olsztyna odpowiedzialnego za edukację. Widziałam wtedy z bliska, z jakimi ograniczeniami finansowymi i organizacyjnymi mierzą się dyrektorzy szkół oraz jak trudno jest zapewnić realne wsparcie uczniom o szczególnych potrzebach w ramach obowiązujących przepisów i budżetów. Po objęciu mandatu senatora wiadomości od rodziców dzieci z cukrzycą typu 1 zaczęły pojawiać się coraz częściej.

Głos rodziców i skala problemu

Rodzice opisywali trudności w znalezieniu przedszkola lub szkoły, która zapewni ich dziecku bezpieczeństwo zdrowotne, wskazywali na brak systemowej opieki, konieczność stałej obecności rodzica w pobliżu placówki, ograniczanie udziału dziecka w wycieczkach czy zajęciach dodatkowych. W pewnym momencie stało się jasne, że nie są to pojedyncze przypadki.

27 stycznia 2026 r. opublikowałam w mediach społecznościowych informację, że podczas posiedzenia Senatu złożę oświadczenie w tej sprawie. Post zatytułowany „Dzieci z cukrzycą typu 1 też mają prawo do bezpiecznej szkoły” dotarł do ok. 100 tys. odbiorców. Skala reakcji – wiadomości od rodziców, głosy lekarzy, pielęgniarek szkolnych i organizacji pacjenckich – potwierdziła, że mamy do czynienia z problemem systemowym, wymagającym poważnej rozmowy między ochroną zdrowia a edukacją.

Choroba przewlekła, która nie znika w szkole

Cukrzyca typu 1 jest chorobą przewlekłą wymagającą stałego monitorowania glikemii, podejmowania bieżących decyzji terapeutycznych i natychmiastowego reagowania w sytuacjach zagrożenia zdrowia i życia. Leczenie tej choroby wymaga wielokrotnego w ciągu dnia monitorowania poziomu glikemii, przeliczania spożytych węglowodanów oraz podawania insuliny.

W przypadku dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym czynności te wykonują w całości lub w przeważającej części dorośli – rodzice lub inni opiekunowie. Starsze dzieci i nastolatki stopniowo przejmują część tych obowiązków, jednak również one wymagają bezpiecznego środowiska oraz wsparcia w sytuacjach nagłych. Choroba nie znika po przekroczeniu progu szkoły. To codzienność, która towarzyszy uczniowi w czasie lekcji, przerw, wycieczek czy zajęć sportowych.

Szkoły bez narzędzi, rodziny bez wsparcia

Rodzice opisują rzeczywistość, w której system nie nadąża za tymi potrzebami. Zdarza się, że placówki rezygnują z żywienia dziecka z powodu trudności w precyzyjnym przeliczaniu węglowodanów, udział w wycieczkach uzależniany jest od obecności opiekuna, a w młodszych klasach rodzice pozostają w gotowości pod drzwiami szkoły.

Bywa i tak, że rodziny pukają od drzwi do drzwi, szukając placówki, która podejmie się opieki nad ich dzieckiem, słysząc, że „nie ma możliwości” zajęcia się uczniem z chorobą przewlekłą. W efekcie dziecko, które poznawczo funkcjonuje tak samo jak jego rówieśnicy, doświadcza ograniczeń w uczestnictwie w życiu społeczno-edukacyjnym swojej lokalnej społeczności.

Nie brak dobrej woli, lecz systemowych ram

Nie jest to jednak opowieść o braku dobrej woli szkół. Z rozmów z dyrektorami i nauczycielami wynika coś znacznie bardziej złożonego: brak środków finansowych, ograniczenia prawne, niejasność kompetencyjna, a także niewystarczające przeszkolenie kadr w zakresie postępowania z dzieckiem z chorobą przewlekłą.

Nauczyciele i wychowawcy odpowiadają w czasie pobytu dziecka w placówce w pełni za jego zdrowie i życie. W sytuacji braku jasnych standardów i systemowego zabezpieczenia pojawia się naturalny lęk przed podejmowaniem czynności, które mogą być postrzegane jako medyczne. Trudno oczekiwać od pracowników oświaty odwagi, jeśli państwo nie stworzyło im czytelnych i bezpiecznych ram działania.

Orzeczenie jest, pieniędzy nie ma

Istotą problemu jest także niespójność między systemem orzecznictwa a finansowaniem edukacji. Dzieci z cukrzycą typu 1 posiadają orzeczenia o niepełnosprawności, w których wskazana jest konieczność stałej lub długotrwałej opieki oraz współudział opiekuna w procesie leczenia i edukacji.

Jednocześnie poradnie psychologiczno-pedagogiczne odmawiają wydawania orzeczeń o potrzebie kształcenia specjalnego, argumentując, że choroba nie wpływa na funkcjonowanie poznawcze dziecka. W konsekwencji szkoła nie otrzymuje dodatkowych środków, które umożliwiłyby sfinansowanie wsparcia. System potwierdza potrzebę opieki, ale nie daje narzędzi, by ją realnie zorganizować.

Wiedza i dobre praktyki już istnieją

W odpowiedzi na moją inicjatywę skontaktowała się ze mną dr Monika Zamarlik, od ponad 15 lat kierująca Ogólnopolską Federacją Organizacji Pomocy Dzieciom i Młodzieży Chorym na Cukrzycę, która zagadnieniu opieki nad uczniami z cukrzycą w placówkach oświatowych poświęciła również swoją pracę doktorską.

Jak poinformowała, wspólnie z Polskim Towarzystwem Diabetologicznym – na prośbę Ministerstwa Zdrowia – opracowano zalecenia dotyczące opieki nad dziećmi z cukrzycą w szkołach i przedszkolach. Dokument ten oczekuje obecnie na publikację w formie obwieszczenia. Federacja realizuje również projekt „Przedszkola i szkoły przyjazne diabetykom”, w ramach którego każdego roku prowadzone są setki bezpłatnych szkoleń dla nauczycieli.

Rola pielęgniarek szkolnych

Swoje doświadczenia przekazały mi także pielęgniarki środowiska nauczania i wychowania. Z jednej strony wskazują one na realne ograniczenia – obsługę kilku szkół i obecność w danej placówce jedynie przez kilka godzin tygodniowo. Z drugiej strony pokazują, że przy dobrej współpracy z rodzicami, dyrekcją i poradnią diabetologiczną można wypracować model bezpiecznej opieki oparty na szkoleniach personelu, stałym kontakcie z diabetologiem oraz edukacji rówieśników.

Oświadczenie senatorskie i dalsze kroki

Złożyłam oświadczenie senatorskie skierowane do Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz Ministerstwa Zdrowia, wskazując na potrzebę współpracy międzyresortowej. Dziś oczekuję na odpowiedzi obu resortów i od ich treści uzależniam dalsze inicjatywy legislacyjne i organizacyjne.

Jeżeli stanowiska ministerstw potwierdzą potrzebę zmian, zamierzam zainicjować w Senackiej Komisji Edukacji posiedzenie poświęcone temu zagadnieniu z udziałem przedstawicieli resortów, środowiska medycznego, ekspertów zdrowia publicznego oraz przedstawicieli środowiska edukacyjnego.

Edukacja włączająca musi być realna

Cukrzyca typu 1 nie ogranicza zdolności poznawczych dziecka. Nie może więc prowadzić do jego organizacyjnego wykluczenia. Edukacja włączająca powinna obejmować także dzieci z chorobami przewlekłymi wymagającymi codziennego wsparcia zdrowotnego.

Jestem przekonana, że w tej sprawie szczególnie ważny jest głos środowiska medycznego – lekarzy diabetologów, pediatrów, pielęgniarek i ekspertów zdrowia publicznego. To Państwa doświadczenie i autorytet mogą wzmocnić konieczność wypełnienia luki między systemem ochrony zdrowia a systemem edukacji.

Dziecko z cukrzycą typu 1 nie powinno być postrzegane jako ryzyko organizacyjne. Powinno być pełnoprawnym, bezpiecznym uczestnikiem życia swojej szkolnej społeczności. Państwo ma obowiązek stworzyć takie warunki, aby było to standardem, a nie efektem indywidualnej determinacji rodziców i dobrej woli pojedynczych osób.

Artykuł Dzieci z cukrzycą typu 1 w szkole. Luka między ochroną zdrowia a edukacją pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Terapie z wykorzystaniem limfocytów T regulatorowych coraz wyraźniej zmieniają obraz współczesnej diabetologii. – Dziś w cukrzycy typu 1 możemy zaoferować jedynie substytucję insuliną. Tymczasem terapia Tregowa uderza w przyczynę choroby i realnie modyfikuje jej przebieg – mówi prof. Piotr Trzonkowski w rozmowie z Ewą Podsiadły-Natorską

Tegoroczna Nagroda Nobla zwróciła uwagę świata na komórki T regulatorowe. Na ile pana zdaniem to wyróżnienie realnie przybliża dopuszczenie terapii Tregowych na rynku amerykańskim? A co z Polską?

Kilka dni przed ogłoszeniem tegorocznych laureatów Nobla FDA wyraziła zgodę na przyśpieszoną ścieżkę do autoryzacji rynkowej leczenia limfocytami Tregs choroby przeszczep przeciw gospodarzowi preparatem komórkowym firmy Orca Bio. Będzie to zatem pierwszy rynkowo dostępny preparat limfocytów Tregs. Trochę szkoda, bo nasz zespół w tej chorobie zastosował te komórki jak pierwszy na świecie w 2008 roku, a założyciele Orca Bio to nasi znajomi.

W Polsce – a właściwie Europie, bo terapie komórkowe autoryzowane są centralnie przez Europejską Agencję Leków – również w zeszłym miesiącu wystąpiliśmy o autoryzację dla naszej terapii i czekamy na dalsze kroki, bo to długi administracyjny proces. Poprosiliśmy o pomoc także polskie władze, bo rejestracja oznaczałaby, że Polska miałaby pierwszy oryginalny lek komórkowy, który można by oferować w całej Europie. Biorąc pod uwagę, że terapie komórkowe i genowe to obecnie najnowocześniejsze leczenie, jakie można zaoferować pacjentowi, stawiałoby to nasz kraj w pozycji kraju oferującego przełomową technologię. W farmacji jeszcze chyba nie byliśmy w takim miejscu.

Jak sytuacja wygląda obecnie?

Po roku długich bojów udało nam się odnowić posiadaną wcześniej już zgodę na prowadzenie tej terapii w formule tzw. wyjątku szpitalnego. To trochę taka proteza, ścieżka ograniczona do naszego kraju. W wielu europejskich krajach jest sposobem na tańszą terapię komórkową (terapie komórkowe są nowoczesne, ale też bardzo drogie); w Polsce nadal trochę nie mamy pomysłu na ten sposób prowadzenia terapii.

Natomiast nie „zasypujemy gruszek w popiele” i prowadzimy kolejne badania kliniczne. W 2025 roku w dziesięciu czołowych ośrodkach akademickich diabetologii dziecięcej w Polsce zaczęliśmy rekrutację do badania z TREGS u dzieci w okresie przedobjawowym cukrzycy typu 1. Współczesna diagnostyka daje nam możliwości wyłapania pacjentów w populacji, zanim pojawią się pierwsze objawy. Podanie terapii u takiego pacjenta może zatrzymać chorobę w tym momencie. Pacjent nigdy nie doświadczy objawów, klinicznie będzie zdrowy. Na to liczymy.

Kolejną generacją leku w tej chorobie będzie terapia in vivo, preparat oparty o RNA – rodzaj instrukcji dla limfocytów Tregs. Informacja wstrzykiwana pacjentowi jak szczepionka, która będzie selektywnie indukować w organizmie pacjenta limfocyty Treg odpowiedzialne za ochronę przed cukrzycą typu 1.

Prowadzimy także przygotowania do badań klinicznych z limfocytami Treg modyfikowanymi genetycznie, tzw. CAR-Tregs. W 2026 roku rozpoczniemy takie badanie w chorobach neurozapalnych (MS i ALS).

PolTREG prowadzi najbardziej zaawansowane projekty Tregowe w cukrzycy typu 1 na świecie. Co dziś decyduje o tym, że terapia może być uznana za przełomową (breakthrough therapy) w Stanach Zjednoczonych oraz na świecie?

To prawda, jesteśmy bardzo daleko w leczeniu nieuleczalnej dzisiaj choroby. W zeszłym miesiącu opublikowaliśmy bardzo pozytywne wyniki 12-letnich obserwacji naszych pacjentów leczonych w pierwszych badaniach klinicznych. Nawet po takim czasie widzimy efektywność i świetny profil bezpieczeństwa terapii. Tak jak wspomniałem, dossier naszego leku także z tymi wynikami złożyliśmy do procedur dopuszczenia do obrotu w EMA. I to pewnie jest kwintesencja tej przełomowości.

Po pierwsze, terapia musi odnosić się do tzw. niezaspokojonej potrzeby medycznej, czyli choroby, w której nie ma skutecznego leczenia. Po drugie, najlepszą terapią jest ta, która modyfikuje przebieg choroby, uderza w przyczynę. Po trzecie, terapia musi udowodnić swoją skuteczność, ale musi być także bezpieczna w długim okresie. Terapia Tregs właśnie taka jest – leczy cukrzycę typu 1, gdzie dzisiaj możemy zaoferować jedynie substytucję insuliną. To terapia aktywnie zmieniająca błędną reaktywność układu odpornościowego będącą przyczyną choroby. Wreszcie, mamy już długoletnie dowody na skuteczność i bezpieczeństwo.

Czy widzi pan różnice pomiędzy EMA a FDA w podejściu do terapii komórkowych? Który regulator ma obecnie bardziej sprzyjające warunki dla Tregów?

FDA jest odważniejsza i bardziej otwarta na nowe terapie oraz ułatwienia regulacyjne służące szybkiemu dostępowi do leków dla pacjenta. Warto wspomnieć o ostatniej inicjatywie, gdzie FDA oświadczyła, że będzie dążyła do możliwości rejestracji terapii po jednym udanym badaniu klinicznym albo przykład badań klinicznych „N=1” (na jednym pacjencie) w chorobach rzadkich, gdzie ciężko jest przeprowadzić regularne badania.

Wracając do Nagrody Nobla – jak wpłynęła ona na inwestorów i globalne środowisko naukowe? Czy PolTREG odczuwa wzrost zainteresowania partnerstwami lub finansowaniem?

O tak. W świecie komercyjnego biotechu mamy dzisiaj golden rush w technologiach Tregowych. Bierzemy w nim udział, jesteśmy dostrzegani jako firma i zespół o bardzo dużym doświadczeniu, co na pewno nam pomaga.

Świetna wiadomość. A patrząc 3–5 lat do przodu: czy realny jest scenariusz, w którym terapia Tregowa stanie się pierwszą zaakceptowaną immunoterapią modyfikującą przebieg cukrzycy typu 1?

Mam nadzieję, że szybciej. Tak jak wspomniałem, złożyliśmy dokumenty do autoryzacji. Jeśli mogę tutaj zaapelować o wsparcie, to chciałbym o to poprosić nasze Ministerstwo Zdrowia i Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Jest to zawsze proces, który odbywa się z pomocą regulacyjnych instytucji krajowych. A chodzi o terapię, która powstała w Polsce, została opracowana przez polskich naukowców, za polskie pieniądze. Tutaj płacimy podatki. To nasza – mam nadzieję – wspólna sprawa.

Prof. dr hab. n. med. Piotr Trzonkowski
immunolog, transplantolog, lider innowacji medycznych, kierownik Zakładu Immunologii Klinicznej i Transplantologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, prezes PolTREG

Artykuł To może być pierwsza terapia, która zatrzyma cukrzycę typu 1 pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Cukrzycowy obrzęk plamki spowodowany jest nagromadzeniem się płynu w plamce. Obecność płynu jest efektem jego przenikania z uszkodzonych przez cukrzycę drobnych naczyń siatkówki i naczyniówki. DME jest powikłaniem cukrzycy, zatem aby mu przeciwdziałać, najważniejsze jest odpowiednie leczenie cukrzycy i kontrolowanie wzroku pod kątem DME

Częstość występowania DME zależy od czasu trwania i typu cukrzycy:

∙ u osób z cukrzycą typu 2 w ciągu 10 lat DME rozwija się u 14–25 proc. chorych, po 20 latach pojawia się u ok. 28 proc.,
∙ u osób z cukrzycą typu 1 DME rozwija się u 20 proc. pacjentów w ciągu 10 lat trwania choroby.

Objawy DME

Choroba może przebiegać przez dłuży czas bezobjawowo, dlatego u chorych na cukrzycę należy regularnie kontrolować stan siatkówki. Mogą pojawić się takie objawy jak:

∙ Zamazane lub niewyraźne widzenie centralne. Jest to najczęstszy objaw. Obraz staje się mniej ostry, co utrudnia czytanie, rozpoznawanie twarzy czy prowadzenie pojazdu.
∙ Zniekształcenie linii prostych (metamorfopsje): proste linie (np. futryny drzwi, krawędzie książek) mogą wydawać się faliste, wygięte lub przerwane. Jest to spowodowane unoszeniem siatkówki przez płyn.
∙ Pogorszenie widzenia kolorów: Kolory mogą wydawać się wyblakłe, mniej intensywne lub „sprane”.
∙ Mroczki (ciemne plamy) w polu widzenia: pacjenci mogą zauważyć nieruchome, ciemne lub puste plamy w centralnej części widzenia, które mogą utrudniać widzenie szczegółów.
∙ Problemy z widzeniem w nocy lub w słabym oświetleniu: zdolność oka do adaptacji do różnych warunków oświetleniowych może być upośledzona.
∙ Nadwrażliwość na światło (światłowstręt) lub trudności z widzeniem w jaskrawym świetle/odblaskach.
∙ Wahania ostrości widzenia w ciągu dnia: widzenie może być zmienne, lepsze lub gorsze o różnych porach dnia.
∙ W rzadkich przypadkach, podwójne widzenie (diplopia).

DME może doprowadzić do utraty wzroku, która wynika z dwóch odrębnych mechanizmów:
∙ retinopatii proliferacyjnej: nowe, nieprawidłowe naczynia rozwijają się na powierzchni siatkówki, a ich krwawienie powoduje zmętnienie ciała szklistego i niewyraźne widzenie,
∙ obrzęku plamki: dochodzi do odkładania się krwi i płynu (wysięk), co skutkuje obrzękiem plamki, który powoduje ograniczone i niewyraźne widzenie.

Diagnostyka DME

Diagnostyka cukrzycowego obrzęku plamki polega na kompleksowym badaniu okulistycznym, które obejmuje ocenę ostrości wzroku, badanie dna oka w lampie szczelinowej (często po rozszerzeniu źrenic) oraz specjalistyczne badania obrazowe. Kluczowe dla diagnostyki DME są optyczna koherentna tomografia (OCT) i w niektórych przypadkach angiografia fluoresceinowa.

Pierwsze badanie: w cukrzycy typu 1 należy przeprowadzić w ciągu pierwszych 5 lat od momentu zachorowania. W cukrzycy typu 2 musi być wykonane w momencie rozpoznania choroby lub krótko po jej zdiagnozowaniu.

Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego oraz Amerykańskiej Akademii Okulistyki (AAO, American Academy of Ophthalmology) corocznie należy wykonywać rutynowe badanie kontrolne w celu monitorowania zarówno wyrównania cukrzycy, jak i jej przebiegu, a jednym z jego elementów jest właśnie badanie dna oka. Warto jednak pamiętać, że częstość badań może się zmienić w zależności od stopnia zaawansowania retinopatii cukrzycowej.

Leczenie DME

W Polsce leczenie chorób siatkówki odbywa się w ramach programu lekowego B.70 – leczenie pacjentów z chorobami siatkówki, finansowanego przez NFZ. Pacjenci z cukrzycowym obrzękiem plamki leczeni są nowocześnie i na światowym poziomie.

Doszklistkowa terapia anty–VEGF jest podstawową formą leczenia w przypadku centralnej postaci DME. Jest to leczenie farmakologiczne lekami z grupy blokerów białka VEGF lub VEGF/ANG–2 podawanymi w iniekcji (zastrzyku) do ciała szklistego. W początkowej fazie leczenia zazwyczaj podaje się zastrzyki doszklistkowe co 4 tygodnie. Następnie częstotliwość iniekcji jest dostosowywana do rodzaju schorzenia, skuteczności terapii i zastosowanego leku (z możliwością wydłużenia u części pacjentów przerw między iniekcjami nawet do 16–20 tygodni).

Inne formy terapii obejmują:

• steroidy w postaci implantu do ciała szklistego,
• laseroterapię,
• witrektomię, czyli chirurgiczne usunięcie ciała szklistego: jest operacją stosowaną w wybranych przypadkach problemów z siatkówką i tylnym odcinkiem gałki ocznej. Zazwyczaj wykonuje się ją w sytuacjach, gdy inne metody leczenia, np. laseroterapia, nie są skuteczne.

Materiał powstał we współpracy z Roche
Opracowano na podstawie fragmentów poradnika „Wysiękowe Zwyrodnienie Plamki
Związane z Wiekiem (nAMD) i Cukrzycowy Obrzęk Plamki (DME)”: https://www.wszechnica.roche.pl/edukacja_old.html
Świat oczami osób z AMD/nAMD i DME można zobaczyć na stronie www.zachowajwzrok.pl
M-PL-00004708

Artykuł Cukrzycowy obrzęk plamki (DME) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. Shimon Sakaguchi, wraz z Mary E. Brunkow i Fredem Ramsdellem, otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny 2025 za przełomowe odkrycia dotyczące obwodowej tolerancji immunologicznej. Laureaci zidentyfikowali „strażników” układu odpornościowego, komórki T regulatorowe (Tregs), otwierając nową dziedzinę badań nad terapiami immunologicznymi

PolTREG S.A. posiada kilkunastoletnie doświadczenie kliniczne z wykorzystaniem komórek T regulatorowych. Spółka kontynuuje w Polsce badanie kliniczne fazy II w cukrzycy przedobjawowej typu 1 u pacjentów w wieku 3–18 lat, którzy ze względu na uwarunkowania genetyczne są w grupie wysokiego ryzyka zachorowania na cukrzycę typu 1.

Laureaci Nagrody Nobla odkryli „strażników” układu odpornościowego – komórki T regulatorowe (Tregs). Ich odkrycia doprowadziły do rozwoju potencjalnych terapii medycznych, które obecnie są oceniane w badaniach klinicznych. Terapie te dają nadzieję na leczenie lub wyleczenie chorób autoimmunologicznych, takich jak np. cukrzyca typu 1 czy stwardnienie rozsiane, skuteczniejsze leczenie nowotworów oraz zapobieganie poważnym powikłaniom po przeszczepach komórek macierzystych.

Uniwersytet Medyczny w Gdańsku był pierwszym ośrodkiem klinicznym na świecie, w którym komórki T regulatorowe zostały podane pacjentom w warunkach klinicznych. To doświadczenie kontynuowane jest obecnie przez spin-off uczelni – Spółkę PolTREG.

– Przyznanie prof. Shimonowi Sakaguchi Nagrody Nobla za odkrycie komórek T regulatorowych traktujemy jako niezaprzeczalne potwierdzenie ich potencjału w leczeniu szerokiego spektrum chorób autoimmunologicznych. Dzięki zastosowaniu terapii w cukrzycy przedobjawowej typu 1, a więc najwcześniejszym etapie rozwoju choroby spodziewamy się bardzo obiecujących rezultatów – być może nawet zahamowania jej postępu jeszcze przed wystąpieniem objawów klinicznych. Cieszymy się, że pacjenci z Polski mają możliwość wzięcia udziału w obecnie prowadzonych badaniach klinicznych. Wyniki naszych długookresowych badań w projekcie dotyczącym cukrzycy objawowej potwierdzają skuteczność i bezpieczeństwo naszych terapii – mówi prof. Piotr Trzonkowski, Prezes Zarządu i Współzałożyciel PolTREG S.A.

PolTREG prowadzi obecnie badanie kliniczne fazy II w projekcie PreTreg (cukrzyca przedobjawowa typu 1). W badaniu udział weźmie 150 pacjentów w wieku 3–18 lat, którzy ze względu na uwarunkowania genetyczne są w grupie wysokiego ryzyka zachorowania na cukrzycę typu 1, jednak nie wystąpiły u nich objawy choroby. PolTREG ma szansę opracować i zarejestrować pierwszy na świecie lek zapobiegający wystąpieniu objawów cukrzycy typu 1. Potencjał terapii spółki dostrzega również FDA. Amerykański regulator uznał, że badanie to może zostać potraktowane jako badanie rejestracyjne, a pacjenci z Polski w stadium 1 choroby będą potencjalnie mogli zostać włączeni do analizy statystycznej badania w USA.

Obecnie rekrutacja pacjentów prowadzona jest już w 6 ośrodkach (Białystok, Gdańsk, Katowice Łódź, Opole, Warszawa). Kilkunastoletnie doświadczenie w badaniach nad komórkami T regulatorowymi pozwala PolTREG rozwijać jedną z najbardziej wszechstronnych platform terapii opartych na Tregs, obejmującą poliklonalne Treg, CAR-Treg, Treg allogeniczne, Treg swoiste antygenowo oraz TCR-Treg, kształtując przyszłość terapii regulujących układ odpornościowy.

Artykuł Prof. Shimon Sakaguchi, odkrywca komórek T regulatorowych, laureatem Nagrody Nobla 2025 pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego na 2025 rok to nie tylko aktualizacja danych. To nowa strategia mierzenia się z epidemią otyłości, lepsze wsparcie psychologiczne dla pacjentów i lepsza organizacja opieki diabetologicznej. O tym, co może realnie zmienić codzienność osób z cukrzycą, opowiada prof. Irina Kowalska

Co zmienia się w leczeniu i diagnozie cukrzycy od 2025 roku?

Rok 2025 przynosi szereg kluczowych aktualizacji w zaleceniach Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Nowe zalecenia PTD to efekt pracy zespołów eksperckich, oparty na najnowszych badaniach naukowych i klinicznych. Zmiany dotyczą m.in. prewencji cukrzycy typu 2, opieki psychologicznej, terapii cukrzycy typu 1, zasad leczenia nadciśnienia tętniczego oraz leczenia otyłości i zaburzeń metabolicznych.

Zacznijmy od prewencji. Jakie nowe podejście proponuje PTD w tym obszarze?

Całkowicie przebudowano rozdział poświęcony profilaktyce i opóźnianiu rozwoju cukrzycy. Oprócz zaleceń dotyczących stylu życia pojawiła się rekomendacja farmakoterapii u osób z otyłością i stanem przedcukrzycowym, jeśli zmiany behawioralne nie przynoszą oczekiwanych efektów. Wskazano trzy leki: liraglutyd, semaglutyd i tirzepatyd, które wykazały skuteczność w zapobieganiu cukrzycy typu 2. Nowe zalecenia uwzględniają także farmakoterapię otyłości u osób bez cukrzycy w kontekście redukcji ryzyka sercowo-naczyniowego.

Czy zmiany dotyczą również diagnostyki i badań przesiewowych?

Zdecydowanie tak. Kładziemy większy nacisk na wczesne wykrywanie choroby, zwłaszcza u osób z grup ryzyka. Zachęcamy do regularnych badań przesiewowych z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi oraz aktualnych kryteriów diagnostycznych.

W nowym dokumencie dużą uwagę poświęcono także wsparciu psychologicznemu. Co dokładnie się zmieniło?

Psycholog powinien być integralną częścią zespołu terapeutycznego w diabetologii. Już na pierwszej wizycie powinna zostać przeprowadzona ocena stanu psychicznego pacjenta, najlepiej przy udziale psychologa. Rekomendujemy użycie wystandaryzowanych narzędzi, takich jak skale czy kwestionariusze. Szczególną uwagę zwracamy na stres cukrzycowy (diabetes distress – DD), czyli przewlekłe negatywne emocje związane z cukrzycą, w tym depresję, lęk i tzw. wypalenie cukrzycowe.

Jakie nowości pojawiły się w leczeniu cukrzycy typu 1?

Zaktualizowaliśmy rekomendacje dotyczące stosowania leków nieinsulinowych, m.in. inhibitorów SGLT2 i agonistów receptora GLP-1 z innych wskazań niż obniżanie stężenia glukozy. W przypadku konieczności zastosowania leków z tych grup u pacjentów z cukrzycą typu 1 ze wskazań innych niż bezpośrednio przeciwhiperglikemiczne (wskazania kardiologiczne, nerkowe, leczenie otyłości) konieczna jest ścisła, bieżąca adaptacja insulinoterapii. Rekomendujemy także nowoczesne metody monitorowania glikemii oraz edukację. Dodatkowo zwracamy uwagę, że u części osób z cukrzycą typu 1, korzystających z nowoczesnych metod monitorowania glikemii, można dążyć do bardziej ambitnego celu terapeutycznego, jakim jest czas spędzony w wąskim zakresie terapeutycznym (time in tight range – TITR) 70–140 mg/dl. Wskazane jest wówczas uwzględnienie stopnia wyedukowania pacjenta, jego zaangażowania w leczenie, technologii, jakimi dysponuje oraz profilu psychologicznego.

Wspomniała pani o aktualizacjach w leczeniu otyłości. Na czym one polegają?

Leczenie otyłości – zarówno farmakologiczne, jak i chirurgiczne – stało się integralnym elementem terapii cukrzycy typu 2. Po raz pierwszy w zaleceniach pojawiły się także wytyczne dotyczące choroby stłuszczeniowej wątroby związanej z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD), która często towarzyszy cukrzycy i przez lata może przebiegać bezobjawowo, prowadząc do marskości.

Choć zmienia się podejście do farmakoterapii, musimy pamiętać o wytycznych dotyczących diety. Jako element terapii behawioralnej dieta nadal stanowi fundament leczenia obu typów cukrzycy. Podtrzymujemy zalecenia zdrowej diety i aktywności fizycznej, dostosowując je do aktualnej wiedzy naukowej.

Z jakimi barierami najczęściej mierzą się dziś pacjenci z cukrzycą w Polsce?

Wciąż nierozwiązanym problemem pozostaje brak refundacji osobistych pomp insulinowych dla osób z cukrzycą typu 1 po 26. roku życia, choć mamy nadzieję na pozytywną opinię Ministerstwa Zdrowia. Pacjenci mają również ograniczony dostęp do edukatorów diabetologicznych, dietetyków i psychologów. Poprawy wymaga organizacja ambulatoryjnej opieki specjalistycznej w diabetologii oraz świadczenia szpitalnych w diabetologii. Dużym problemem jest też ciągle leczenie zespołu stopy cukrzycowej.

Które obszary diabetologii wymagają dziś najpilniejszych interwencji?

Priorytetem powinna być reorganizacja poradni diabetologicznych oraz zapewnienie pacjentom w ramach ambulatoryjnej opieki specjalistycznej dostępu do kompleksowego zespołu terapeutycznego. Bardzo potrzebujemy porad edukacyjnych, dietetycznych, psychologicznych. Konieczna jest także adekwatna wycena specjalistycznych świadczeń szpitalnych w diabetologii. W przypadku powikłań, takich jak zespół stopy cukrzycowej, potrzebujemy dalszego rozwoju wyspecjalizowanych ośrodków. Obiecujące doświadczenia z programu pilotażowego w szpitalu w Szamotułach doprowadziły do rozszerzenia programu na kolejne 6 placówek, co bardzo doceniamy, ale nadal nie obejmuje on całego kraju i jest to pilotaż.

Jak wyglądałaby idealna opieka, gdyby system działał bez barier?

W idealnym modelu pacjent ma dostęp do pełnego zespołu terapeutycznego: diabetologa, edukatora, dietetyka i psychologa. Niezwykle ważne jest także umożliwienie pacjentom korzystania z nowoczesnych leków i technologii zgodnie z rzeczywistymi potrzebami klinicznymi, bez barier refundacyjnych.

Gdyby miała pani wskazać jedną zmianę, która realnie poprawiłaby jakość życia pacjentów, co by to było?

Nie potrafię wskazać jednej. Kluczowe są dobra organizacja opieki diabetologicznej, edukacja i wsparcie psychologiczne, ponieważ cukrzyca to choroba na całe życie, towarzysząca pacjentowi 24 godziny na dobę. Równie istotna jest profilaktyka cukrzycy typu 2, w szczególności poprzez skuteczne przeciwdziałanie otyłości.

W jakim kierunku, według pani, zmierza leczenie cukrzycy w perspektywie najbliższej dekady?

W przypadku cukrzycy typu 1 celem jest prewencja. Dziś potrafimy już zidentyfikować osoby z grupy ryzyka, ale nie potrafimy jeszcze skutecznie zapobiegać chorobie. Leczenie staje się jednak coraz bardziej zaawansowane. Coraz bliżej nam do momentu, w którym sztuczna trzustka stanie się codziennością. Już dziś stosujemy hybrydowe pompy insulinowe. Pełna automatyzacja to kwestia czasu.

W cukrzycy typu 2 naszym głównym przeciwnikiem pozostaje epidemia otyłości: 80–90 procent przypadków tej choroby ma z nią bezpośredni związek. Według badania WOBASZ II (2013–2014 rok) odsetek osób z cukrzycą w Polsce wynosił 8–9 proc. Natomiast w badaniu Białystok Plus opublikowanym w 2023 roku – jest to już niemal 14 proc. Prognozy są jednoznaczne: liczba pacjentów z cukrzycą w Polsce będzie rosnąć. Dlatego tegoroczne zalecenia to nie tylko nowelizacja wytycznych. To apel o działanie.

Prof. dr hab. n. med. Irina Kowalska, kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych i Metabolicznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, prezes Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego

Rozmawiała: Ewa Wojciechowska

Artykuł Tegoroczne zalecenia PTD: apel o działanie pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Prof. dr hab. n. med. Grzegorz Dzida, diabetolog, kierownik Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, w rozmowie z Luizą Łuniewską

Panie profesorze, cofniemy się na chwilę w czasie. Jak wielkim przełomem było odkrycie insuliny?

To rzeczywiście był jeden z najbardziej przełomowych momentów w historii medycyny. W 1921 roku po raz pierwszy wyizolowano insulinę, a już w styczniu 1922 podano ją człowiekowi. Dla chorych na cukrzycę, skazanych wcześniej na nieuchronną śmierć, był to prawdziwy cud. Filmowcy, pokazując to wydarzenie jako wzruszający moment, wcale nie przesadzają – śmiało można powiedzieć, że to było wydarzenie zmieniające bieg historii ludzkości, porównywalne z odkryciem antybiotyków.

Jak wyglądały pierwsze insuliny stosowane w praktyce?

Pozyskiwano je z trzustek zwierzęcych, głównie świń i bydła, ponieważ miały aminokwasowy skład najbardziej zbliżony do insuliny ludzkiej. Wówczas mówiło się po prostu o „insulinie” – dopiero później, gdy poznano szczegółowy skład ludzkiej insuliny w 1964 roku, zaczęto świadomie odróżniać insulinę zwierzęcą od ludzkiej. Przełom nastąpił w latach 80., kiedy dzięki inżynierii genetycznej uzyskano możliwość przemysłowej produkcji insuliny identycznej z ludzką. Bakterie lub drożdże, zmodyfikowane genetycznie, zaczęły wytwarzać hormon identyczny jak ten produkowany naturalnie przez trzustkę człowieka. To zmieniło wszystko.

Czym zmieniła praktykę kliniczną insulina ludzka?

Przede wszystkim wyeliminowano problem odpowiedzi immunologicznych na obce białka. Insulina ludzka była lepiej tolerowana, bezpieczniejsza, skuteczniejsza. Umożliwiła prowadzenie insulinoterapii na dużą skalę, bez obawy o powikłania immunologiczne. Wprowadzenie jej do terapii zmniejszyło liczbę powikłań, poprawiło komfort pacjentów i znacząco zmieniło standardy leczenia cukrzycy.

W świetle dzisiejszych możliwości terapeutycznych – czy insulina nadal ma swoje miejsce w medycynie?

Jak najbardziej. W cukrzycy typu 1 insulina jest niezbędna do przeżycia. W cukrzycy typu 3 – pacjenci z mukowiscydozą i po resekcji trzustki się bez niej nie obędą. W cukrzycy typu 2 szacuje się, że mniej więcej co czwarty pacjent będzie w pewnym momencie potrzebował insulinoterapii. Nawet przy nowoczesnych lekach przewlekła natura choroby sprawia, że insulina często staje się koniecznością. Insulina ludzka, choć często ustępuje miejsca analogom, wciąż pozostaje ważnym narzędziem terapeutycznym, szczególnie tam, gdzie liczy się skuteczność i dostępność.

Jakie znaczenie w nowoczesnej diabetologii ma personalizacja leczenia?

Personalizacja leczenia to dzisiaj absolutna podstawa. Każdy pacjent ma inny przebieg choroby, różne potrzeby i możliwości. Insuliny ludzkie pozostają ważnym elementem tego zindywidualizowanego podejścia. Dzięki różnym profilom działania możemy dobrać preparat najbardziej odpowiadający sytuacji klinicznej pacjenta, jego stylowi życia oraz możliwościom ekonomicznym.

Powiedzmy jeszcze, czym się różni insulina ludzka od analogów.

Insuliny ludzkie odpowiadają naturalnemu składowi hormonów, ale ich profil działania nie naśladuje idealnie fizjologii. Analogi powstały, aby lepiej odwzorować naturalne wydzielanie insuliny – szybkie uwalnianie przed posiłkiem i stabilne podstawowe wydzielanie przez całą dobę. Są bezpieczniejsze i zmniejszają ryzyko hipoglikemii, dlatego preferuje się je dziś w praktyce klinicznej. Niemniej jednak insuliny ludzkie pozostają fundamentalnym elementem naszego terapeutycznego arsenału – symbolizują przełom, który na zawsze zmienił historię leczenia cukrzycy, i do dziś mają niepodważalną wartość.

Czy w leczeniu szpitalnym insulina również odgrywa kluczową rolę?

Bez wątpienia. W stanach ciężkich, kiedy glikemia przekracza bezpieczne wartości, insulina pozostaje najskuteczniejszym narzędziem do stabilizacji stężenia glukozy. W intensywnej terapii jest niezastąpiona i codziennie ratuje życie pacjentów.

Często mówi się, że insulina to ostateczność w leczeniu cukrzycy typu 2. Czy rzeczywiście tak jest?

To mit. Insulina jest jedną z wielu opcji terapeutycznych. Czasami stosujemy ją przejściowo, aby poprawić kontrolę glikemii, a następnie wracamy do leków doustnych. Decyzja zależy od sytuacji klinicznej konkretnego pacjenta, jego stylu życia i preferencji.

Dlaczego więc część pacjentów oraz lekarzy stara się unikać insulinoterapii?

Insulina wymaga dobrej edukacji, dyscypliny, codziennej samokontroli. Wprowadza też pewne utrudnienia w życiu codziennym. Dlatego jeśli mamy skuteczne, prostsze opcje terapeutyczne, sięgamy po nie w pierwszej kolejności. Jednak w wielu przypadkach insulina pozostaje niezastąpiona.

Czy insuliny ludzkie mogą być korzystniejszą opcją w niektórych sytuacjach?

Zdecydowanie tak. Insuliny ludzkie, dzięki swojemu profilowi farmakokinetycznemu, wciąż są optymalnym wyborem dla niektórych pacjentów. Są też bardziej dostępne ekonomicznie, co ma znaczenie w systemach opieki zdrowotnej oraz w krajach o ograniczonych zasobach.

Jak wygląda sytuacja dostępności insuliny w skali świata?

Niestety, dostęp do insuliny w krajach rozwijających się jest ogromnym problemem. Choroba demokratyzuje się – dotyka zarówno bogatych, jak i biednych. Tymczasem w wielu regionach świata insulina jest trudno dostępna lub za droga. W USA jeszcze niedawno pacjenci organizowali wyjazdy do Kanady czy Meksyku, by kupić insulinę po rozsądnej cenie. Dopiero regulacje rządowe zaczęły to zmieniać. W dobie pandemii cukrzycy kwestią strategiczną staje się też to, by przemysł farmaceutyczny zdołał zapewnić do niej stały dostęp.

Jakie innowacje związane z insuliną możemy przewidywać na przyszłość?

Pracuje się nad bioniczną trzustką – systemami łączącymi pompę insulinową z czujnikiem glikemii automatycznie dozującymi insulinę. Prowadzone są również prace nad podaniami doustnymi, inhalacyjnymi oraz insulinami o przedłużonym działaniu – np. podawanymi raz w tygodniu. Jednakże całkowite zastąpienie insuliny wydaje się mało prawdopodobne, zwłaszcza w cukrzycy typu 1.

Artykuł Sztuka insulinoterapii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Jeszcze niedawno remisja cukrzycy brzmiała jak fantazja. Dziś to realny cel. Wkraczamy w erę terapii szytych na miarę, wspieranych przez sztuczną inteligencję. Czy naprawdę jesteśmy o krok od momentu, gdy cukrzyca przestanie być przewlekła i stanie się przewidywalna, a może nawet odwracalna? Rozmowa z prof. Edwardem Frankiem

Czy jesteśmy świadkami „końca cukrzycy”?

Jest jeszcze za wcześnie, aby ogłosić „koniec cukrzycy”, ten moment zaczyna się, co prawda, rysować na horyzoncie, ale horyzoncie dalekim. Coraz częściej mówimy natomiast już nie tylko o skutecznej kontroli cukrzycy, ale o możliwości jej zapobieżenia lub zatrzymania (zarówno w przypadku cukrzycy typu 1, jak i 2) albo też cofnięcia, czyli remisji (w przypadku typu 2). Postępy w badaniach sugerują, że w perspektywie 20, 30, może 50 lat stanie się to realne. Szczególnie ciekawe są próby wczesnej identyfikacji osób z grupy ryzyka i zatrzymania cukrzycy typu 1, zanim jeszcze rozwinie się klinicznie.

Możliwe stanie się zapobieganie cukrzycy już na etapie dzieciństwa?

To nie tyle kwestia wieku, ile momentu inicjacji procesu autoimmunologicznego. Gdy pojawiają się przeciwciała przeciwko komórkom beta wysp trzustkowych, zaczyna się okres „okienka” interwencyjnego, które zamyka się jakiś czas po rozpoznaniu cukrzycy. Aby interwencja była efektywna, potrzebujemy dwóch rzeczy: wiarygodnych narzędzi do identyfikacji osób z wysokim ryzykiem, bo trudno oznaczać przeciwciała u wszystkich, oraz bezpiecznej i skutecznej terapii, która zatrzyma rozwój choroby.

Obecnie trwają intensywne badania m.in. nad lekami immunosupresyjnymi, lekami biologicznymi, limfocytami T-regulatorowymi, szczepionkami immunomodulującymi, które mają chronić komórki beta przed autoimmunologicznym zniszczeniem. Dotąd nie osiągnięto przełomu klinicznego, ale skala i różnorodność podejmowanych prób sugerują, że skuteczne rozwiązanie dotyczące rozwoju cukrzycy typu 1 może być w zasięgu ręki.

Na ile precyzyjnie jesteśmy dziś w stanie prognozować rozwój cukrzycy typu 1?

Dzięki badaniom genetycznym i immunologicznym potrafimy ocenić ryzyko, choćby poprzez identyfikację specyficznych przeciwciał czy markerów genetycznych. Problem w tym, że obecnie interwencję podejmujemy zbyt późno – dopiero, gdy trzustka przestaje produkować insulinę. A proces autoagresji może trwać latami. Wcześniejsza reakcja mogłaby istotnie zwiększyć skuteczność leczenia.

A co z cukrzycą typu 2?

Tutaj też widać na horyzoncie przełom. Nowe leki przeciwcukrzycowe, takie jak agoniści receptora GLP-1 i inhibitory SGLT2, to nie tylko kontrola glikemii. To leki, które poprawiają funkcję serca i nerek, zmniejszają ryzyko arytmii, infekcji dróg oddechowych, ale także ryzyko zgonu. Zatem chorzy leczeni tymi lekami mają mniej powikłań i będą dłużej żyli. Co więcej, agoniści receptora GLP-1 (np. semaglutyd) albo inne podobne leki (np. tirzepatyd) powodują znaczne zmniejszenie, a w wielu przypadkach wręcz normalizację masy ciała. Usuwają zatem główną przyczynę cukrzycy typu 2, co powoduje, że kontrola cukrzycy jest bardzo dobra, można odstawić inne leki przeciwcukrzycowe i dochodzi w zasadzie do remisji cukrzycy trwającej tak długo, jak długo bierze się te leki; jeśli zastosujemy je u chorych otyłych, którzy jeszcze cukrzycy nie mają, można będzie jej skutecznie zapobiegać.

Tymczasem liczba chorych nadal rośnie. Nauka nadąża za epidemią?

W krajach słabiej rozwiniętych rzeczywiście obserwujemy ciągły wzrost liczby przypadków cukrzycy, ale w krajach rozwiniętych, takich jak Polska, sytuacja może wyglądać w nadchodzących latach inaczej, po pierwsze ze względu na częste stosowanie w/w leków, a po drugie ze względu na prognozowany spadek liczby ludności. Te dwa czynniki mogą przekładać się na mniejszą bezwzględną liczbę pacjentów z cukrzycą, ale i tak system ochrony zdrowia będzie pod coraz większą presją. Starzejące się społeczeństwo to więcej wszystkich chorób przewlekłych, nie tylko cukrzycy.

Które badania uznałby pan dziś za najbardziej przełomowe i ciekawe?

Zdecydowanie te nad terapiami hamującymi proces autoimmunologiczny w cukrzycy typu 1. To może być prawdziwy „game changer” w tej chorobie. Ale ciekawe są także badania dotyczące nowych cząsteczek o działaniu odchudzającym. Z badania SELECT wiemy, że skuteczna redukcja masy ciała przy pomocy semaglutydu zmniejsza ryzyko sercowo-naczyniowe i śmiertelność. Trwają badania SURMOUNT-MMO z tirzepatydem i SYNCHRONIZE z surwodutydem, które być może wykażą podobne działanie tych leków na twarde punkty końcowe u osób otyłych.

Personalizacja terapii to kierunek, w którym zmierza diabetologia?

Bez wątpienia. Już dziś leczenie dostosowujemy m.in. do genotypu, stylu życia, chorób współistniejących. W przyszłości dołączymy do tego ocenę mikrobioty jelitowej, profil metaboliczny, epigenetyczny i inne czynniki. Lekarze oczywiście zawsze podchodzili do chorego indywidualnie, ale teraz mają do dyspozycji narzędzia, które pozwalają robić to z niespotykaną wcześniej precyzją.

A sztuczna inteligencja? Może kiedyś zastąpi diabetologa?

Będzie potężnym wsparciem zarówno w analizie danych, jak i prognozowaniu ryzyka, doborze terapii. Lekarz to jednak nie tylko algorytm. To także empatia, doświadczenie, zaufanie. I to – mam nadzieję – długo pozostanie niezastąpione. Wyobrażam sobie taki scenariusz procesu terapeutycznego, że pacjent przychodzić będzie do gabinetu z analizą przygotowaną przez AI, ale to człowiek – lekarz – podejmować będzie decyzję, uwzględniając kontekst kliniczny i osobisty.

Jaką strategię przyjąć w erze „Doktora Google” wobec pacjentów, którzy przychodzą z gotową diagnozą z internetu?

Trzeba zaakceptować fakt, że relacja lekarz–pacjent zmieniła się diametralnie. Dziś pacjent przychodzi często nie z pytaniami, lecz z hipotezami lub wręcz rozpoznaniami. Rolą lekarza jest w takich przypadkach filtrowanie informacji, porządkowanie ich i nadawanie znaczenia, a także przekonanie pacjenta do współpracy. Pacjent wnosi do rozmowy swoje doświadczenie choroby, lekarz – szerszą perspektywę. Jeśli ta relacja opiera się na zaufaniu i dialogu, ma ogromny potencjał.

Jeśli spotkamy się ponownie za 30 lat, o czym będziemy rozmawiać w kontekście cukrzycy?

Tematów nie zabraknie. Po pierwsze, o rzadszych postaciach cukrzycy: genetycznych, endokrynologicznych i innych. Staną się one istotniejsze w codziennej praktyce. Po drugie, nie każdy pacjent z cukrzycą typu 2 osiąga remisję, nawet po operacji bariatrycznej. U 30 proc. choroba się utrzymuje – z przyczyn metabolicznych, genetycznych, środowiskowych. Ci chorzy nie znikną za 30 lat. I po trzecie, mamy grupę pacjentów, którzy nie tolerują obecnych terapii. To 10–15 proc. chorych. U nich być może będzie można stosować inne leki, o innych mechanizmach działania, których dzisiaj jeszcze nie ma na rynku. Myślę, że za 30 lat wciąż jeszcze nie zabraknie pracy dla diabetologów.

Czyli „koniec cukrzycy” to nie coś, co należy brać dosłownie, tylko nowe otwarcie?

Na razie tak. W tej chwili nie jest jeszcze realne całkowite wyeliminowanie cukrzycy, ale możliwe jest uczynienie jej chorobą przewidywalną, w pełni kontrolowalną, a może nawet odwracalną z minimalnym obciążeniem dla pacjenta. Nie chodzi o cud. Chodzi o postęp. A ten już się dokonuje. Jeśli jego tempo się utrzyma, w przyszłości lekarz nie będzie zadawał pytania „czy”, tylko „kiedy” zatrzymamy cukrzycę, zanim zdąży się ona rozwinąć.

Prof. dr n. med. Edward Franek, kierownik Kliniki Chorób Wewnętrznych, Endokrynologii i Diabetologii PIM MSWiA w Warszawie

Rozmawiała: Ewa Wojciechowska

Artykuł Czy czeka nas „koniec cukrzycy”? pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

XXVI Zjazd Naukowy Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego odbywa się w Krakowie w dniach 8–10 maja 2025 roku. Zapraszamy do przeczytania wydania „Świata Lekarza” przygotowanego na tę okazję

Majowy numer „Świata Lekarza” towarzyszy XXVI Zjazdowi Naukowemu Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego odbywającemu się w Krakowie. W tym roku dyskusja o cukrzycy nabiera szczególnej głębi – nie tylko dzięki nowoczesnym technologiom i przełomowym terapiom, ale także dzięki odważnemu myśleniu o przyszłości. Jeszcze kilka lat temu pytanie o koniec cukrzycy brzmiało jak fantazja. Dziś ma uzasadnienie, o czym rozmawiamy z prof. Edwardem Frankiem – nie przez pryzmat marzeń, a faktów oraz badań.

Zmiana perspektywy myślenia o cukrzycy dotyczy również psychologicznego aspektu choroby. Prof. Irina Kowalska zwraca uwagę, że według aktualnych zaleceń PTD psycholog powinien być integralną częścią zespołu terapeutycznego. Stres cukrzycowy, czyli przewlekłe negatywne emocje związane z cukrzycą, w tym depresja, lęk i tzw. wypalenie cukrzycowe, to przykra codzienność wielu pacjentów. Nie powinno to dziwić, cukrzyca jest w końcu chorobą 24 godziny na dobę, a zarządzanie nią wymaga nie tylko siły ciała, lecz także odporności psychicznej. Zwłaszcza że statystyki mówią same za siebie: nawet 40 proc. pacjentów diabetologicznych doświadcza objawów depresyjnych, natomiast osoby z cukrzycą typu 1 są 2–3 razy bardziej narażone na zaburzenia odżywiania niż populacja ogólna. Więcej w rozmowie z dr hab. Katarzyną Cyranką.

W tym wydaniu szczególne miejsce poświęcamy również XXII Gali Nagrody Zaufania Złoty OTIS. Tegoroczna edycja – obfitująca w poruszające chwile i inspirujące prelekcje – potwierdziła, jak wielką rolę odgrywają lekarze, naukowcy, społecznicy, a także decydenci w budowaniu świata bardziej przyjaznego pacjentom.

DIABETOLOGIA 2025
Prof. Irina Kowalska: Tegoroczne zalecenia PTD: apel o działanie
Prof. Leszek Czupryniak: Od nadwagi do cukrzycy. Proste rozwiązanie złożonych problemów
Prof. Katarzyna Cypryk: Uproszczenie terapii to korzyść dla pacjentów, ich opiekunów oraz lekarzy
Prof. Grzegorz Dzida: Sztuka insulinoterapii
Prof. Maciej Małecki: Pacjenci mogą stosować semaglutyd bez obaw o jego dostępność
Dr Bogumił Wolnik: Pomost między penami a pompami
Prof. Edward Franek: Czy czeka nas „koniec cukrzycy”?
Prof. Grzegorz Dzida: Nowoczesne leczenie flozynami nie może być luksusem tylko dla wybranych pacjentów z cukrzycą typu 2
Mgr Alicja Szewczyk: Zagraniczny wzorzec edukacji diabetologicznej – inspiracje dla Polski
Dr hab. Katarzyna Cyranka: Wyzwania psychodiabetologii
Monika Kaczmarek: Ruch jako lek. Jak naprawdę wspierać pacjenta z cukrzycą?
Kampania „Stop kwasicy ketonowej”
Prof. Tomasz Stompór: Powrót do Wielkiej Interny?
O czym się w Polsce nie mówi: Co leczy, co uzależnia?
Sukces miesiąca: Odkrycie kardiologów z Opola
Dwugłos polityczny: Cukrzyca to choroba, która dotyka coraz większej liczby Polaków. Jakie kroki powinny zostać podjęte w zakresie profilaktyki, aby zapobiec dalszemu wzrostowi zachorowań, szczególnie w kontekście rosnącej liczby osób z cukrzycą typu 2? Komentują posłowie Tadeusz Chrzan i Norbert Pietrykowski

Zapraszam do lektury

Ewa Podsiadły-Natorska
Redaktor prowadząca

Artykuł XXVI Zjazd Naukowy PTD (ZDJĘCIA) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

W Ośrodku Wparcia Badań Klinicznych UMB zespół prof. Artura Bossowskiego sprawdzi, czy można opóźnić rozwój cukrzycy u dzieci na bardzo wczesnym etapie jej wykrycia, stosując terapię komórkową. To pionierskie badanie w skali Europy.

Prof. Artur Bossowski, kierownik Kliniki Pediatrii, Endokrynologii, Diabetologii z Pododdziałem Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, realizuje przesiewowe badania dzieci pod kątem wczesnego wykrywania cukrzycy typu 1. Po przebadaniu blisko 4 tys. dzieci (tylko z Podlaskiego) okazało się, że predyspozycję do rozwoju tej choroby stwierdzono u 1,2 proc. maluchów w wieku 1–9 lat (to dzieci, które nie pochodzą z grup ryzyka).

Teraz zespół prof. Bossowskiego otworzył ośrodek do terapii PolTreg w celu terapii komórkami T-regulatorowymi i RTX-u dzieci w fazie przedkliniczniej cukrzycy typ 1 w fazie 1. Na razie jest to pierwszy taki ośrodek w Polsce. Docelowo będzie ich osiem lub dziewięć (ich pracę będzie koordynował zespół prof. Bossowskiego).

Faza 1 cukrzycy to bardzo wczesny moment jej wykrycia. Dziecko nawet nie czuje, że jest chore, nie ma żadnych objawów. Lekarze poza zaleceniami dietetycznymi, czy dotyczącymi aktywności sportowej, nie są w stanie mu jakkolwiek pomóc. Aby działać, muszą czekać aż choroba się rozwinie! W Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Izraelu dostępny jest lek teplizumab przeciwciało monoklonalne przeciwko limfocytom T, które spowalnia o 3 lata rozwój choroby z fazy drugiej przedklinicznej cukrzycy do fazy trzeciej (w Europie lek nie jest zatwierdzony). W Polsce lekarze są w stanie reagować dopiero w trzeciej fazie choroby, kiedy ta już mocno dotyka organizmu dziecka.

Szansą na przełom są wyniki badań prof. Piotra Trzonkowskiego, kierownika Zakładu Immunologii Klinicznej i Transplantologii z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, który od wielu lat leczy pacjentów w fazie trzeciej cukrzycy zastosowaniem komórek T-regulatorowych. Wyniki jego badań są na tyle obiecujące, że od kilku lat są wdrażane przez spółkę PolTreg SA (profesor jest jej prezesem). Spółka realizuje grant badawczy Agencji Badań Medycznych o nazwie PreTreg, który sprawdzi skuteczność tej terapii u dzieci 6–16 lat z wykrytą cukrzycą w fazie 1.

– Każde spowolnienie procesu autoimmunizacji, czyli opóźnienie rozwoju choroby, będzie sukcesem. Trudno powiedzieć jeszcze, ile to będzie, jak długo, bo to badanie pionierskie – tłumaczy prof. Artur Bossowski.

Sam udział w badaniu będzie polegał na przyjęciu przez małego pacjenta w odstępie kilku miesięcy dwóch dawek preparatu. Dodatkową trudnością jest fakt, że ten musi być podany w 24 godziny od wyprodukowania (fabryka znajduje się w Gdańsku). Uczestnictwo w programie badawczym jest bezpłatne.

Projekt PreTreg jest badaniem klinicznym, czyli koniecznym etapem sprawdzenia skuteczności terapii przed ewentualnym wprowadzeniem leku do użytku. W jego ramach zaplanowano przebadanie 150 pacjentów (w tym grupa kontrolna otrzymująca placebo). Zgodę na to badanie wydała Europejska Agencja Leków.

Artykuł Czy da się opóźnić rozwój cukrzycy? Badania w Ośrodku Badań Klinicznych UMB pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z prof. dr hab. n. med. Agnieszką Szadkowską, kierownikiem Kliniki Pediatrii, Diabetologii i Nefrologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, przewodniczącą Sekcji Pediatrycznej Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego

W ostatnich latach zaszły ogromne, przełomowe zmiany w leczeniu cukrzycy typu 1, to m.in. – a może przede wszystkim – zastosowanie w insulinoterapii coraz bardziej zaawansowanych systemów zintegrowanych. Co oznaczają te systemy zintegrowane?

Są to systemy integrujące funkcjonalnie systemy ciągłego monitorowania stężenia glukozy w czasie rzeczywistym – rtCGM, z osobistymi pompami insulinowymi. Celem terapii osób z cukrzycą jest prewencja ostrych i przewlekłych powikłań choroby. Standardem leczenia pacjentów z typem 1 cukrzycy jest funkcjonalna intensywna insulinoterapia – FIIT. Taka terapia nawet przy zastosowaniu osobistych pomp insulinowych oraz CGM wymaga od pacjentów dużego zaangażowania w codzienną samokontrolę cukrzycy. Każdego dnia muszą oni podejmować od kilkunastu do kilkudziesięciu decyzji terapeutycznych, zwykle także w nocy. Jest to bardzo obciążające dla pacjentów, a w przypadku dzieci – ich rodziców. Dążenie do uzyskania okołonormoglikemii może prowadzić do występowania hipoglikemii, co u znacznej grupy pacjentów wywołuje lęk i skutkuje brakiem dobrego wyrównania metabolicznego cukrzycy. Stąd marzeniem zarówno pacjentów, jak i nas, lekarzy diabetologów, jest zintegrowanie systemów CGM z pompami insulinowymi w celu stworzenia „sztucznej trzustki”.

Na czym polega działanie systemów zintegrowanych?

Dane z rtCGM są w sposób ciągły przesyłane do algorytmu zastosowanego w systemie zintegrowanym, który na podstawie tych danych modyfikuje dawkowanie insuliny. Pierwszy system wprowadziła 15 lat temu firma Medtronic będąca liderem systemów zintegrowanych. Jest nim stosowana jeszcze przez wielu pacjentów pompa MiniMed Paradigm VEO, integrująca się z rtCGM, posiadająca algorytm wstrzymujący podawanie insuliny przy wystąpieniu hipoglikemii. Zastosowanie tej pompy znacznie zredukowało liczbę ciężkich hipoglikemii. Sześć lat później wprowadzono kolejny system, który automatycznie wstrzymywał podawanie insuliny wcześniej, bo już w przypadku zagrożenia hipoglikemią, tzw. Predictive Low Glocose Suspend. U użytkowników tego systemu odnotowano znaczną redukcję liczby epizodów hipoglikemii i poprawę wyrównania metabolicznego cukrzycy. Jest to najbardziej zaawansowany „manualny” system zintegrowany. W taki algorytm wyposażone są do niedawna najbardziej popularne pompy w Polsce, MiniMed 640G/740G. Ale już w 2017 roku firma Medtronic rozpoczęła erę systemów automatycznego podawania insuliny.

Co się pod tym określeniem kryje? Czy są może jakieś inne nazwy na te technologie?

Systemy automatycznego podawania insuliny – Automated Insulin Delivery – AID, czyli tzw. „zamknięte pętle” mają umożliwiać dawkowania insuliny samodzielnie przez algorytm, zwykle bez ingerencji użytkownika. Obecnie jesteśmy na etapie drugiej generacji AID, tzw. hybrydowych pętli zamkniętych – Hybrid Closed Loop – HCL.

Jaki jest mechanizm działania tych pętli?

Współczesne systemy hybrydowe są wyposażone w algorytmy, które automatycznie, co kilka minut, modyfikują wlew podstawowy insuliny oraz podają dawki korekcyjne. Użytkownik systemu musi jeszcze samodzielnie podawać insulinę przed posiłkami, stąd nazwa hybryda. Na świecie jest kilka systemów HCL. Różnią się one istotnie algorytmami automatycznego dawkowania insuliny. Najczęściej stosowany, który w tegorocznej metaanalizie uzyskał najlepsze wyniki w zakresie parametrów CGM, jest system MiniMed 780G, określany również nazwą zaawansowanej hybrydowej pętli zamkniętej. W systemie tym jest niewiele parametrów do ustawienia przez lekarza: czas działania insuliny, docelowa wartość stężenia glukozy oraz przeliczniki posiłkowe. W systemach innych producentów inne parametry muszą być ustawiane przez lekarza czy użytkownika. Sukces terapeutyczny HCL, poza zastosowaniem optymalnych ustawień danego algorytmu, zależy głównie od przestrzegania przez pacjenta kilku zasad: stosowania przez cały czas sensora CGM i trybu automatycznego oraz podawania bolusów posiłkowych. W przypadku spożycia drobnych przekąsek system ten często potrafi poradzić sobie bez bolusów posiłkowych.

Czy zdarzają się sytuacje, kiedy systemy HCL mogą sobie nie poradzić z dawkowaniem insuliny?

Systemy HCL modyfikują dawkowanie insuliny na podstawie danych z ostatnich kilku–kilkunastu dni. Z tego powodu przy gwałtownie zmieniającym się zapotrzebowaniu na insulinę, np. podczas infekcji czy innych ostrych stanów chorobowych, modyfikacja dawkowania insuliny przez algorytm może być zbyt wolna i wówczas może wystąpić konieczność powrotu do trybu manualnego i zmiany dawkowania insuliny przez pacjenta.

Dla jakich grup pacjentów hybrydowe pętle zamknięte są przeznaczone i co one dają pacjentom, jakie największe korzyści ze stosowania ich wynikają?

Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego oraz wielu międzynarodowych wytycznych systemy te powinny być zalecane u „wszystkich pacjentów wymagających stałego leczenia metodą funkcjonalnej intensywnej insulinoterapii, którzy preferują oraz akceptują tę metodę leczenia i nie mają przeciwwskazań uniemożliwiających jej bezpieczne stosowanie”.

Zalecenie to wynika z faktu, iż liczne badania wykazują, że zastosowanie hybrydowych pętli zamkniętych pozwala obecnie na najlepsze wyrównanie metaboliczne cukrzycy przy równoczesnym istotnie mniejszym zaangażowaniu pacjenta w samokontrolę choroby. Pacjenci uzyskują najdłuższy czas spędzony w zakresie docelowych wartości stężenia glukozy 70–180 mg/dl, tzw. TIR – time in range, przy równocześnie krótszym czasie ze stężeniem glukozy poniżej zakresu docelowego, mniej niż 70 mg/dl, czyli TBR – time below range. Wykazano także zwiększenie czasu spędzonego w wąskim zakresie docelowym stężenia glukozy 70–140 mg/dl – time in tight range – TITR, zwłaszcza w godzinach nocnych. Co więcej, ten efekt terapeutyczny utrzymuje się w kolejnych latach korzystania z tych urządzeń.

Skuteczność terapeutyczna systemów HCL została udowodniona w dużej populacji osób z cukrzycą typu 1, we wszystkich grupach wiekowych, zarówno w randomizowanych badaniach z grupą kontrolną, jak również w badaniach opartych na rzeczywistej praktyce klinicznej – real world evidence.

Kolejnym ważnym aspektem dotyczącym skuteczności terapeutycznej HCL jest poprawa jakości życia osób z cukrzycą, a w przypadku dzieci – także ich rodziców. Znacznie zmniejsza się „zmęczenie chorobą”, tzw. zespół wypalenia, bowiem istotnym aspektem zastosowania systemów HCL jest ograniczenie liczby decyzji terapeutycznych podejmowanych przez osobę z cukrzycą lub jej opiekuna. Najczęstszym stwierdzeniem ze strony rodziców są pierwsze przespane noce od momentu zachorowania dziecka. Co więcej, wielu z nich jest w stanie powrócić do pracy, bowiem nawet te wczesnoszkolne dzieci potrafią być bardziej samodzielne w prowadzeniu terapii. Przespane noce oraz dobre wartości glikemii bez niedocukrzeń znacznie poprawiają samopoczucie pacjentów z cukrzycą, co przekłada się na ich większą efektywność zawodową. Dla wielu pacjentów, którzy przez lata z różnych powodów nie mogą uzyskać akceptowalnego wyrównania glikemii, zastosowanie systemów HCL może być jedynym sposobem na poprawę wyrównania metabolicznego cukrzycy i ograniczenie ryzyka wystąpienia ostrych i przewlekłych powikłań choroby oraz znaczącą poprawę jakości życia, ich samych oraz ich rodzin.

Rozmawiała: Bożena Stasiak

Artykuł Zaawansowane systemy zintegrowane to ogromny przełom w leczeniu cukrzycy typu 1 pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z prof. dr. n. med. Edwardem Frankiem, kierownikiem Kliniki Chorób Wewnętrznych, Endokrynologii i Diabetologii Państwowego Instytutu Medycznego MSWiA w Warszawie, rozmawia Ewa Podsiadły-Natorska

Jakich zmian w diabetologii spodziewa się pan na przestrzeni najbliższych 5–10 lat?

Zacznijmy od tego, że zmiany w diabetologii dokonują się cały czas od ponad 100 lat. Pierwszym wielkim przełomem w leczeniu cukrzycy zarówno typu 1, jak i 2, który nastąpił właśnie 100 lat temu, było pojawienie się insuliny. Potem przez lata poprawiano jej właściwości, próbowano indywidualizować terapię, zmniejszać ryzyko hipoglikemii. Na rynek weszły glukometry, później systemy ciągłego monitorowania glikemii. Był to i jest niewątpliwy postęp. Nie zmieniało to jednak faktu, że jeżeli ktoś zachorował na cukrzycę typu 1, to insulinę musiał przyjmować do końca życia.

Dziś mamy już badania sugerujące, że wczesne wprowadzenie leków biologicznych, leków przeciwzapalnych bądź leków zmniejszających odpowiedź autoimmunologiczną może spowodować zahamowanie rozwoju cukrzycy typu 1, jej łagodniejszy przebieg albo nawet to, że choroba ta w ogóle nie wystąpi. Na ten przełom dopiero czekamy, myślę jednak, że przyszłość przyniesie leki, które zahamują skutecznie procesy autoimmunologiczne prowadzące do zniszczenia wysp trzustkowych i nie dopuszczą do rozwinięcia się cukrzycy u osób mających przeciwciała, które mogą potencjalnie doprowadzić do zniszczenia trzustki. Ten proces autoimmunologiczny zostanie zahamowany.

Które badania o tym mówią?

Na przykład badanie PROTECT opublikowane w czasopiśmie „The New England Journal of Medicine”, które ocenia wpływ leczenia teplizumabem na funkcję komórek beta trzustki u osób z nowo rozpoznaną cukrzycą typu 1. Opublikowano też podobne badanie z baricytynibem. Jest również badanie, w którym teplizumab zastosowano u osób, u których cukrzyca się jeszcze nie rozwinęła. No i przynajmniej kilka różnych badań w toku.

A jak widzi pan przyszłość leczenia cukrzycy typu 2?

Według mnie przyszłość leczenia cukrzycy typu 2 będzie taka, że za 50 lat liczba chorych znacznie się zmniejszy. Stanie się tak, ponieważ pojawiają się nowe grupy leków, które w sposób niezwykle efektywny zmniejszają masę ciała. Kiedy więc te leki stanieją i wejdą do szerokiego użycia, będzie mógł sobie na nie pozwolić każdy, kto choruje na otyłość. Co więcej, również osoby z nadwagą będą mogły stosować te leki, aby nie dopuścić do rozwoju otyłości. Szerokie stosowanie tych leków doprowadzi zatem do zmniejszenia częstości otyłości, a co za tym idzie, również związanej z otyłością cukrzycy typu 2. Innymi słowy: gdy nie będzie nadwagi ani otyłości, to nie będzie cukrzycy typu 2.

Insulina przestanie być potrzebna?

Na pewno nie przestanie być potrzebna u wszystkich pacjentów. Nadal będą pacjenci, u których występować będzie cukrzyca typu 2 z komponentą niedoboru insuliny. Nadal będą pacjenci, którzy z różnych względów nie będą mogli stosować leków zmniejszających masę ciała. Na razie insulinoterapia wciąż jest potrzebna i na pewno przez wiele lat będzie jeszcze u wielu chorych niezbędna.

W najbliższej przyszłości zmieni się natomiast na pewno to, że wielu pacjentów leczonych insulinoterapią w schemacie baza-bolus będzie przestawianych na insulinę długodziałającą z agonistą GLP-1. Pacjenci na intensywnej insulinoterapii będą też częściej korzystać z systemów ciągłego monitorowania glikemii i, być może, z systemów opartych na sztucznej inteligencji pomagających w decyzji, jaką dawkę insuliny podać.

Wciąż pojawiają się nowe insuliny?

Tak. W tej chwili wprowadzane są długodziałające insuliny, które podawane są raz w tygodniu. Do tego dochodzą różne kombinacje insulin z agonistami receptora GLP-1, np. dostępna już na rynku glargina z liksisentatydem, a niedługo pojawi się przeznaczone do podawania raz w tygodniu połączenie insuliny icodec z semaglutydem.

Jakie według pana są ograniczenia w dostępie do nowoczesnych technologii diabetologicznych?

Głównym ograniczeniem w dostępie do nowoczesnych technologii zawsze są pieniądze. Nowoczesne technologie są po prostu bardzo drogie, tak samo jak nowoczesne leki stosowane w cukrzycy. Poza tym jest wiele mniejszych ograniczeń, często indywidualnych. U chorego mogą np. wystąpić objawy uboczne po zastosowaniu leku albo lek może w jego przypadku okazać się nieskuteczny. Dlatego tak ważna jest indywidualizacja terapii i dobranie substancji, które u danego pacjenta będą działać jak najlepiej, nie powodując skutków ubocznych. Co do nowoczesnych technologii, nie każdy potrafi dobrze je opanować.

A jakie największe wyzwania terapeutyczne dostrzega pan jako diabetolog?

Współczesne leki na cukrzycę – przede wszystkim agoniści receptora GLP-1, ale również w pewnym stopniu flozyny – są bardzo skuteczne. To oczywiście bardzo dobrze, obserwuję jednak, że niektórzy pacjenci czują się jak gdyby zwolnieni z konieczności dbania o swój styl życia – przede wszystkim w zakresie właściwej diety oraz wysiłku fizycznego. Pacjenci często zapominają, że owszem, dzięki lekom redukują masę ciała, jednak bardzo ważne jest budowanie masy mięśniowej, którą też się w procesie odchudzania traci.

Drugim wyzwaniem jest to, że, jak wspomniałem, wielu pacjentów, np. starszych, nie adaptuje się do nowych technologii. Oczywiście będzie się to zmieniać, bo ludzie, którzy teraz są młodzi, dorastają w wirtualnym świecie, więc w wieku dojrzałym będą z technologiami obeznani. Wciąż jednak mamy pacjentów urodzonych w latach 40. czy 50., których młodość upłynęła bez komputerów i smartfonów. Z kolei pacjenci obecnie młodzi w wieku senioralnym mogą mieć problem z korzystaniem z nowoczesnych technologii np. z powodu chorób neurodegeneracyjnych.

Tematem tego wydania jest edukacja diabetologiczna. W rozmowach z ekspertami pojawił się głos, że taką edukacją powinna być objęta cała rodzina. Czy pan się z tym zgadza?

To zależy od pacjenta. Nie brakuje pacjentów samodzielnych, którzy z chorobą, z dietą, z obsługą nowoczesnych technologii znakomicie sobie radzą. Ale są też tacy, którzy potrzebują pomocy rodziny – współmałżonka, dzieci. Jednak edukacja diabetologiczna od wielu, wielu lat jest w naszym kraju bolączką, ponieważ nie jest osobno finansowana. Być może się to zmieni dzięki tzw. odwróconej piramidzie świadczeń, w ramach której planowane jest wprowadzenie edukacji diabetologicznej do ambulatoryjnej opieki specjalistycznej. Moim zdaniem to dobry kierunek.

Artykuł Przyszłość w leczeniu cukrzycy pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Z prof. dr hab. n. med. Przemysławą Jarosz-Chobot, kierownikiem Kliniki Diabetologii Dziecięcej i Medycyny Stylu Życia Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, rozmawia Ewa Podsiadły-Natorska

Jak efektywnie leczyć cukrzycę typu 1 u młodych pacjentów?

Najbardziej rekomendowanym modelem insulinoterapii są dziś systemy hybrydowej pętli zamkniętej, czyli systemy ciągłego monitorowania glikemii (CGM) zintegrowane z osobistą pompą insulinową z algorytmem i modułem automatycznej podaży insuliny. Taki system, dzięki monitoringowi cukrów, przekazuje informację, jakie jest zapotrzebowanie na insulinę, po czym pompa dawkuje jej odpowiednią ilość do organizmu. To bardzo wygodne, choć system wymaga wsparcia.

Jakiego?

Przede wszystkim trzeba wprowadzać do niego liczbę węglowodanów, które planujemy spożyć – wtedy pompa, w zależności od zaprogramowanych ustaleń, oblicza i wydziela właściwą dawkę insuliny. System musi również otrzymać informację o planowanym wysiłku fizycznym, algorytm jest bowiem nastawiony na bezpieczeństwo pacjenta, czyli na zminimalizowanie ryzyka hipoglikemii. W Polsce takie systemy aktualnie oferuje firma Medtronic. Istnieją też nowoczesne systemy tzw. do-it-yourself, w których pacjenci „zapętlają się sami”, z wykorzystaniem np. pompy Equil.

W jakim stopniu nowoczesne technologie leczenia cukrzycy ułatwiają młodym pacjentom życie?

Mamy te systemy w Polsce od ponad trzech lat i niewątpliwie jest to rewolucja; terapia systemem automatycznej podaży insuliny jest najkorzystniejszą formą insulinoterapii dla pacjentów z cukrzycą typu 1, niezależnie od wieku, co ma odzwierciedlenie w rekomendacjach Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, stanowisku Polskiego Towarzystwa Endokrynologii i Diabetologii Dziecięcej, jak i w rekomendacjach międzynarodowych. W zależności od informacji płynącej do systemu CGM pompa pulsacyjnie dostosowuje podaż insuliny. Efektem tego jest wspaniały sen, bez pobudek – zarówno pacjenta, jak i jego opiekunów – oraz ogólnie nieporównywalnie lepsza jakość życia. Dawne badania wskazywały, że pacjent z cukrzycą typu 1 na monitorowanie choroby musiał poświęcić aż 1/4 doby!

W jaki sposób te technologie mogą się jeszcze rozwinąć?

Systemy działają świetnie, ale nie są jeszcze w pełni zautomatyzowane, tzn. potrzebują informacji, o których już wspomniałam (spożycie węglowodanów, wysiłek itp.). Gdy pacjent spożyje posiłek bogatowęglowodanowy, nie wprowadzając wcześniej tej informacji do systemu, będzie miał wysoki cukier. Stąd tak ważna jest znajomość i przestrzeganie zasad samokontroli przy wykorzystaniu również systemów automatycznej podaży insuliny oraz zaleceń zdrowego stylu życia. Oczywiście pompa w takiej sytuacji bardzo pomoże, jednak norma glikemii zostanie przekroczona. Pamiętajmy także, że na cukrzycę typu 1 mamy obecnie leczenie substytucyjne, nie przyczynowe.

Wdrażanie nowych technologii i automatycznych systemów u młodzieży to łatwy czy wymagający proces?

Systemy te działają zarówno w trybie manualnym, jak i automatycznym. Jednak w trybie/module automatycznym nadal jest wymagane zarzadzanie cukrzycą i trzeba się tego nauczyć, ale nie da się ukryć, że nowoczesne technologie w diabetologii zmieniają życie młodych pacjentów, którzy mogą monitorować swoją chorobę w telefonie albo smartwatchu, ze spersonalizowanymi ustawieniami przypomnienia, alertów itp. Przy czym nie można cukrzycy postrzegać tylko w kategoriach cukru, bo to metaboliczna, ogólnoustrojowa, przewlekła choroba naczyń, wymagająca znormalizowania wszystkich parametrów dla powikłań naczyniowych. Szczególnie u pacjentów pediatrycznych trzeba patrzeć na całość, bo przed nimi jeszcze wiele lat życia z chorobą, ich organizm rozwija się, zmienia się np. w okresie dojrzewania.

Czy możemy uznać się za liderów w skutecznym stosowaniu najnowszych technologii terapeutycznych w diabetologii?

Jeżeli mówimy o dostępności do najnowszych technologii terapeutycznych, to w Polsce z roku na roku jest ona coraz większa. Nowe technologie wypierają stare. Czekamy, aż dotrą do nas pompy w pełni automatyczne. Już dziś jednak polskie wyniki wartości docelowych glikemii uzyskiwanie u osób z cukrzycą leczonych za pomocą pomp hybrydowych systemów, o których rozmawiamy, są najlepsze na świecie.

I mamy też refundację.

Tak, pompy insulinowe refundowane są do 26. roku życia, natomiast powyżej 26 lat są one dostępne w zależności od możliwości ekonomicznych pacjenta. I jeszcze jedna rzecz: rozmawiamy o tzw. cukrzycy „dokonanej”, natomiast dzięki badaniom przesiewowym można już wykryć cukrzycę typ u 1 na wiele lat przed pełnoobjawowym ujawieniem się choroby. Wówczas w przypadku wykrycia autoprzeciwciał typowych dla cukrzycy typu 1 możemy zabezpieczyć pacjenta przed kwasicą ketonową, która jest jej ostrym powikłaniem zagrażającym życiu, niszczącą funkcje poznawcze. Sprawiamy również, że pacjent do rozwinięcia się pełnej postaci choroby może się lepiej przygotować.

Artykuł Nowoczesne leczenie cukrzycy typu 1 u młodych pacjentów pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

– Jeżeli nasz wniosek zostanie rozpatrzony pozytywnie, program obejmie całą Polskę. To w naszych działaniach priorytet – podkreśla prof. dr hab. n. med. Artur Bossowski, kierownik Kliniki Pediatrii, Endokrynologii, Diabetologii z Pododdziałem Kardiologii Uniwersyteckiego Dziecięcego Szpitala Klinicznego w Białymstoku, twórca badań przesiewowych wśród dzieci sprawdzających ryzyko rozwinięcia się u nich cukrzycy typu 1

NAGRODA ZAUFANIA ZŁOTY OTIS 2024 W KATEGORII OSIĄGNIĘCIA W MEDYCYNIE W ROKU 2023

Jest rok 2019. Prof. Artur Bossowski spotyka się w Warszawie z przedstawicielami Polskiego Towarzystwa Diabetologii Dziecięcej. W spotkaniu uczestniczą kierownicy i koordynatorzy klinik diabetologicznych. Prof. Bossowski przedstawia swoją wizję: sprawdzić, jakie jest prawdopodobieństwo wystąpienia cukrzycy typu 1 w rodzinach nią obciążonych. W tym celu osoby zaangażowane w projekt mają szukać przeciwciał w krwi żylnej pochodzącej od dzieci.

Badania, opieka, edukacja

Program startuje. Profesor zgłasza się do prestiżowego laboratorium FIRS Lab RSR w Cardiff (Walia), gdzie jest profesorem wizytującym. – Laboratorium w Cardiff wytwarza przeciwciała, więc potrzebuje pacjentów, ja z kolei miałem pacjentów, ale potrzebowałem przeciwciał. Podjęliśmy korzystną dla obu stron współpracę – wyjaśnia laureat naszej nagrody.

Do programu przystępuje 14 ośrodków diabetologicznych. Krew od dziecka pobierana jest w układzie poziomym (jeśli na cukrzycę typu 1 choruje rodzeństwo) albo w układzie pionowym (jeśli choruje rodzic). Następnie próbki z różnych województw transportowane są w suchym lodzie do Uniwersyteckiego Dziecięcego Szpitala Klinicznego w Białymstoku, gdzie koduje się je zgodnie z wymogami RODO, po czym wysyła do FIRS Lab RSR.

Wyniki przychodzą po 1,5–2 miesiącach. – Przez okres „covidowy” na terenie Polski mieliśmy 1570 pacjentów, wśród których dodatni wynik badań przesiewowych pod kątem cukrzycy typu 1 uzyskało 8,5 proc. dzieci – tłumaczy prof. Artur Bossowski. – W pierwszym etapie badania prowadzono wśród rodzin obciążonych chorobą, w przypadku których ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 1 jest 15-krotnie wyższe niż ryzyko populacyjne. Okazało się, że w tej grupie, w przypadku wykrycia przynajmniej dwóch przeciwciał, 75 proc. dzieci miało ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 1 w ciągu najbliższych 10 lat. To bardzo dużo – twierdzi profesor.

Dzieci trafiają pod opiekę diabetologa, psychologa, dietetyka, edukatora, pielęgniarki. Co pół roku odbywają wizyty w poradniach specjalistycznych. Szczególnie wysokie ryzyko rozwinięcia się cukrzycy typu 1 występuje u 70 zgłoszonych do projektu dzieci; dzięki regularnym badaniom oraz kontrolom u żadnego z nich nie rozwija się ketokwasica, czyli ostre powikłanie cukrzycy, które niekiedy bywa pierwszym objawem choroby. Rodzice dzieci z grupy ryzyka edukowani są pod kątem symptomów zwiastujących chorobę, zalecanego stylu życia oraz diety, aby nie przeciążać organizmu pokarmami z wysokim indeksem glikemicznym.

– Już na tamtym etapie to był duży sukces – ocenia prof. Artur Bossowski.

Mądrzy przed szkodą

Program zaczyna ewoluować. Prof. Bossowski razem z naukowcami z Cardiff wpada na pomysł, aby programem badań przesiewowych objąć również dzieci spoza grupy ryzyka, bez obciążeń rodzinnych. Badania startują na Podlasiu u dzieci między 1. a 9. rokiem życia. Okazuje się, że u maluchów do 4. roku życia progresja choroby jest najszybsza.

Prof. Artur Bossowski chce przebadać jak najwięcej małych pacjentów. Spotyka się z burmistrzami i prezydentami miast w swoim regionie, wojewodą podlaskim, dyrektorkami szkół oraz nauczycielami. W szkołach odbywają się cykle spotkań, podczas których opowiada się o programie. Próbki nie trafiają już do Cardiff, tylko badane są w laboratorium znajdującym się przy Klinice Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych w Białymstoku.

W białostockim szpitalu dziecięcym rodzice mogą dwa razy w miesiącu przyjść ze swoimi dziećmi i przebadać je pod kątem cukrzycy typu 1. – Na wynik czeka się 1–1,5 miesiąca. Jeśli jest dodatni, rodzice informowani są o tym telefonicznie i zapraszani z dzieckiem do szpitala na pobyt jednodniowy, gdzie wykonujemy niezbędne badania. Badamy też dziecko pod kątem innych chorób autoimmunologicznych takich jak m.in. choroba Hashimoto czy celiakia. Autoimmunopatie często współwystępują ze sobą – objaśnia prof. Bossowski.

Program badań przesiewowych oceniających u dzieci ryzyko rozwinięcia się cukrzycy typu 1 to sukces. – Do tej pory objęliśmy nim ok. 3 tys. dzieci z Podlasia. Wynik dodatni screeningu uzyskaliśmy u 3,46 proc. z nich, co oznacza, że 3 na 100 dzieci prawdopodobnie zachoruje. Największe ryzyko dotyczy dzieci z dodatnimi dwoma (w naszych wynikach 0,44 proc.) i więcej przeciwciałami (uzyskaliśmy 0,65 proc.). Monitoringiem objęliśmy 65 dzieci z wynikiem dodatnim pod kątem cukrzycy typu 1 i wykrytą inną chorobą autoimmunologiczną.

Edukacja rodziców daje owoce. Prof. Artur Bossowski opowiada: – Mieliśmy małą pacjentkę, u której wykryliśmy trzy przeciwciała. Jej rodzice zostali poinformowani, że ryzyko rozwinięcia się choroby wynosi powyżej 90 proc. Wytłumaczyliśmy, jak wyglądają objawy kliniczne cukrzycy typu 1. Na początku listopada 2023 roku dziewczynka miała stawić się w naszej klinice w celu wykonania innych badań, jednak na ok. 2 tygodnie przed planowaną wizytą matka sama zgłosiła się z córką na izbę przyjęć. Dziewczynka zaczęła chudnąć, miała zaburzenia koncentracji widzenia, zwiększone pragnienie i nasiloną diurezę. Matka zrozumiała, że nie ma na co czekać. Gdy dziewczynka trafiła do szpitala, miała glikemię na poziomie 500 mg/dl. To dziecko szczęśliwie zostało wyłapane przed ketokwasicą. I to też jest sukces naszego programu, że nie spotkaliśmy się z ketokwasicą cukrzycową wśród pacjentów, których przebadaliśmy, co utwierdza nas w przekonaniu, że trzeba zapobiegać wystąpieniu cukrzycy i chronić dzieci od powikłań, edukować rodziców oraz same dzieci. Współczesna strategia postępu medycznego jest bowiem taka, żeby ustawić się w kierunku prewencji chorób. Bądźmy mądrzy przed szkodą.

Praca wielu

We wrześniu 2023 roku prof. Bossowski złożył w Agencji Badań Medycznych projekt epidemiologiczny uruchomienia wieloośrodkowych badań przesiewowych z jednym centralnym laboratorium w Białymstoku. Listy intencyjne o możliwości podjęcia współpracy podpisało 10 ośrodków. – Jeżeli nasz wniosek zostanie rozpatrzony pozytywnie, program obejmie całą Polskę. To w naszych działaniach priorytet – zaznacza prof. Bossowski, powołując się na prof. Mariana Rewersa, dyrektora badań w Barbara Davis Center for Childhood Diabetes (Aurora, Kolorado). – Zdaniem profesora to najlepszy schemat działania, kiedy mamy jedno centralne laboratorium, jedną metodę działań i jedne zestawy do pobierania próbek. Wtedy minimalizujemy ryzyko błędu.

Prof. Artur Bossowski jest podlaskim konsultantem z endokrynologii i diabetologii dziecięcej, członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Endokrynologii i Diabetologii Dziecięcej. Nie kryje, że przyznanie mu Nagrody Zaufania Złoty OTIS jest dla niego sygnałem, że to, czym się zajmuje, ma właściwy kierunek. – Ale moje pojedyncze działanie byłoby niewielkie, gdyby nie pomoc wielu – uważa prof. Bossowski i wymienia: prof. Piotra Trzonkowskiego z Zakładu Immunologii Klinicznej i Transplantologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, Tobiasza Sikorę, dyrektora firmy Neuca, który dla potrzeb programu udostępnił lodówki oraz transport do przewożenia próbek, laborantki z Centrum Badań Klinicznych przy Klinice Chorób Wewnętrznych, Endokrynologii i Diabetologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, a także pielęgniarki i zespół diabetologiczny oraz endokrynologiczny z Kliniki Pediatrii, Endokrynologii i Diabetologii z Pododdziałem Kardiologii UMB oraz pomagających w realizacji programu studentów z prowadzonego przez prof. Artura Bossowskiego Koła Naukowego.

Artykuł Wyprzedzić cukrzycę pochodzi z serwisu Świat Lekarza.