Doc. Tomasz Dzieciątkowski, wirusolog z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, opowiada o szczepieniach, szczególnie przeciwko wirusowi HPV

Artykuł „Szczepienia powinniśmy traktować jako obowiązek cywilizacyjny” (VIDEO) pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozmowa z lek. Katarzyną Woźniak, laureatką Nagrody Zaufania Złoty OTIS 2025 w kategorii „Media i Zdrowie”: za nowoczesną edukację zdrowotną

• Edukacja zdrowotna w mediach to sztuka prostego mówienia o sprawach trudnych. Jak osiągnąć ten balans?
• Co jest dziś największym wyzwaniem w komunikacji zdrowotnej w sieci?
• Które tematy chorobowe budzą dziś największe zainteresowanie wśród internautów i czy to pokrywa się z realnymi zagrożeniami zdrowotnymi?

Zapraszamy do obejrzenia rozmowy.

Lek. Katarzyna Woźniak, twórczyni bloga i kanałów w mediach społecznościowych „Mama i stetoskop”.

Artykuł „Szczepienia nadal powodują ogromny hejt” pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rosnąca liczba zakażeń wirusem małpiej ospy w Afryce spowodowała, że w połowie sierpnia br. Światowa Organizacja Zdrowia po raz drugi uznała mpox za zagrożenie dla zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym. WHO uspokaja, że nie ma powodów do paniki, transmisja wirusa jest pod kontrolą, a małpia ospa nie jest nowym COVID-19, jednak ważne jest, aby kraje europejskie zawczasu wypracowały systemowe metody reagowania na potencjalne kryzysy zdrowotne i były przygotowane do wdrożenia działań zapobiegających transmisji wirusa.

Małpia ospa (monkeypox, mpox) jest odzwierzęcą chorobą zakaźną wywoływaną przez MPXV. Przenosi się między ludźmi głównie poprzez bezpośredni, bliski kontakt, ale zachorować można również po styczności z zakażonymi zwierzętami lub skażonymi materiałami. Występuje w kilku wariantach (tzw. klady Ia i Ib oraz II), które różnią się zakaźnością, rozpowszechnieniem geograficznym i powodują zachorowania o różnym przebiegu klinicznym.

Do tej pory małpia ospa występowała głównie w środkowej Afryce, ale w 2022 roku odnotowano globalnie duży wzrost liczby zakażeń. Epidemia mpox, która dotarła wówczas także do Europy, spowodowana była kladem II wirusa.

Jak podaje Ministerstwo Zdrowia, od 2022 roku do 8 sierpnia br. łącznie 29 krajów w UE/EOG zgłosiło do ECDC (Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób) ponad 22 tys. potwierdzonych przypadków zachorowań na małpią ospę. Większość z nich (93 proc.) została zarejestrowanych właśnie w 2022 roku, a główną drogą przenoszenia zakażenia między ludźmi były kontakty seksualne. Przebieg kliniczny większości zachorowań był łagodny, odsetek hospitalizacji wyniósł jedynie 7 proc. Według danych ECDC na całym świecie od 2022 roku do końca lipca br. zaraportowano ponad 100 tys. potwierdzonych zachorowań na mpox w 120 państwach, w tym ponad 200 wywołanych nią zgonów.

W większości przypadków mpox obserwuje się łagodne lub umiarkowanie nasilone objawy – podobne do tych, które występują przy grypie – a zachorowania kończą się całkowitym wyzdrowieniem. Jednak – choć przebieg choroby na ogół jest niegroźny – w niektórych przypadkach może być ona śmiertelna.

– Zdecydowana większość pacjentów przechodzi chorobę wysypkową, z wykwitami, bąblami, które później ropieją na skórze. U większości to są typowe objawy. Natomiast występują również powikłania, które mogą przejść w postać płucną, zajęcie centralnego układu nerwowego, ale jak do tej pory zdarza się to zdecydowanie bardzo rzadko i dotyczy głównie osób z obniżoną odpornością, które mają już jakieś inne schorzenia wpływające na obniżenie odporności. Wtedy choroba zwykle trwa dłużej, ma cięższy przebieg i może też doprowadzić do zgonu – mówi dr n. med. Bernard Waśko, dyrektor Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – Państwowego Instytutu Badawczego.

W tej chwili niepokój WHO budzi przede wszystkim stosunkowo nowa odmiana wirusa (klad Ib), która została wykryta w Demokratycznej Republice Konga pod koniec 2023 roku i rozpowszechniła się już w tych krajach Afryki, gdzie dotąd nie notowano zachorowań. Ogniska małpiej ospy występują obecnie w kilkunastu państwach (m.in. Burundi, Rwandzie, Ugandzie i Kenii), a jeden przypadek tego szczepu pod koniec sierpnia br. odnotowano także w Szwecji.

Jak wynika z danych WHO AFRO, od początku tego roku do początku września br. łącznie 15 krajów afrykańskich zgłosiło ok. 6 tys. potwierdzonych przypadków mpox (wszystkie klady łącznie). Rzeczywista liczba zakażeń w tych krajach może być jednak dużo wyższa niż oficjalne meldunki epidemiologiczne, a na przebieg kliniczny choroby mają wpływ czynniki takie jak niedożywienie oraz niski poziom bądź brak opieki medycznej.

Rosnąca liczba zakażeń wirusem spowodowała, że w połowie sierpnia br. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) po raz drugi uznała małpią ospę za zagrożenie dla zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym, nadając jej status PHEIC (najwyższy stopień alertu zdrowotnego na poziomie międzynarodowym). WHO uspokaja, że pomimo ogniska epidemii w centralnej Afryce nie ma powodów do paniki, transmisja wirusa jest pod kontrolą, a małpia ospa nie jest nowym COVID-19. Jednak ważne jest, aby kraje europejskie wypracowały zawczasu systemowe metody reagowania na potencjalny kryzys oraz były przygotowane do wykrywania nowych zakażeń i wdrożenia działań zapobiegających transmisji wirusa.

– Małpia ospa wywołuje pewne poczucie zagrożenia, ponieważ to jest coś nowego, a na dodatek ospa, więc to budzi groźne skojarzenia. Natomiast w rzeczywistości nie jest to choroba, która stanowi aż tak duże zagrożenia dla zdrowia publicznego jak na przykład COVID-19 czy inne bardzo zaraźliwe, łatwo szerzące się choroby wirusowe i zakaźne. Wynika to z faktu, że małpią ospą po prostu znacznie trudniej jest się zarazić. Ona nie szerzy się drogą kropelkową, więc nie można się zarazić poprzez kaszel czy wejście do jednego pomieszczenia z osobą zakażoną. Musi nastąpić bezpośredni kontakt z chorym – i to takim, u którego występują już objawy, czyli głównie wysypka skórna bądź na błonach śluzowych. Krótko mówiąc, konieczny jest bardzo bezpośredni kontakt, najczęściej do takiego zarażenia dochodzi w wyniku kontaktów seksualnych – mówi dr n. med. Bernard Waśko.

W Polsce konsultant krajowy w dziedzinie chorób zakaźnych przygotował już wytyczne postępowania na wypadek wykrycia zakażeń małpiej ospy, z którymi można się zapoznać na stronie Ministerstwa Zdrowia. W połowie września mpox była też przedmiotem dyskusji podczas sesji plenarnej Parlamentu Europejskiego, a europosłowie podkreślali konieczność przygotowania na potencjalne sytuacje kryzysowe w obszarze zdrowia.

Europejska komisarz ds. zdrowia Stella Kyriakides podkreśliła też, że UE aktywnie wspiera kraje afrykańskie w walce z epidemią małpiej ospy i jak do tej pory, we współpracy z lokalnymi władzami, dostarczyła ponad 200 tys. dawek szczepionki do Demokratycznej Republiki Konga. Zapewniła także, że koordynowana jest także akcja przekazywania szczepionek przez państwa członkowskie – w sumie ponad 565 tys. szczepionek trafi do krajów afrykańskich. Są to szczepionki przeciwko ospie prawdziwej, która okazała się skuteczna również w przypadku mpox.

– Nie ma chyba lepszego dowodu na skuteczność polityki szczepień niż właśnie ospa prawdziwa, która została dzięki nim całkowicie wyeliminowana. W Polsce ostatni przypadek ospy prawdziwej był zarejestrowany w latach 60., po czym po ok. 10 latach zrezygnowano z powszechnych szczepień, ponieważ uznano, że tej choroby już po prostu nie ma. Została wyeliminowana właśnie dlatego, że dzięki szczepieniom nie było już osób nosicieli, nie było już osób, które by ją rozprzestrzeniały – mówi dyrektor Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH–PIB. – Mamy w Polsce osoby, urodzone mniej więcej do 1980 roku, które były jeszcze zaszczepione szczepionką na ospę prawdziwą. Ona daje 70–80 proc. odporności, zabezpiecza przed zachorowaniem albo znacznie łagodzi przebieg choroby. Natomiast po 1980 roku nie było już szczepień na ospę, więc niezaszczepione pozostają stosunkowo młode osoby, dla których nie jest to duże zagrożenie. Wszystkie starsze osoby powinny być z kolei zaszczepione na ospę prawdziwą i ta szczepionka w dużym stopniu, nie w pełni, ale jednak chroni przed ciężkim przebiegiem małpiej ospy.

Zgodnie z zaleceniami Ministerstwa Zdrowia i konsultanta krajowego w dziedzinie chorób zakaźnych, opublikowanymi pod koniec sierpnia br., szczepienia ekspozycyjne i poekspozycyjne zaleca się osobom narażonym, m.in. u osób z bliskiego kontaktu, personelu medycznego i laboratorium, które mogły mieć kontakt z materiałem zakaźnym.

W profilaktyce mpox ważne jest unikanie kontaktów z osobami chorymi i potencjalnych ognisk zakażenia. Diagnostyka małpiej ospy opiera się na testach PCR, które dzięki detekcji materiału genetycznego wirusa identyfikują ją jednoznacznie. Z kolei w leczeniu stosuje się powszechnie dostępne środki objawowe: leki przeciwwirusowe, przeciwgorączkowe, przeciwświądowe i przeciwbólowe.

Artykuł Rosnąca liczba przypadków mpox w Afryce rodzi strach przed nową epidemią pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Między 21 a 27 kwietnia 2024 r. obchodzimy Europejski Tydzień Szczepień (ang. European Immunization Week 2024). Hasło tegorocznej edycji to „Ratowanie życia poprzez szczepienia”.

Obchody Europejskiego Tygodnia Szczepień, koordynowane przez Światową Organizację Zdrowia, od lat mają na celu podniesienie świadomości na temat znaczenia szczepień jako podstawowej metody zapobiegania wielu śmiertelnym chorobom i ochronie życia.

W tym roku Europejski Tydzień Szczepień jest jednocześnie początkiem całorocznej kampanii prowadzonej wspólnie ze Światową Organizacją Zdrowia, aby uczcić 50-lecie Rozszerzonego Programu Szczepień (ang. Expanded Programme on Immunization). Upamiętniająca to wydarzenie kampania ma na celu podkreślenie osiągnięć Rozszerzonego Programu Szczepień w ciągu ostatnich pięciu dekad w ochronie wielu pokoleń przed poważnymi chorobami, którym można zapobiegać poprzez szczepienia.

Szczepienia odgrywają podstawową rolę w profilaktyce groźnych chorób wywoływanych przez czynniki zakaźne: chronią nasze zdrowie i ratują życie. Tymczasem wiele dzieci i osób dorosłych w Europejskim Regionie WHO wciąż nie otrzymuje szczepień zgodnie z zaleceniami – alarmują eksperci z okazji Europejskiego Tygodnia Szczepień.

Szczepionka to preparat, który w założeniu imituje naturalną infekcję i prowadzi do rozwoju odporności analogicznej do tej którą uzyskuje organizm w czasie pierwszego kontaktu z prawdziwym drobnoustrojem (bakterią lub wirusem). W skład szczepionki wchodzą najczęściej antygeny, które uzyskiwane są z żywych lub zabitych drobnoustrojów, ich oczyszczonych fragmentów lub produktów metabolizmu bakterii, jak również w wyniku inżynierii genetycznej. Szczepionki najnowszej generacji (np. mRNA lub wektorowe) zawierają informację genetyczną, na podstawie której (już w komórkach osoby zaszczepionej) produkowany jest antygen.

Dzięki szczepieniom możemy zapobiegać chorobom, na które w przeszłości umierało wiele osób.

Obchody Europejskiego Tygodnia Szczepień koncentrują się na zachęcaniu społeczeństwa do szczepienia dzieci, jak również osób dorosłych, zgodnie z kalendarzem szczepień obowiązującym w danym kraju, do nadrabiania zaległości w szczepieniach.

Obowiązkowe szczepienia dzieci są bardzo ważne dla budowania odporności populacyjnej i zapobiegają szerzeniu się chorób w postaci epidemii. Dlatego wciąż wprowadzane są nowe szczepionki, a eksperci rekomendują poszerzanie Kalendarza Szczepień o kolejne bezpłatne szczepienia.

Pamiętajmy o tym że:
– Szczepienia ratują życie.
– Epidemie chorób zakaźnych nadal stanowią poważne zagrożenie.
– Powikłania chorób, którym można zapobiegać za pomocą szczepień ochronnych, wciąż grożą trwałymi następstwami, a nawet śmiercią – szczególnie małym dzieciom.
– Szczepienia eliminują groźne choroby z naszego otoczenia.
– Szczepienia są tańsze niż leczenie powikłań chorób zakaźnych.
– Szczepienia obowiązkowe są bezpłatne.

materiały: gov.pl

Artykuł Rozpoczął się Europejski Tydzień Szczepień pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Najważniejsze wyzwanie na 2024 rok w onkologii to wdrożenie Krajowej Sieci Onkologicznej w całej Polsce i monitorowanie funkcjonowania sieci. Istotna jest  również poprawa efektywności programu szczepień przeciw HPV, lepsza edukacja zdrowotna w szkołach, wprowadzenie testu HPV DNA w raku szyjki macicy – mówi prof. dr hab. n. med. Piotr Rutkowski, prezes Polskiego Towarzystwa Onkologicznego.

Jakie widzi Pan największe wyzwania na 2024 rok w onkologii?

Najważniejsze to wdrożenie Krajowej Sieci Onkologicznej w całej Polsce i monitorowanie funkcjonowania sieci, m.in. dzięki stworzeniu mierników, wskaźników. Krajowa Sieć Onkologiczna jest kluczem do monitorowania jakości opieki onkologicznej, a także do prowadzenia opieki koordynowanej nad pacjentem z chorobą nowotworową.

Druga rzecz to zakończenie tworzenia wytycznych diagnostyczno-terapeutycznych. Bardzo ważna jest też poprawa funkcjonowania profilaktyki, pod wieloma względami, nie tylko zgłaszalności na badania profilaktyczne. Istotna jest poprawa efektywności programu szczepień przeciw HPV, lepsza edukacja zdrowotna w szkołach, wprowadzenie testu HPV DNA w raku szyjki macicy. Kolejną rzeczą jest wprowadzenie testu FIT w profilaktyce raka jelita grubego. Chcielibyśmy również, by informacje na temat profilaktyki znajdowały się na Indywidualnym Koncie Pacjenta, by było tam wiele spersonalizowanych informacji dotyczących profilaktyki – dla konkretnego pacjenta.

Czekamy też od Ministerstwa Zdrowia na umowę dotyczącą uruchomienia Narodowego Portalu Onkologicznego – z naszej strony jest on już gotowy. Kolejną rzeczą, na którą oczekujemy, jest wdrożenie Lung Cancer Unitów – ośrodków kompleksowej diagnostyki i leczenia raka płuca. Ten nowotwór jest wciąż największym zabójcą, a od dwóch lat projekt LCU jest zawieszony.

Ważnym elementem opieki onkologicznej są również kompleksowe badania patomorfologiczne. Wiele już się zmieniło, konieczne jest jednak poprawienie akredytacji w diagnostyce.

Gdyby to wszystko udało się zrealizować w 2024 roku, to moglibyśmy mówić o sukcesie.

Jak ocenia Pan dziś stopnień realizacji Narodowej Strategii Onkologicznej? Idziemy zgodnie z jej zapisami?

66 proc. zadań jest realizowanych zgodnie z zapisami, pozostałe części są przesuwane w czasie, modyfikowane. Część musiało zostać zaktualizowane, jednak w wielu sprawach mamy opóźnienia, np. z wprowadzeniem testu HPV DNA w raku szyjki macicy.

Na jakim etapie znajduje się tworzenie wytycznych diagnostyczno-terapeutycznych? Dla jakich nowotworów już udało się je opracować?

Wytyczne diagnostyczno-terapeutyczne, które już zostały opracowane i od początku były tworzone w Polsce, dotyczą nowotworów klatki piersiowej, czerniaków i innych nowotworów skóry, mięsaków, raka gruczołu krokowego, raka pęcherza, raka nerkowokomórkowego, wątrobowokomórkowego, raka tarczycy, a także nowotworów neuroendokrynnych. Wykonaliśmy też adaptację wytycznych NCCN w przypadku raka szyjki macicy, jajnika, okrężnicy, nowotworów ośrodkowego układu nerwowego, nowotworów głowy i szyi, a także raka piersi.

Na 2024 rok planujemy stworzenie wytycznych diagnostyczno-terapeutycznych dla raka odbytnicy, odbytu, nowotworów macicy, trzonu macicy, sromu, żołądka, przełyku, a także aktualizację części wytycznych. Powinniśmy ukończyć w tym roku tworzenie większości wytycznych.

Czy polskie wytyczne są opracowywane zgodnie z możliwościami leczenia zawartymi w programach lekowych?

Wytyczne zawierają zarówno opcje finansowane w Polsce, jak niefinansowane. Oprócz tego tworzymy także tzw. kluczowe wytyczne, które zawierają tylko terapie finansowane ze środków publicznych. To konieczne, gdyż jeśli wytyczne mają stanowić podstawę dla mierników, to muszą być oparte o to, co jest finansowane. Nie można przecież oceniać jakości, opierając się na wytycznych zawierających procedury, które nie są finansowane. Wszystkie wytyczne są przekazane do Krajowej Rady Onkologicznej.

Wytyczne będą obowiązywać każdego lekarza, w każdym ośrodku w Polsce?

Oczywiście, opracowane wytyczne już znajdują się na stronie Narodowego Instytutu Onkologii – są tam zawarte jako wytyczne Krajowego Ośrodka Monitorującego. Kluczowe wytyczne będą służyły głównie budowaniu wskaźników.

Wracając do profilaktyki i szczepień przeciw HPV – jak ocenia Pan ich realizację?

Do tej pory zaszczepiło się tylko ok. 20 proc. dzieci w wieku 12 i 13 lat. To niewiele; chcielibyśmy, by zaszczepiło się ponad 60-70 proc. Uważam, że jest to realne, przy dobrej akcji informacyjnej. Szczepionki są dostępne. Jednak jak do tej pory dotarcie z akcją informacyjną do rodziców oraz młodzieży było niewystarczające.

Przede wszystkim nie było promocji szczepień w szkołach; mam nadzieję, że to się zmieni. Czekam na działania nowych Pań Minister – minister zdrowia i minister edukacji.

Szczepienia powinny być realizowane także w szkołach?

Tak byłoby najprościej, gdyż wtedy dotarcie do młodzieży jest największe. Jednak ponad 5 tys. placówek Podstawowej Opieki Zdrowotnej ma podpisaną umowę na szczepienia. Nie jest więc trudno dotrzeć do punktu szczepień i zaszczepić się. Szczepionki są dostępne.

W Polsce jest coraz więcej zachorowań na nowotwory, również z powodu starzejącego się społeczeństwa. Jak ocenia Pan kadry w polskiej onkologii: myślę tu zarówno o nowych miejscach specjalizacyjnych, jak o chętnych do wybierania tej specjalizacji. Czy mamy wystarczającą liczbę onkologów w stosunku do liczby chorych na nowotwory?

Myślę, że sytuacja poprawia się, jednak wciąż onkologia jest specjalizacją deficytową. Brakuje onkologów. Ministerstwo Zdrowia prowadziło kampanię „Onkologia – włącz medyczną pasję”, która ma na celu zachęcenie młodych lekarzy do wybierania tej specjalizacji. Uważam, że kampania była interesująca, jednak dotarcie do studentów i młodych lekarzy mogłoby być lepsze. Mam nadzieję, że uda nam się to poprawić.

Zachęcałby Pan młodych lekarzy do jej wyboru?

Oczywiście; ja nie miałem żadnych wątpliwości, gdy wybierałem tę specjalizację. Być może jest trudna, ale wiele specjalizacji jest trudnych. Poza tym leczenie nowotworów to dziś praca zespołowa, lekarz nie jest pozostawiony sam sobie. Może również specjalizować się tylko w części onkologii. Onkologia bardzo mocno się rozwija, są ogromne przełomy w leczeniu. Warto podkreślać sukcesy tej dziedziny medycyny. To bardzo przyszłościowa, nowoczesna specjalizacja.

Rozmawiała: Katarzyna Pinkosz

Artykuł Prof. Piotr Rutkowski: Rok wyzwań w onkologii pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Głównym celem kampanii „Powiedz Tak Szczepieniom” jest popularyzacja obowiązkowych szczepień dzieci z ukraińskich rodzin uchodźczych i wzrost wskaźnika szczepień wśród ukraińskich dzieci w wieku 6 – 60 miesięcy. Obowiązkowe szczepienia, które propagujemy wśród ukraińskich matek, obejmują szczepienia przeciwko gruźlicy, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, odrze, różyczce śwince oraz przeciwko polio – mówi dr n. med. Alicja Karney z Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie.

Właśnie trwa kampania „Powiedz Tak Szczepieniom”, której głównym organizatorem jest Fundacja Instytutu Matki i Dziecka, a współorganizatorem UNICEF. Ostatnio temat szczepień jest dość często podejmowany przez rozmaite organizacje, co widzimy m. in. w akcjach społecznych. Kampania „Powiedz TAK Szczepieniom” różni się od innych, gdyż jest skierowana do konkretnej grupy odbiorców…

Istotnie, a to wynika z celu, jaki sobie założyliśmy. Głównym celem kampanii jest popularyzacja obowiązkowych szczepień dzieci z ukraińskich rodzin uchodźczych i wzrost wskaźnika szczepień wśród ukraińskich dzieci w wieku 6 – 60 miesięcy. W zasadzie kampania jest skierowana do dwóch grup odbiorców – ukraińskich matek, które zachęcamy do tego, by szczepiły swoje dzieci oraz do polskich lekarzy pediatrów, pielęgniarek i położnych, których edukujemy, jak przekazywać ukraińskim matkom informacje o korzyściach płynących ze szczepień, jak rozmawiać z nimi na ten temat, jak rozwiewać wątpliwości i jak radzić sobie z emocjami. Aby nie straszyć, nie epatować emocjami, ale informować w pozytywnym tonie, bez presji. Obowiązkowe szczepienia, które propagujemy wśród ukraińskich matek, obejmują szczepienia przeciwko gruźlicy, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, odrze, różyczce śwince oraz przeciwko polio.

Co jest największym problemem i barierą w rozmowach z ukraińskimi mamami o obowiązkowych szczepieniach? Zapewne język…

Język faktycznie stanowi problem, jest utrudnieniem, ale nie tak wielkim, jak by się wydawało. Po pierwsze, coraz więcej matek, zwłaszcza tych lepiej wykształconych i tych, które zamierzają zostać w naszym kraju, coraz lepiej radzi sobie z komunikacją po polsku. Wiele z tych, które jeszcze sobie nie radzą, przychodzi do lekarza z dzieckiem i w towarzystwie osoby, dobrze mówiącej po polsku. Po drugie, przygotowaliśmy i nadal przygotowujemy materiały równolegle w dwóch językach, po polsku i po ukraińsku, broszury, które są widoczne w placówkach służby zdrowia, w aptekach.

Natomiast problemem jest brak dokumentacji ukraińskiego dziecka czy nieczytelna lub niezrozumiała dokumentacja. I to bywa jednym z częstszych powodów niezaszczepienia dziecka. Nasze placówki często wymagają przetłumaczonej dokumentacji, co ze względu na koszty i/lub brak wiedzy, gdzie takie tłumaczenie można zrobić, może powodować, że pacjent już nie wraca do placówki. To pokazuje, jak ważna jest informacja, pewnego rodzaju „ściągawka” przygotowana już dla polskiego personelu, obejmująca m. in. informacje, jakie szczepionki były i są dostępne na rynku ukraińskim, jaka jest ich nazwa – pisana fonetycznie i cyrylicą, w tym też podanie nazw chorób, też po polsku i po ukraińsku, jakich dana szczepionka dotyczy, jaki jest jej skład, a jeśli to możliwe, jak postępować w sytuacji, gdy pacjent nie otrzymał wszystkich dawek – czy można go doszczepić, a jeśli tak, to czym, czy trzeba powtarzać szczepienie.

W ramach kampanii Fundacja Instytutu Matki i Dziecka przeprowadziła badanie jakościowe, dotyczące postaw i doświadczeń polskich lekarzy i pielęgniarek, mających styczność z uchodźcami z Ukrainy, na temat problematyki szczepień dzieci. Co z tego badania wynika? Czy wynik już może świadczyć o sukcesie podjętych działań, czy jeszcze nie?

Chyba za wcześnie o mówieniu o sukcesie, choć z pewnością jest lepiej. Ale wynik tego badania pokazał nam, co jest jeszcze do zrobienia. Na pewno potrzeba więcej działań edukacyjnych, poczynając od szerszej oferty materiałów informacyjnych dostępnych w przychodniach i w aptekach – na temat samych szczepień, różnic w kalendarzach szczepień między naszymi krajami, wyjaśnienia, skąd się bierze obowiązek prawny szczepień i dlaczego szczepimy na choroby „już nieistniejące”. Dziś kampanię przeprowadzamy w różnych miejscach, gdzie mogą pojawić się ukraińskie dzieci – w poradniach podstawowej opieki zdrowotnej, aptekach, żłobkach, przedszkolach, tam też znajdują się nasze broszury i plakaty. Jednak takich miejsc powinno być więcej, może warto, aby tym tematem zainteresowały się urzędy gminy, które przecież często maja do czynienia z ukraińskimi uchodźcami, może warto, poza umieszczaniem broszur i plakatów w placówkach oświatowych, realizować w nich akcje informacyjne i edukacyjne. Dodatkową korzyścią takich działań jest edukowanie naszych polskich dzieci i ich rodziców, którzy też nie zawsze przestrzegają kalendarza szczepień.

Wreszcie, rozpatrujemy również przygotowanie odpowiednich ankiet dla mam ukraińskich dzieci, które pomogłyby szybciej i dokładniej przeprowadzać wywiad na temat szczepień, jakie dziecko przechodziło w Ukrainie.

Działacie też w mediach społecznościowych, jak oceniacie ich skuteczność, jeśli chodzi o edukację ukraińskich matek?

To oczywiste, że staramy się wykorzystywać różne drogi, także te społecznościowe, a w tym te, z których korzystają uchodźcy z Ukrainy. Organizujemy czaty z ukraińskimi i polskimi lekarzami, spotkania eksperckie, webinary. Podczas wielu z nich rozwiewamy mity, z jakimi spotykamy się w rozmowach z ukraińskimi matkami, które uważają np., że szczepienia są mało istotne i podchodzą do nich dość niefrasobliwie, nie widzą potrzeby szczepienia na choroby, których już nie ma, a za taka uważają gruźlicę. A kiedy już zapoznają się z polskim kalendarzem szczepień, to uważają go za zbyt bogaty i są przeprowadzane zbyt często.

Kiedy, w jakich warunkach lekarz powinien rozmawiać z ukraińską matką, żeby nabrała ona zaufania do niego, przekonała się, że warto i trzeba zaszczepić dziecko? I żeby wróciła na kolejne szczepienie? Zakładając, że bariera językowa została już przełamana.

Chyba najlepszym momentem do przeprowadzenia takiej rozmowy jest sytuacja, gdy dziecko pojawia się w przychodni, będąc zdrowym, np. podczas pierwszej rejestracyjnej czy kontrolnej wizyty. Wówczas lekarz będzie miał więcej czasu, żeby spokojnie porozmawiać o szczepieniach. Zapewne i tak będzie miał go za mało, żeby poruszyć wszystkie wątki, ale niech powie o tym, co najważniejsze – dlaczego szczepienia są tak istotne dla zdrowia i dalszego zdrowego rozwoju dziecka. A jeśli matka będzie miała pytania, powinien na nie odpowiedzieć, zgodnie z aktualną wiedzą medyczną. I, jeszcze raz podkreślę, nie straszyć, ale wykazać się życzliwością i cierpliwością.

Nam wszystkim powinno zależeć na tym, żeby jak najwięcej ukraińskich dzieci zostało zaszczepionych, żeby, stykając się z naszymi dziećmi, czy to w przedszkolach, szkołach, czy innych okolicznościach, nie zarażały…

Otóż to. I ten argument przemawia za słusznością naszej kampanii „Powiedz TAK szczepieniom”.

Rozmawiała: Bożena Stasiak

Artykuł Dr n. med. Alicja Karney: Powiedz TAK szczepieniom pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Ministerstwo Zdrowia opublikowało listę bezpłatnych leków dla osób po 65. roku życia. Oprócz szczepionki przeciw grypie znalazła się na niej też szczepionka przeciw pneumokokom.

Pneumokoki są jedną z najczęstszych przyczyn pozaszpitalnych, bakteryjnych zakażeń układu oddechowego takich jak zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok oraz zaostrzenie przewlekłego zapalenia oskrzeli. Są też najczęstszą przyczyną pozaszpitalnego zapalenia płuc u dorosłych. Inwazyjne, najbardziej  niebezpieczne postacie choroby pneumokokowej to zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, sepsa czy inwazyjne zapalenie płuc. Do czynników predysponujących do ciężkiego przebiegu choroby pneumokokowej zaliczane są m.in. zaawansowany wiek, choroby przewlekłe oraz obniżona odporność. Zakażenie    pneumokokami    występuje we wszystkich grupach wiekowych, ale szczególnie narażone są małe dzieci poniżej 2. r.ż. i osoby dorosłe powyżej 65 lat. Pneumokoki są odpowiedzialne za najwyższą śmiertelność w grupie zakażeń bakteryjnych, co więcej coraz częściej stają się one oporne na antybiotyki.

W ostatnich latach liczba przypadków choroby pneumokokowej dynamicznie wzrasta. W lipcu 2023 r. NIZP PZH odnotował niemal dwukrotnie więcej przypadków chorób wywołanych przez pneumokoki niż w analogicznym okresie roku ubiegłego. Podobnie w 2022 roku w Polsce zanotowano blisko 80% wzrost zapadalności na inwazyjną chorobę pneumokokową, w porównaniu do roku poprzedzającego.

Szczepienia przeciw pneumokokom dla osób dorosłych są zalecane w Programie Szczepień Ochronnych (PSO), a także przez wiele towarzystw naukowych. – Cieszymy się, że na finalnej liście, którą przedstawiło Ministerstwo Zdrowia znalazły się szczepionki, które są najprostszym sposobem wdrażania profilaktyki chorób zakaźnych. Profilaktyka szczepienna jest niezwykle istotna w zabezpieczeniu populacji senioralnej przed ciężkim przebiegiem i powikłaniami chorób układu oddechowego. Wpisanie szczepień na listy bezpłatnych leków dla seniorów są dobrym krokiem na drodze do realizacji postulatów wprowadzających w Polsce ideę life course immunization, czyli dostępu do szczepień na każdym etapie naszego życia – mówi prof. dr hab. Adam Antczak, przewodniczący Rady Naukowej Ogólnopolskiego programu Zwalczania Chorób infekcyjnych.

Szczepienie przeciw pneumokokom jest 1-dawkowe i można szczepić się jednoczasowo razem ze szczepionką przeciw grypie podczas jednej wizyty szczepiennej. Aby uzyskać ochronę, wystarczy, że osoba dorosła zaszczepi się przeciw pneumokokom raz w życiu.

Szczepienia przeciw grypie: dla kogo bezpłatne, dla kogo w refundacji

Na liście bezpłatnych leków dla osób powyżej 65. roku życia i poniżej 18 lat znalazły się też szczepionki przeciw grypie. Dla osób powyżej 65. roku życia szczepionka przeciw grypie będzie bezpłatna. Szczepionki przeciw grypie będą też bezpłatne dla dzieci i młodzieży do 18. roku życia, a także dla kobiet w ciąży. Dla osób w wieku 18-65 lat szczepionka Influvac Tetra jest z refundacją 50 proc. Szczepionka Vaxigrip Tetra jest z refundacją 50% dla dorosłych w wieku 18-64 lata z grup ryzyka.

Artykuł Bezpłatne szczepienia przeciw pneumokokom dla osób 65 plus pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

W ostatnich latach szczepienia dorosłych stały się jeszcze ważniejsze, ponieważ doszły dwa czynniki: po pierwsze wiemy, że wrażliwość na choroby zakaźne rośnie wraz z wiekiem; po drugie postęp medycyny sprawił, że wiele osób choruje przewlekle, leczy się z powodu chorób nowotworowych, autoimmunologicznych, przyjmuje leki ograniczające odporność. Biorąc pod uwagę to, że mamy społeczeństwo starzejące się i coraz bardziej chorujące, szczepienia dla dorosłych nabierają coraz większego znaczenia – mówi prof. dr hab. n. med. Jacek Wysocki, kierownik Katedry Profilaktyki Zdrowotnej na Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu.

Coraz częściej mówi się dziś o szczepieniach dla dorosłych, o kalendarzu szczepień dla dorosłych. Czy dorośli powinni się szczepić?

Oczywiście, że tak. Pod tym względem jesteśmy mocno opóźnieni w stosunku do wielu krajów, w których szczepienia dorosłych stały się popularne już wiele lat temu. Szczepienia zaczęły się u dzieci, bo w tej grupie było najwięcej zgonów z powodu chorób zakaźnych. Śmiertelność dzieci znacznie spadła, ponieważ dzięki szczepieniom ograniczyliśmy groźne choroby, jak krztusiec, odra, błonnica, poliomyelitis.

Jednak  nie  tylko  dzieci,  ale  też  dorośli  chorują  na różnego rodzaju choroby zakaźne. Pierwszym przykładem była grypa, która też dla dorosłych może być niebezpieczna. W zasadzie szczepienie przeciw grypie było pierwszym, które szerzej pojawiło się u dorosłych.

W ostatnich latach szczepienia dorosłych stały się jeszcze ważniejsze, ponieważ doszły dwa czynniki: po pierwsze wiemy, że wrażliwość na choroby zakaźne rośnie wraz z wiekiem. Mamy coraz więcej osób w wieku powyżej 70, 80 lat; dla tych osób wiele chorób zakaźnych jest bardzo groźnych. Druga rzecz: postęp medycyny sprawił, że wiele osób choruje przewlekle, leczy się z powodu chorób nowotworowych, autoimmunologicznych, przyjmuje leki ograniczające odporność. Biorąc pod uwagę to, że mamy społeczeństwo starzejące się i coraz bardziej chorujące, szczepienia dla dorosłych nabierają coraz większego znaczenia. Proszę zwrócić uwagę, że gdy podawano raporty zgonów w czasie epidemii COVID-19, to bardzo często pojawiało się stwierdzenie „z chorobami współistniejącymi”. Chorzy na cukrzycę, osoby z dużą otyłością były bardziej wrażliwe na COVID niż inni. Te uwarunkowania powodują, że powinniśmy poważnie spojrzeć na możliwość szczepienia dorosłych.

Szczepienia dzieci są akceptowane w społeczeństwie, zdecydowana większość rodziców szczepi dzieci według kalendarza. Czy powinno się stworzyć kalendarz szczepień także dla dorosłych? I jak właściwie skłonić ich do szczepień?

Taki kalendarz już jest, bo w kalendarzu szczepień ochronnych, który ukazuje się co roku, jest dział „szczepienia zalecane” – dla dorosłych, osób starszych, obciążonych chorobami przewlekłymi, kobiet w ciąży. W Stanach Zjednoczonych są tabele szczepień dla dzieci i dla dorosłych. Można to sprawdzić na stronie cdc.gov; są tam dwa rodzaje tabel, w jednej bierze się pod uwagę wiek, a w drugiej pacjenci są podzieleni według chorób przewlekłych. Lekarz może łatwo sprawdzić, jakie szczepienia są konieczne dla chorego na cukrzycę, niewydolność nerek czy astmę. W Polsce wymaga to pewnego uporządkowania, bo w zasadzie zalecenia są, ale mało przejrzyste.

Innym problemem jest to, że niewielu dorosłych się szczepi. Po pierwsze nie ma tradycji szczepień dla dorosłych, po drugie ludzie mało na ten temat wiedzą. Polska należy do krajów o bardzo słabej realizacji szczepień przeciwko grypie. W wielu krajach średnie są w okolicach 50%, a u osób starszych jeszcze więcej; Unia Europejska chciałaby, żeby przynajmniej 65% osób starszych szczepiło się przeciwko grypie. W Polsce wygląda to źle; w ogólnej populacji przeciw grypie szczepi się ok. 4 proc. Polaków. Znacznie lepiej to jednak wygląda w grupie osób 65+: tu szczepi się ok. 22% osób, czyli 5-6 razy więcej. Okazuje się, że osoby starsze są bardziej wyczulone na punkcie własnego zdrowia i zdają sobie sprawę, że grypa, zapalenie płuc mogą je zabić. Idą się szczepić, więc na pewno dużą rolę odgrywa świadomość i edukacja.

W tym roku ruszył program szczepień przeciwko HPV dla 12. i 13.-latków. Dużo mówi się, co to za wirus i czym grozi. Edukacja: prosta i przemawiająca do ludzi, jest bardzo ważna. Kluczem są jednak moim zdaniem lekarze rodzinni. Tu jest potrzebna jeszcze większa edukacja i zwrócenie uwagi lekarzy rodzinnych, aby proponowali pacjentom szczepienia w czasie wizyt. Nie zawsze mają na to czas, jednak wielu lekarzy pyta starsze osoby, czy zaszczepiły się przeciwko grypie, pneumokokom. Bardzo się cieszę, że będą możliwe szczepienie grypie w aptekach. Z epidemii COVID-19 mamy już doświadczenia, że taki system szczepienia w aptekach działa.

Kluczem jest większa edukacja, ale też lekarze rodzinni i lepsza dostępność do szczepień?

Zawsze mówimy, że pacjent nie może mieć kłopotu z wykonaniem szczepienia. W przypadku takich szczepień jak grypa, wystarczy, żeby osoba chcąca się zaszczepić, wypełniła ankietę; jeśli nie wynikają z niej jakiekolwiek większe zagrożenia dla pacjenta, to farmaceuta może wykonać szczepienie. Jeżeli dostrzeże w ankiecie, że pacjent na coś choruje przewlekle, to oczywiście może go odesłać do lekarza rodzinnego, by on podjął decyzję.

Nadal jednak wiele osób wierzy, że nie zachoruje; a jeśli zachoruje, to poradzi sobie. Uważa, że szczepionka bardziej zaszkodzi niż niezaszczepienie.

Gdy zastanawiamy się, czy zaproponować szczepienie, to zawsze robimy zestawienie ryzyka związanego z zachorowaniem i związanego z zaszczepieniem. Jeżeli ryzyko związane z zachorowaniem wielokrotnie przekracza związane z zaszczepieniem, to odpowiedź jest prosta – lepiej się zaszczepić. Grypę młody człowiek najczęściej przechoruje bez ciężkich następstw. Natomiast im jest starszy, tym następstwa są coraz cięższe. U osób 50+, 60+ następstwa mogą być bardzo poważne. Oczywiście, jeżeli młody człowiek pyta mnie, czy nie musi się szczepić przeciwko grypie, to ja nie będę odradzał szczepienia, bo rzadko – ale jednak – u młodych ludzi zdarzają się bardzo ciężkie powikłania po grypie. Wiele osób nie ma świadomości, że jedną z najczęstszych przyczyn ciężkiej niewydolności serca, która wymaga przeszczepienia serca u młodych ludzi, jest ciężki przebieg grypy z zapaleniem mięśnia sercowego. Mięsień sercowy jest tak uszkodzony, że tylko przeszczep może uratować życie. Nie można powiedzieć, że młodzi są uodpornieni i bezpieczni wobec grypy. A gdy spojrzymy na statystykę, to z każdym rokiem jest większe ryzyko ciężkiego przebiegu.

Wspomniał Pan o szczepionkach przeciwko grypie, przeciwko pneumokokom u osób starszych. A nowa szczepionka, np. przeciwko półpaścowi: warto z niej skorzystać?

Szczepionki przeciwko półpaścowi były już stosowane za granicą, szczególnie w Stanach Zjednoczonych. Minusem było to, że nie nadawały się do stosowania u osób przewlekle chorych, z obniżoną odpornością. Natomiast obecnie na rynek weszła nowa szczepionka, która nie jest oparta na żywym wirusie, tylko białku tego wirusa, jest więc bezpieczna dla osób z obniżoną opornością. Półpaśca wywołuje ten sam wirus, co ospę wietrzną. Jako dzieci w znakomitej większości zakażamy się wirusem ospy wietrznej; jest to wirus należący do grupy wirusów podlegających fazie latencji. Gdy dziecko przechoruje ospę wietrzną, to wirus częściowo pozostaje w organizmie, chowa się w komórkach zwojów nerwowych i tam pozostaje. Jeżeli dojdzie do osłabienia odporności, np. związanego ze starzeniem się organizmu, to wirus może się reaktywować. Wtedy drogami włókien nerwowych wędruje do skóry i wywołuje lokalne zmiany w postaci rumienia, pęcherzyków, swędzenia, bólu itd. Z reguły układają się na połowie ciała (stąd nazwa półpasiec – pół pasa). Zachorowanie na półpasiec jest nieprzyjemne, natomiast większym problemem jest to, że u części chorych pozostaje bardzo dolegliwa neuralgia popółpaścowa. Zmiany na skórze znikają, a zostają bardzo silne bóle, które trwają miesiącami. Pacjenci szukają pomocy w poradniach leczenia bólu przewlekłego, używają różnych leków przeciwbólowych, które są mało skuteczne. Gdybyśmy mogli zapobiec półpaścowi, to zapobieglibyśmy także ciężkim powikłaniom w postaci neuralgii popółpaścowej.

Dla kogo ta szczepionka jest przeznaczona?

Szczepionka jest przeznaczona dla dwóch grup osób. Pierwsza to osoby w wieku 50+, a druga to osoby od 18. roku życia, które mają obniżenie odporności

z uwagi na choroby przewlekłe – biorą leki upośledzające odporność, leczą się z powodu nowotworów itd. Ta szczepionka pozwala im uodpornić się przeciwko reaktywacji wirusa ospy, zapobiec półpaścowi. Konieczne jest przyjęcie dwóch dawek preparatu: powinno to wystarczyć do końca życia. Badania wykazały, że szczepionka jest skuteczna także w starszych grupach wiekowych, jak również u osób z chorobami przewlekłymi.

Niestety, w Polsce jest to szczepionka zalecana, co oznacza, że pacjent musi zapłacić za nią, co jest już ograniczeniem w przypadku starszej populacji. Stąd też apel na przyszłość, aby starszym osobom refundować szczepienia. To się stało w przypadku grypy. Uważam jednak, że powinien powstać program szczepień dla dorosłych; należałoby zastanowić się, komu szczepienie refundować. Tu na pewno nie będzie obowiązkowości, tylko dostępność. Jeżeli dorosły będzie chciał, to powinien się zaszczepić.

Problemem jest też kwestia świadomości. Jak Pan profesor wspomniał, chorujemy w dzieciństwie na ospę wietrzną, większość przechorowała ją bardzo lekko, więc też ta świadomość zagrożenia półpaścem jest niewielka.

Świadomość zagrożenia niestety jest mała i to jest niebezpieczne. Ludzie nie wiedzą, że ospa – w innej postaci – może ich jeszcze dotknąć, i to w bardzo ciężki sposób.

Wspomniał Pan, że warto byłoby stworzyć kalendarz szczepień, a być może także – wzorem listy bezpłatnych leków 65+ – także listę bezpłatnych szczepień dla osób 65+?

O czymś takim myślimy: powinien powstać kalendarz szczepień dla dorosłych, poparty formami refundacji. Drzwi zostały uchylone: osoba mająca 75 lat lub więcej może iść do apteki i dostanie na receptę za darmo szczepionkę przeciw grypie; zaś osoba młodsza – za 50% odpłatności. To wspiera rozwój szczepień dla dorosłych.

Gdyby miał Pan sporządzić kalendarz szczepień dla osób starszych, to jakie szczepienia by się tam znalazły?

Na pewno szczepienie przeciwko grypie, pneumokokom, raz na 10 lat szczepienie przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi oraz szczepienie przeciw półpaściowi. To na początek – takie minimum dla osób starszych.

Czy jest szansa, żeby lekarze rodzinni mówili o szczepieniach pacjentom?

Edukujemy lekarzy rodzinnych w tym zakresie, oni  o tym wiedzą, w zależności od stopnia obciążenia i możliwości czasowych część z nich przypomina swoim pacjentom o szczepieniach. Są one częścią działań profilaktycznych. Możemy jednak zadać sobie pytanie, ile polski lekarz rodzinny ma czasu na profilaktykę? Głównie zajmuje się leczeniem, natomiast powinien znaczącą część swego czasu pracy poświęcić działaniom profilaktycznym. Szczepienia to tylko jeden z elementów profilaktyki, powinny też być przeprowadzane badania okresowe, sprawdzenie BMI, rozmowa na temat palenia papierosów. Profilaktyka się najbardziej opłaca.

Rozmawiała: Katarzyna Pinkosz

Artykuł Prof. dr hab. n. med. Jacek Wysocki: Powinien powstać program szczepień dla dorosłych pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Szczepienia powinny być abecadłem naszych zachowań prozdrowotnych. Przemysł farmaceutyczny rozwija się, powstają nowe preparaty, technologia mRNA jest bardzo obiecująca, wydaje się, że zdominuje produkcję i powstawanie nowych szczepionek – mówi prof. Iwona Paradowska-Stankiewicz, krajowy konsultant w dziedzinie epidemiologii, kierownik Pracowni Epidemiologii  Chorób Zwalczanych Drogą Szczepień w Zakładzie Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH-PIB.

Podkarpacie, Małopolska, Wielkopolska: w tych miejscach już odnotowano zakażenia legionellozą. Czy to może się powtórzyć w całej Polsce?

Legionelloza może pojawić się w każdym miejscu Polski. Bakteria Legionella stale bytuje w środowisku; lubi zwłaszcza instalacje wodociągowe, kanalizacyjne, klimatyzacyjne, wieże chłodnicze, stawy, fontanny, prysznice. Mieliśmy falę upałów, a ta bakteria bardzo dobrze się czuje w temperaturze 25-50 stopni C., w której doskonale się namnaża. Dla nas jest szczególnie niebezpieczna, gdy dochodzi do rozpylenia wody zawierającej bakterie, powstaje aerozol, który wdychamy.

Czy tylko osoby starsze są zagrożone legionellozą?

Nie. Bakteria jest szczególnie niebezpieczna dla osób starszych, ale także dla osób w każdym wieku, które chorują choroby przewlekłe, mają zaburzoną odporność. U tych osób zakażenie może wywołać ciężkie zapalenie płuc, konieczność stosowania antybiotyków, które nie zawsze okazują się skuteczne. Może pojawić się sepsa. Warto pamiętać, że okres inkubacji choroby jest różny – może to być od 2 do 10 dni. Jeśli dojdzie do zapalenia płuc, to objawy narastają gwałtownie.

Chlorowanie wody, wyłączenie fontann: to działania służb epidemiologicznych. A co każdy z nas może zrobić, by się nie zarazić?

Przede wszystkim pamiętajmy, że w przypadku legionellozy to zupełnie inna profilaktyka niż w przypadku COVID. Osoba chora nie zakaża innych osób, zakażenie nie przenosi się z człowieka na człowieka, nawet gdy chory kaszle. Tym niemniej zawsze warto nosić maseczkę w przypadku kontaktu z osobą chorą: może ona być zakażona różnymi patogenami.

Działania profilaktyczne to chlorowanie wody, czyszczenie klimatyzacji, wyłączenie fontann, niekorzystanie z miejsc publicznych, gdzie może dochodzić do rozpylenia aerozolu wodnego. W domu warto pamiętać o prostych zasadach, np. żeby odkręcając kurek w łazience czy w kuchni po dłuższym czasie, gdy nie używamy wody, odczekać 1-2 min., by woda znajdująca się w rurach spłynęła i dopiero potem korzystać z prysznica. Warto też zdezynfekować końcówki kranu czy prysznica środkami zawierającymi chlor. Lepiej też pić wyłącznie przegotowaną wodę.

Jeśli takie fale upałów będziemy mieć częściej, to oznacza, że ryzyko zakażeń będzie się powtarzać?

Niestety, tak. Legionella jest bakterią powszechnie występującą w środowisku, w sieci wodociągowej, kanalizacyjnej i w sprzyjających warunkach tzn. w wysokiej temperaturze szczególnie łatwo się namnaża.

Może lepiej, żeby w upał fontanny były wyłączone? Lub profilaktycznie stosować więcej chloru do wody wodociągowej?

Jeśli chodzi o fontanny, to często dają one choć chwilowy oddech w czasie upałów. Być może w okresie upałów powinny być częściej dezynfekowane. W sytuacji występowania ogniska zachorowań, gdy nie znamy źródła zakażenia, konieczne jest wyłączenie fontann, jak to zostało zrobione w Rzeszowie. Ponadto stosuje się metodę dezynfekcji sieci wodociągowej za pomocą odpowiedniej dawki chloru, około 20 razy większej niż dawka standardowa stosowana do chlorowania wody. Standardowa dawka chloru wynosi 0,3 miligramy na decymetr sześcienny, natomiast zastosowana w Rzeszowie do płukania sieci wodociągowej wynosiła 6 miligramów na decymetr sześcienny.

Mówimy dużo dziś o legionellozie i zapaleniu płuc, które może wywołać Legionella, ale nie jest to jedyny patogen, który może wywołać poważne zapalenie płuc mogące skończyć się zgonem.

Tak, i część osób jest bardzo narażona na takie zachorowanie, dlatego warto się przed tym chronić, korzystając ze szczepień. Mówiąc o dorosłych, warto skoncentrować się na kilku chorobach, którym można zapobiec, stosując szczepienia. Jednym z nich jest szczepienie przeciw pneumokokom, bakterii Streptoccocus pneumoniae, która jest bardzo groźna. Mając oręż w postaci szczepienia, które może uchronić nas przed chorobą i jej powikłaniami, powinny zaszczepić się osoby dorosłe, a zwłaszcza z grup ryzyka. W grupach ryzyka są osoby powyżej 50. roku życia, a także osoby z chorobami przewlekłymi, bez względu na wiek – nawet 20-30-letnie.

Druga ważna szczepionka to szczepionka przeciw grypie. Po zachorowaniu na grypę również zdarzają się poważne powikłania, m.in. w postaci zapalenia płuc, ale także zapalenia mięśnia sercowego, zapalenia nerek, stawów, mogące prowadzić do poważnych powikłań, a nawet zgonu. W kontekście pandemii COVID-19 pamiętajmy też o zaszczepieniu się przeciw COVID-19. Ta choroba nie zniknęła – wirus SARS-CoV-2 nadal jest obecny, zmienia się, stara się „przechytrzyć” nasz układ immunologiczny. Nawet w obecnym sezonie wakacyjnym okazało się, że pojawiły się dwa nowe jego subwarianty. Jednocześnie prowadzone są badania dotyczące skuteczności szczepień. Pozytywna jest informacja, że szczepionki, które będą dostępne jesienią, są skuteczne także przeciw nowym wariantom wirusa. Warto już teraz zaplanować szczepienie, by zabezpieczyć siebie, a jednocześnie osoby z najbliższego otoczenia przed groźnymi infekcjami dróg oddechowych.

A nowa szczepionka przeciw RSV?

Zachorowania spowodowane wirusem RS dotyczą nie tylko małych dzieci – o czym mówimy od lat – ale też osób dorosłych. To wirus niebezpieczny dla osób starszych, zwłaszcza z chorobami współistniejącymi. Dlatego to bardzo dobrze, że pojawia się szczepionka, dzięki której będzie można z tym wirusem skutecznie walczyć.

Często trudno mówić o nowych szczepieniach, podczas gdy wciąż jest problem ze stosowaniem  szczepionek, które dobrze znamy, np. przeciw grypie…

To swego rodzaju fenomen, że mając takie doświadczenia i dane dotyczące zachorowań, nadal zbyt rzadko korzystamy z możliwości szczepień, a wydaje się, że to powinno być podstawą, abecadłem naszych zachowań prozdrowotnych. Przemysł   farmaceutyczny rozwija się, powstają nowe preparaty, technologia mRNA jest bardzo obiecująca, wydaje się, że zdominuje produkcję i powstawanie nowych szczepionek. Po zaszczepieniu tylu milionami dawek wiemy już, że te szczepionki są bezpieczne.

Rozmawiała: Katarzyna Pinkosz

Artykuł Prof. Iwona Paradowska-Stankiewicz: Pamiętając o legionellozie, nie zapominajmy o innych przyczynach groźnego zapalenia płuc pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Zakażenie RSV w grupach wysokiego ryzyka może zaostrzyć przebieg chorób współistniejacych i mieć tak poważny przebieg, że będzie to wymagało pobytu na oddziale intensywnej terapii. Dlatego szczepienia przeciwko RSV jak najszybciej powinny być refundowane, przynajmniej częściowo – mówi prof. dr n. med. Adam Antczak, kierownik Kliniki Pulmonologii Ogólnej i Onkologicznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, przewodniczący Rady Naukowej Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych.

Wirus RSV, syncytialny wirus oddechowy, z ang. Respiratory Syncytial Virus, to jeden z najpowszechniej występujących wirusów odpowiedzialnych za zachorowania sezonowe. Jeszcze do niedawna kojarzono go głównie z małymi dziećmi. Ostatnio coraz częściej podkreśla się jednak, że RSV występuje również u osób dorosłych, a dla tych w podeszłym wieku może być szczególnie groźny. Z czego wynika, że nagle o RSV, stanowiącym zagrożenie dla osób starszych, zrobiło się głośno?

Należy przede wszystkim podkreślić, że wirus RS może spowodować zakażenie u człowieka niezależnie od wieku, ale faktycznie największe zagrożenie stanowi dla małych dzieci, do 5. roku życia, oraz osób powyżej 60. roku życia. Zakażenia RSV były o wiele lepiej rozpoznawane u dzieci niż u dorosłych, u których nie myślano o tym wirusie, nie wykonywano testów. Kiedy dorosły pacjent pojawiał się u lekarza podstawowej opieki zdrowotnej z objawami wskazującymi na przeziębienie czy grypę, tak właśnie był diagnozowany. A to mogło być zakażenie RSV, co pokazałyby testy. Nieco paradoksalnie w rozpoznawaniu RSV u dorosłych pomogła… pandemia COVID-19. Zaczęto wówczas dokładniej diagnozować pacjentów i okazało się, że w wielu przypadkach doszło do tzw. tridemii, czyli jednoczesnego zakażenia wirusem grypy, wirusem SARS-CoV-2 i wirusem RS.

A objawy zakażenie RSV istotnie mogą być mylące i bez testów trudno zakażenie zdiagnozować…

Takie objawy, jak katar, kaszel, podwyższona temperatura lub gorączka, kichanie, drapanie w gardle, brak apetytu, najczęstsze w przypadku RSV, są typowe również dla zakażeń wirusem grypy czy SARS-CoV-2, stąd trudności w diagnostyce. Wiele zależy więc od lekarzy POZ, którzy powinni mieć świadomość, że tego typu objawy to nie musi być „zwykłe” przeziębienie czy grypa.

Wirus RSV jest bardzo zaraźliwy, współczynnik reprodukcji RO, ilustrujący jego zdolność do rozprzestrzeniania się wynosi ok. 3, co oznacza, że pojedynczy chory może zarazić trzy kolejne osoby. Niektórzy przechodzą zakażenie bezobjawowo, ale to nie oznacza, że nie mogą zarażać. Dlaczego RSV jest tak groźny dla osób starszych?

Jest  to  związane  ze  stanem  układu  odpornościowego. W miarę starzenia się, ulega on osłabieniu. Seniorzy są bardziej podatni na zakażenia różnymi patogenami, w tym RSV. Wirus ten, należący do wirusów oddechowych, atakuje górne drogi oddechowe, ale może przenieść się niżej, do dolnych dróg oddechowych, powodując ciężkie zapalenia płuc, w tym o bardzo ciężkim przebiegu, wymagającym hospitalizacji.

Wirus RS, podobnie jak inne wirusy oddechowe, przenosi się drogą kropelkową, ale – ponieważ może przeżyć nawet kilka godzin na skórze czy innych powierzchniach – można się zarazić, dotykając ich, a potem dotykając twarzy. Największą zakaźność wykazuje w ciągu pierwszego tygodnia od momentu wniknięcia do organizmu. RSV jest wirusem sezonowym. Najwięcej zakażeń przypada na okres jesienno-zimowy, zwłaszcza od końca grudnia do lutego.

Co jeszcze, poza wiekiem, wpływa na większe ryzyko zakażenie RSV u osób starszych i większe ryzyko poważnych powikłań, łącznie ze zgonem? A, biorąc pod uwagę, że z powodu zakażenia RSV w populacji osób 60+ w Europie każdego roku dochodzi do ok. 270 tys. hospitalizacji, ok. 20 tys. zgonów, a u ok. 3 mln. dochodzi do ostrego zakażenia dróg oddechowych, problem jest ogromny…

Większość osób powyżej 60. roku życia cierpi na przewlekłe choroby współistniejące, z których największe znaczenie ma POChP, astma, cukrzyca, zastoinowa niewydolność serca. Te choroby znacznie zwiększają ryzyko zakażenia i ciężkiego przebiegu – i to już w grupie 50-latków. W przypadku POChP to ryzyko jest 13 razy większe niż gdyby chory nie był obarczony tym schorzeniem; w przypadku cukrzycy ryzyko jest większe 6 razy, a w przypadku zastoinowej choroby serca – 7,5 razy wyższe. Zakażenie wirusem RS w grupach wysokiego ryzyka może zaostrzyć przebieg chorób współistniejących i mieć tak poważny przebieg, że będzie to wymagało pobytu na oddziale intensywnej terapii. Warto mieć na względzie również fakt, że leczenie powikłań po ciężkim przebiegu zakażenia RSV stanowi obciążenie dla całego systemu opieki zdrowotnej.

A jesteśmy starzejącym się społeczeństwem, więc to obciążenie będzie się zwiększać. Jedynym rozwiązaniem jest odpowiednia profilaktyka, czyli szczepienia. I tu pojawiło się światełko w tunelu…

Tak, mamy szczepionkę, dedykowaną osobom dorosłym powyżej 60. roku życia. To pierwsza szczepionka przeciw RSV dla dorosłych. W kwietniu tego roku Komitet do spraw Produktów Leczniczych w EMA wydał dla niej pozytywną opinię. Szczepionka zawiera też system adiuwantowy, substancję wzmacniająca odpowiedź immunologiczną na szczepionkę. Badania wykazały, że jest skuteczna, bezpieczna i dobrze tolerowana. Objawy niepożądane, jakie mogą się ewentualnie pojawić, to odczyn zapalny w miejscu iniekcji, jak w przypadku innych szczepionek, rzadziej osłabienie, podwyższona temperatura, bóle mięśni.

Dla wielu osób problemem są jednak koszty szczepienia…

Niestety, tak, zwłaszcza dla osób, dla których byłyby one najbardziej potrzebne – starszych, z chorobami przewlekłymi. Refundacja tych szczepień byłaby jak najbardziej uzasadniona medycznie, społecznie i ekonomicznie. Przypomnę też, jak wielką rolę ma tu do odegrania lekarz POZ. To on powinien uświadomić pacjentowi, że wykonując zalecane szczepienia, oddala od siebie ryzyko hospitalizacji, a nawet zgonu. Nie straszyć, ale informować, edukować.

A decydenci, do których przecież docierają różne analizy, statystyki, powinni mieć na uwadze, ile strat ekonomicznych, społecznych powoduje leczenie powikłań, których można by uniknąć, realizując szczepienia…

Otóż to. Dlatego życzylibyśmy sobie, że szczepienia przeciwko RSV jak najszybciej były refundowane, przynajmniej częściowo.

Rozmawiała: Bożena Stasiak

Artykuł Prof. dr n. med. Adam Antczak: Pierwsza szczepionka przeciw RSV dla dorosłych pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Epidemia COVID-19 była wielką szansą, by epidemiolodzy, specjaliści zdrowia publicznego, lekarze chorób zakaźnych, wirusolodzy mogli zaszczepić wiedzę na temat szczepień w społeczeństwie – mówi prof. dr hab. Marcin Czech, epidemiolog, specjalista zdrowia publicznego, prezes Polskiego Towarzystwa Farmakoekonomicznego.

Do tej pory głównie mówiło się o kalendarzu szczepień obowiązkowych dla dzieci, bardzo rzadko podkreślano, że również dorośli powinni się szczepić. Powinien zostać stworzony kalendarz szczepień dla dorosłych?

Mówiliśmy głównie o dzieciach, gdyż ich szczepienia to priorytet. Na wiele chorób zakaźnych chorowały dzieci, schorzenia te mogły powodować śmierć lub poważne powikłania, dlatego należało podjąć interwencje już w wieku dziecięcym. Po wojnie w całej Europie ogromnym problemem było m.in. polio. Sukces szczepień był spektakularny; dziś w Polsce nie ma już zachorowań na chorobę Heinego-Medina, a cykl szczepień chroni przez całe życie. Podobnie w przypadku wirusowego zapalenia wątroby typu B: zaszczepienie się w dzieciństwie eliminuje ryzyko zachorowania na WZW typu B w wieku dorosłym. Zapobiegło też wielu przypadkom zapaleń wątroby i raka wątroby. Z powodu chorób zakaźnych umierało wiele dzieci; dlatego wyszczepienie dzieci było i nadal jest priorytetem zdrowia publicznego.

Zmienia się jednak w Polsce demografia – żyjemy coraz dłużej, społeczeństwo starzeje się. Wiele chorób zakaźnych wraca, staje się problemem w populacji seniorów, jak np. zakażenia pneumokokowe. Choroby zakaźne – jak np. grypa – są też problemem osób w wieku produkcyjnym: nie tylko z powodu powikłań, ale też np. nieobecności w pracy. Pojawiają się też nowe szczepionki, których nie było wcześniej, np. przeciw półpaścowi czy syncytialnemu wirusowi oddechowemu (respiratory syncytial virus, w skrócie RSV). Stąd idea stosowania szczepień – jako skutecznej i bezpiecznej metody prewencji pierwotnej chorób zakaźnych – również u dorosłych. Impulsem, by szerzej podnieść temat szczepień dorosłych, była też epidemia COVID-19, która najbardziej tragiczne żniwo zbierała wśród osób starszych oraz obciążonych innymi chorobami.

Oprócz grypy oraz COVID-19 – przeciw któremu zapewne też powinniśmy szczepić się co roku – ważne są też inne schorzenia, które coraz bardziej dotyczą osób dorosłych, szczególnie starzejącej się populacji, jak zakażenia pneumokokowe, zakażenie wirusem wywołującym półpaśca czy zakażenia wirusem RS.

Polacy wciąż szczepią się stosunkowo niechętnie – co widać było po szczepieniach przeciw COVID-19, ale też po niewielkiej liczbie osób co roku szczepiących się przeciw grypie. Jak przekonać do szczepień?

Dla mnie epidemia COVID-19 była wielką szansą, by epidemiolodzy, specjaliści zdrowia publicznego, lekarze chorób zakaźnych, wirusolodzy mogli, nomen omen, zaszczepić wiedzę na temat szczepień w społeczeństwie. Niestety, tak się nie stało; część społeczeństwa ma niestety większe zaufanie do (pseudo) celebrytów i ruchów proepidemicznych. Moja konkluzja jako epidemiologa i specjalisty zdrowia publicznego jest taka, że społeczeństwo nie do końca zdaje sobie sprawę z ryzyka, jakie niosą choroby zakaźne, takie jak COVID-19 czy grypa. W bardziej świadomych społeczeństwach, jak brytyjskie, francuskie, skandynawskie, osób zaszczepionych jest zdecydowanie więcej.

Drugim czynnikiem jest kwestia dostępności finansowej. Uważam, że szczepienia powinny być finansowane ze środków publicznych, tak jak to jest obecnie w przypadku szczepienia przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV). Szczepionki są za darmo dla dziewczynek i chłopców w wieku 12 i 13 lat; chronią przed szeregiem typów nowotworów w wieku dorosłym. To przykład szczepienia, w stosunku do którego zostały zniesione bariery finansowe. Wyłącznie od świadomości społeczeństwa, które jest funkcją właściwej edukacji, zależy to, jak wielu rodziców zdecyduje się zaszczepić dzieci. Niezbędna jest świadomość społeczna na różnych szczeblach. Konieczne są mocne, odpowiednio kierowane kampanie społeczne, szyte na miarę, przemawiające do odpowiednich grup, mówiące ich językiem.

To znaczy?

Do konkretnych osób, które mają, powinny sięgnąć po szczepienia. Gdy np. decydujemy, że ważne jest szczepienie przeciw pneumokokom, półpaścowi, grypie, RSV, to taka informacja powinna trafiać do osób starszych, ale także do domów seniora, domów opieki, na uniwersytety trzeciego wieku itd.

Osoby starsze zwykle są regularnie u lekarzy POZ, którzy powinni znaleźć czas na wizytę profilaktyczną, by zapytać seniora: „Czy rozważał Pan zaszczepienie przeciw pneumokokom, półpaścowi, czy innej chorobie, która może być dla Pana niebezpieczna?”, „Czy szczepiła się Pani przeciw grypie w tym sezonie?: „Czy mogę Panią zaszczepić?” Powinien być czas na rozmowę, wyjaśnienie, dlaczego takie szczepienie jest ważne, na rozwianie wątpliwości. Takie rozmowy powinien prowadzić lekarz rodzinny, internista czy lekarz innej specjalizacji, do którego osoba starsza przychodzi na wizytę.

Jest wiele do zrobienia – zarówno, jeśli chodzi o podejmowanie decyzji, które szczepienia są ważne populacyjnie, warte finansowania ze źródeł publicznych, jak o edukację społeczeństwa. Oczywiście, konieczne są też większe środki finansowe na kampanie edukacyjne i same szczepienia.

Wracając do szczepień przeciw HPV: może warto byłoby, by te szczepienia były również realizowane w szkołach?

Uważam, że tak. Argument, że szczepienie przeciw HPV miałoby powodować, że młodzi ludzie wcześniej rozpoczną współżycie, jest nieprawdziwy. Są badania z różnych krajów wskazujące, że nastolatkowie zaszczepieni przeciw HPV rozpoczynają współżycie seksualne później, gdyż jest to grupa z wyższą świadomością zdrowotną chorób przenoszonych drogą płciową.

Bardzo ważna jest też edukacja. Prowadziłem takie zajęcia w szkołach, do których chodzą moje dzieci, i w przedszkolu najmłodszego syna. Rozmawialiśmy o wirusach, bakteriach, szczepieniach, ale też o paleniu papierosów, piciu alkoholu. Dzieci były bardzo zainteresowane. Powinno się prowadzić lekcje o zdrowiu m.in. na temat niepalenia papierosów, w tym elektronicznych, zdrowego żywienia, mody na aktywność fizyczną, a także szczepień. Można to zrobić w sposób bardzo atrakcyjny. O tym wszystkim dzieci i młodzież powinny się też uczyć podczas lekcji biologii, czy lekcji o zdrowiu – jak je nazwiemy, jest sprawą drugorzędną. Taka wiedza jest ważna dla ich życia, wpłynie na jego jakość i długość. Myślę, że system edukacji trzeba pod tym kątem reformować. Świadomość zdrowotna rośnie, ale powoli, a wydaje się, że powinna rosnąć znacznie szybciej.

Powinien powstać zespół, który opracuje „kalendarz szczepień dla dorosłych”, czy też „zalecenia szczepień dla dorosłych”? Wiele osób starszych nie wie, jakie szczepionki warto stosować, czy np. lepiej byłoby powtórzyć szczepienie przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, zaszczepić się przeciw grypie, czy może przeciw pneumokokom. A pojawiają się też nowe szczepionki, jak np. przeciw półpaścowi czy RSV dla dorosłych. Czy powinny zostać stworzone takie rekomendacje?

Uważam, że tak. W Charakterystyce Produktów Leczniczych (ChPL) szczepionek są wskazania, kto powinien się szczepić daną szczepionką. Są też rekomendacje Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), dotyczące szczepień. Jak najbardziej uzasadnione byłoby jednak, by powstał i był szeroko propagowany „kalendarz szczepień dla dorosłych” czy też „rekomendacje szczepień dla dorosłych”, z podaniem wieku, czynników ryzyka (np. osoby chorujące na cukrzycę, niewydolność serca, nowotwory, zaburzenia immunologiczne, po przeszczepach). Są już zespoły doradcze ds. szczepień przy Ministrze Zdrowia, przy Głównym Inspektoracie Sanitarnym; być może takie zespoły powinny być rozszerzone np. o internistów, geriatrów, lekarzy rodzinnych. Najważniejsze jest, żeby rekomendacje ekspertów były potem realizowane w Ministerstwie Zdrowia. Moim zdaniem, decyzje dotyczące finansowania szczepień powinny przechodzić podobną procedurę, jak leki w przypadku refundacji, czyli proces oceny technologii medycznych.

Jak świadomość ważności szczepień „zaszczepić” w społeczeństwie?

To powinno się dziać na wielu płaszczyznach: poprzez Internet, audycje w radio, telewizji, artykuły, w prasie. W budowanie świadomości warto byłoby zaangażować kościół. Dlaczego w ogłoszeniach parafialnych nie mogłoby być ogłoszeń o szczepieniach? A jednocześnie świadomość powinni budować profesjonaliści medyczni. Rekomendacje szczepień dla dorosłych, dla seniorów powinny być szeroko komunikowane do lekarzy POZ, lekarzy rodzinnych, internistów, geriatrów, ale też do osób opiekujących się osobami w starszym wieku oraz osobami z chorobami współistniejącymi.

Zawsze mówimy, że lepiej zapobiegać niż leczyć. Zgodnie ze starą chińską zasadą, że nie ten lekarz jest najlepszy, który ma wielu chorych przychodzących do niego się leczyć, tylko ten, w którego wiosce nikt nie choruje, ponieważ robił wszystko, by jego podopieczni nie zapadali na choroby. Zaszczepieni pacjenci nie trafialiby do szpitali z powikłaniami grypy, która powoduje zaostrzenie niewydolności serca, astmy. Nie trafialiby do poradni leczenia bólu z przewlekłym bólem po półpaścu. Ta choroba jest bardzo uciążliwa dla osób w starszym wieku, może powodować poważne powikłania, czy nawet zgon. Postaci oczne mogą powodować ślepotę. Powikłania to często przewlekłe cierpienie, którego i tak osoby w podeszłym wieku mają dużo. Po co narażać się na powikłania, skoro jest możliwość szczepień?

Czy z farmakoekonomicznego punktu widzenia szczepienia są opłacalne? Warto w nie inwestować publiczne środki? Czy szczepienia, które znalazłyby się w rekomendacjach, mogłyby znaleźć się na bezpłatnych listach dla osób 65 plus?

Uważam, że tak. Zdjęcie barier finansowych jest warunkiem sięgnięcia po szczepionki, szczególnie przez osoby w wieku 65 plus. Każda szczepionka, gdyby przechodziła taką drogę, jak leki, miałaby szansę udowodnić swoją  kosztową  efektywność.  Jednak  w  przypadku  szczepień ocena jest trudniejsza, gdyż efekt jest odsunięty w czasie. Na pewno w przypadku szczepionek konieczne byłoby również ostre negocjowanie cen, być może konieczne byłyby przetargi wieloszczepionkowe, by dywersyfikować ryzyko związane m.in. z niedoborami szczepionek pochodzących od jednego producenta na rynku. Na pewno powinny przechodzić procedury oceny technologii medycznych, być obiektywnie oceniane – tak jak leki – a niektóre rekomendowane do systemu finansowania ze źródeł publicznych; gdy jest to skuteczne, bezpieczne i opłacalne.

Warto pamiętać, że w przypadku szczepień mamy do czynienia z długim cyklem produkcyjnym. Jeśli chcielibyśmy na liście 65 plus umieścić szczepienia, to taka decyzja musiałaby zapaść odpowiednio wcześnie, gdyż wyprodukowanie szczepionek dla takiej populacji będzie wymagało czasu i zaplanowania. Oczywiście, wymaga to dodatkowych środków finansowych, tzw. wpływ na budżet musi być zawsze brany pod uwagę jako część procesu HTA. Pamiętajmy jednak, że jesteśmy społeczeństwem często chorującym na przewlekłe choroby, których przebieg może być zaostrzany przez choroby zakaźne. A jednocześnie społeczeństwem coraz bogatszym.

Dlaczego w Polsce jest tak sceptyczny stosunek do szczepień?

Ten problem istnieje nie tylko w Polsce, w całej Europie działają ruchy antyszczepionkowe; w wielu krajach jest problem emigrantów, którzy nie chcą się szczepić, tam kampanie edukacyjne napotykają na jeszcze większe bariery. W wielu krajach możliwe jest szczepienie przez farmaceutów, np. w Wielkiej Brytanii, Francji – na pewno przyczyniło się to do większego procenta osób zaszczepionych. To dobrze, że takie rozwiązania są też przyjmowane w Polsce.

Dojrzałe społeczeństwa starają się chronić swoich obywateli. Europa nie ma granic, choroby też nie mają granic, przemieszczają się wraz z ludźmi, którzy podróżują. Warte podkreślenia są też wysiłki europejskie na rzecz wspólnych zapisów dotyczących szczepień dla dorosłych. Unia Europejska w strategii farmaceutycznej rekomenduje zwrócenie uwagi na profilaktykę pierwotną, redefiniuje rolę Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób, dąży do tego, by obywatele Europy mogli mieć zbliżone kalendarze szczepień oraz do zmniejszenia nierówności, jeśli chodzi o edukację zdrowotną. Taką inicjatywą jest m.in. Vaccines Europe, gdzie mam przyjemność reprezentować Polskę. Europa stara się też wypracować mechanizmy, by w przypadku wystąpienia kolejnej pandemii działać skuteczniej – zarówno jeśli chodzi o wytworzenie szczepionek, ich dystrybucję, jak również o zmniejszenie skutków zdrowotnych epidemii.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Prof. dr hab. Marcin Czech: Kampanie dotyczące szczepień powinny być celowane, a szczepienia finansowane ze środków publicznych pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Musi minąć co najmniej kilka dekad, aby ta olbrzymia skuteczność szczepień przeciw HPV przeło­żyła się na sytuację epidemiologiczną w całej popula­cji. Jeśli w 2023 roku wdrożymy program powszechnych szczepień, co jest zapowiadane, to jego pierwsze efekty w najmłodszych grupach wiekowych (25-30 lat) będą widoczne za 10-15 lat. Dlatego szczepienia to inwestycja w przyszłość ? mówi dr hab. n. med. Andrzej Nowakowski, kierownik Poradni Profilaktyki Raka Szyjki Macicy i Centralnego Ośrodka Koordynującego w Narodowym Instytucie Onkologii im. Marii Skłodowskiej Curie – PIB w Warszawie.

Jak wygląda skala zachorowań na raka szyjki macicy w Polsce, w stosunku do innych krajów?

Według danych Krajowego Rejestru Nowotworów, no­tujemy ok. 2,5 tys. zachorowań i ok. 1600 zgonów rocz­nie. Leczymy także kilkadziesiąt tysięcy kobiet ze stanami przedrakowymi szyjki macicy, które są wykrywane w ba­daniach przesiewowych. Rak szyjki macicy znajduje się obecnie na 6-7. miejscu, jeśli chodzi o częstość zacho­rowań i zgonów kobiet z powodu nowotworów w Pol­sce. Zachorowalność i umieralność w Polsce spada naj­szybciej wśród krajów Europy Środkowej i Wschodniej, wciąż jednak daleko nam do krajów Europy Zachodniej i Północnej, w których sytuacja epidemiologiczna jest najlepsza. Pozostało nam dużo do zrobienia, jeśli chodzi o zgłaszalność na badania przesiewowe i ich organiza­cję. Profilaktyka wtórna, czyli badania profilaktyczne, są w stanie poprawić sytuację epidemiologiczną w Polsce w krótkim czasie, nawet ciągu 3-5 lat, gdyż pozwalają wy­kryć zmiany przedrakowe i uchronić przed zachorowa­niem na nowotwór. Profilaktyka pierwotna, czyli szcze­pienia przeciw HPV, to inwestycja w przyszłość.

Kraje, które jako pierwsze wdrożyły programy szcze­pień przeciw HPV przed rokiem 2010, np. Szwecja, Anglia, zaczynają obserwować już efekty szczepień w najmłodszych grupach kobiet objętych badaniami przesiewowy­mi, czyli w wieku ok. 25 lat. Musi minąć co najmniej kilka dekad, aby ta olbrzymia skuteczność szczepień przeło­żyła się na sytuację epidemiologiczną w całej popula­cji. Jeśli w 2023 roku wdrożymy program powszechnych szczepień, co jest zapowiadane, to jego pierwsze efekty w najmłodszych grupach wiekowych (25-30 lat) będą wi­doczne za 10-15 lat. Dlatego szczepienia to inwestycja w przyszłość.

Kraje, które jako pierwsze wprowadziły powszechne szczepienia przeciw HPV, już widzą efekty? Czy to prawda, że np. w Australii niemal wyeliminowano raka szyjki macicy?

Żaden kraj jeszcze nie wyeliminował raka szyjki macicy, jednak zgodnie z wezwaniem WHO do eliminacji raka szyjki macicy, kilka krajów ogłosiło takie plany. Całkowicie nie da się wyeliminować raka szyjki macicy, można jed­nak spowodować, że będzie on tzw. nowotworem rzad­kim; zachorowalność nie przekroczy 4 przypadków na 100 tys. na rok. Jest to możliwe w krajach, które wdro­żyły bardzo efektywnie programy badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy, a szczepieniami przeciw­ko HPV zostało objętych 80-90 proc. populacji (to np. Au­stralia, Szwecja, Anglia).

Spadek zachorowalności będący efektem szczepień jest widoczny obecnie głównie w młodszych grupach wiekowych w krajach, które jako pierwsze wdrożyły szczepienia populacyjne. Rutynowo szczepi się dziew­czynki w wieku 11-13 lat, a pierwsze zachorowania na raka szyjki macicy zdarzają się ok. 20-25. roku życia. Są już dwie kluczowe publikacje ? pierwsza w The Lancet, druga w New England Journal of Medicine, które po­twierdziły, że wprowadzenie programu szczepień ok. 15 lat temu w Anglii i Szwecji zredukowało ryzyko zachoro­wania na raka szyjki macicy nawet o 90 proc. w najmłod­szych grupach wiekowych kobiet.

Związek miedzy zakażeniem HPV a rakiem szyjki macicy jest bezsporny?

Absolutnie tak. Ok. 97-99 proc. przypadków raka szyjki macicy jest spowodowanych HPV. Tylko najrzadziej występujące postacie tego nowotworu mogą być niezwią­zane z zakażeniami HPV.

Jak ocenia się efektywność szczepień?

Osiągnięta w badaniach klinicznych jest olbrzymia ? prze­kracza 90 proc., a w niektórych badaniach sięgała na­wet 100 proc. Tak wysoka efektywność jest możliwa tyl­ko u osób, które wcześniej nie zetknęły się z wirusem. U kobiet, które rozpoczęły wcześniej współżycie, sku­teczność szczepień jest niższa. W Polsce, wg na­szych rekomendacji opu­blikowanych w 2022 roku, optymalną grupą do szczepień w ramach szczepień po­wszechnych są nastolatkowie między 11. a 13. rokiem życia.

Czy faktycznie podtypy 16 i 18 HPV odpowiadają za większość nowotworów szyjki macicy? Polskie badania to potwierdzają?

Tak, badania prowadzone w Polsce potwierdziły, że ge­notypy 16 i 18 HPV są odpowiadają za około 80 proc. in­wazyjnych raków szyjki macicy w Polsce. Nowsze bada­nia, które wskazują na udział innych genotypów, dotyczą kobiet nie z rakiem szyjki macicy, tylko zgłaszających się na rutynowe badania przesiewowe oraz z nieprawidłowymi wynikami badań cytologicznych. Należy rozróżnić dystrybucję genotypów w tych grupach od dystrybucji genotypów w inwazyjnym raku. Niektóre genotypy wystę­pują częściej w populacji, jednak ryzyko progresji do no­wotworu jest niższe.

Czy każda z zarejestrowanych szczepionek chroni przed rakiem szyjki macicy?

Każda, a obecnie oprócz trzech szczepionek dostęp­nych na rynku europejskim, jest jeszcze kilka zarejestro­wanych na innych rynkach, przede wszystkim azjatyc­kich. W Europie są dostępne trzy szczepionki. Są między nimi pewne różnice. Opublikowane w ubiegłym roku stanowisko WHO wskazuje, że z punktu widzenia zdro­wia publicznego wszystkie zarejestrowane szczepionki przeciwko HPV charakteryzują się podobną immunogen­nością, skutecznością kliniczną i rzeczywistą efektywno­ścią w profilaktyce zmian przednowotworowych i raka szyjki macicy, związanych z zakażeniem HPV typu 16 i 18. Według polskich rekomendacji 2022, wybór szczepionki powinien być oparty na analizie farmakoekonomicznej, która uwzględni szereg aspektów, m.in. zachorowalność na choroby związane z HPV w Polsce, dystrybucję geno­typów w raku szyjki macicy, ale też w innych nowotwo­rach (np. sromu, pochwy), jak również zachorowalność na kłykciny kończyste, a także weźmie pod uwagę cenę produktu. Powinien zostać wybrany produkt najbardziej efektywny kosztowo. Analiza efektywności kosztowej jest możliwa do przeprowadzenia przez AOTMiT, wymaga jednak dość rygorystycznej metodologii.

Czy szczepionka, która w swoim składzie zawiera tylko dwa genotypy HPV, może chronić też przed innymi?

Tak, w przypadku szczepionki dwuwa­lentnej można mówić o odporności krzy­żowej ? szczepionka chroni nie tylko przed zakażeniem genoty­pami 16, 18, ale w części również przed innymi, genotypa­mi: 31, 33 i 45. W analizie farmakoekonomicznej kwestie ochrony krzyżowej powinny zostać uwzględnione. Szcze­pionka czterowalentna także wykazuje częściową ochro­nę krzyżową, chociaż według niektórych danych mniejszą niż dwuwalentna. Skład antygenowy wskazuje na najszerszą ochronę z użyciem szczepionki dziewięciowalentnej. Szczepionka czterowalnetna i dziewięciowalenta chronią także przed zakażeniami HPV 6, 11, które są odpowie­dzialne głównie za rozwój kłykcin kończystych.

Wprowadzeniu powszechnych szczepień powinna towarzyszyć kampania informacyjna na temat ich skuteczności i bezpieczeństwa?

To jest konieczne. Musimy zacząć od edukacji persone­lu medycznego, by uzyskać pełne wsparcie dla realizacji szczepień. Edukacja powinna dotyczyć m.in. nauczycieli i rodziców nastolatków.

Z punktu widzenia onkologa szczepionka chroniąca przed nowotworem jest marzeniem?

Tak, to rzadki przykład szczepionki, która chroni przed nowotworem. Pierwszą szczepionką, która zmniejszyła zachorowalność na nowotwory, była szczepionka przeciw wirusowi zapalenia wątroby typu B. 30-letnie do­świadczenia wskazują na to, że objęcie szczepieniami całej populacji zdecydowanie zmniejszyło zachorowal­ność na pierwotnego raka wątroby, który jest związany z przewlekłym zapaleniem wątroby na podłożu wiruso­wym. Szczepienia przeciw HPV mają potencjał zmniej­szenia obciążenia chorobami nowotworowymi związany­mi z zakażeniem HPV. Kluczowy jest rak szyjki macicy, ale problem dotyczy też rzadkich nowotworów pochwy, sro­mu, prącia, odbytu, a także częściowo nowotworów gło­wy i szyi. One również są związane z infekcją HPV, jednak tylko częściowo. Jedynym nowotworem w blisko 100 procentach związanym z HPV jest rak szyjki macicy. Zarówno globalnie, jak w Polsce, to zdecydowanie największy pro­blem epidemiologiczny.

A jak wygląda bezpieczeństwo tych szczepień?

Wszystkie zarejestrowane szczepionki prze­ciwko HPV są bezpieczne. Na świecie poda­no już ponad pół miliarda dawek szczepionek przeciwko HPV, potwierdzono ich bardzo do­bry profil bezpieczeństwa. Oprócz miejsco­wych czy krótkotrwałych ogólnoustrojowych działań niepożądanych ? które mogą towa­rzyszyć wszystkim szczepieniom ? w przypad­ku szczepień przeciw HPV nie stwierdzono związku z żadnymi groźnymi powikłaniami. Wyjątkowo rzadkim powikłaniem jest reakcja anafilaktyczna, która zdarza się kilka razy na milion zaszczepionych osób.

Czy wprowadzenie tych szczepień wpłynie na organizację profilaktyki wtórnej?

Obecnie nie ma zaleceń, by już modyfiko­wać programy badań przesiewowych w po­pulacjach osób szczepionych i nieszczepio­nych. Za 20-30 lat, gdy populacja dziewcząt zaszczepionych wejdzie do programu badań przesiewowych, to bardzo ważna będzie dia­gnostyka molekularna, czyli badania przesie­wowe oparte nie na cytologii, tylko na diagno­styce zakażeń HPV. W przyszłości szczepienia przeciw HPV będą mieć duży wpływ na epide­miologię stanów przedrakowych i z pewno­ścią programy będą modyfikowane.

A kiedy w Polsce cytologia zostanie zastąpiona badaniami molekularnymi?

Według uchwały Rady Ministrów z grudnia 2022 o zmianie harmonogramu zapisów re­alizacji NSO, badania molekularne w kierunku HPV powinny zostać wprowadzone w 2024 roku. Obecnie prowadzimy intensywne pra­ce nad wprowadzeniem tego programu. W li­stopadzie 2022 r. zakończyła się rekrutacja do pilotażu, ewaluacja wyników jest spodzie­wana w drugiej połowie 2023 roku. Dyspo­nujemy już jednak wynikami 80 proc. kobiet objętych pilotażem, w oparciu o to przygoto­wujemy nową propozycję programu badań przesiewowych w Polsce, uwzględniającą dia­gnostykę molekularną HPV, a także cytologię na podłożu płynnym jako badanie drugorzę­dowe u kobiet po 30. roku życia z dodatnim wynikiem testu, a u kobiet młodszych 25-29 lat jako badanie podstawowe.

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł <strong>Dr hab. n. med. Andrzej Nowakowski</strong>: <strong>Rzadki przykład szczepionki, która chroni przed nowotworem</strong> pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Wiele osób myśli: skoro choroby nie ma, to po co się szczepić? Jeśli jednak nadal będzie spadać liczba osób zaszczepionych np. przeciw chorobie Heinego-Medina, to choroba może powrócić. Minęło już wiele lat, od kiedy nie ma zachorowań i nowe pokolenie nie pamięta, jaka to straszna choroba. Straciliśmy czujność – mówi prof. Paradowska-Stankiewicz, konsultant krajowa w dziedzinie epidemiologii, w rozmowie z Elżbietą Borek.

Jak w czasie pandemii wygląda realizacja kalendarza szczepień dla dzieci? Lepiej czy gorzej niż przed epidemią COVID-19?

Okres pandemii niestety wpłynął negatywnie na realizację szczepień ochronnych, tych z kalendarza szczepień. Na początku był strach i duże obawy przed szczepieniami, gdyż nie wiadomo było, kto i kiedy zachoruje na COVID-19 i jak ta choroba przebiega. Dlatego decyzją Ministerstwa Zdrowia i Głównego Inspektoratu Sanitarnego szczepienia zostały wstrzymane na miesiąc. Potem szczepienia wznowiono z zaleceniem, żeby uzupełnić zaległości. Ale wtedy przyszedł lockdown i prawdziwy strach przed COVID-19. W zakresie szczepień obowiązkowych zaczęły pojawiać się zaległości. I muszę powiedzieć, że te zaległości są nadrabiane do dzisiaj. Na szczęście mamy do dyspozycji szczepionki skojarzone i w czasie jednej wizyty możemy podać szczepionkę przeciw np. sześciu głównym chorobom wieku dziecięcego. Rodzice chętnie akceptują szczepionki poliwalentne, bo dziecko nie jest narażone na wielokrotne kłucie.

W ogólnym bilansie ? czy dużo mniej dzieci zostało zaszczepionych w okresie tzw. pandemii?

Jak wynika z danych WHO, w 2020 r., czyli w pierwszym roku pandemii, ponad 22 mln niemowląt nie zostało zaszczepionych przeciw odrze. Zatem próg zaszczepienia, który przy tej chorobie wynosi 95 proc., nie został osiągnięty. A to jest taki pułap, który daje nam poczucie bezpieczeństwa, ponieważ osiągamy odporność populacyjną.

Od czego zależy ten próg odporności?

Głównie od tego, czy dany patogen jest bardziej czy mniej zaraźliwy. Liczymy, ile osób może zakazić jedna chora osoba. Odra jest bardzo agresywnym patogenem, osoba chorująca jest w stanie zakazić od 12 do 18 osób. Natomiast wirus grypy, która wydaje się tak bardzo zaraźliwa, może zakazić jedną do dwóch osób. Średnio przyjmuje się, że próg odporności środowiskowej osiągany jest wtedy, gdy liczba zaszczepionych to 85-95 proc.

Dlaczego szczepionka jest tak ważna? Przecież nie zabezpiecza w 100 proc.?

To prawda, ale chyba nigdy i nigdzie nie jest tak, że coś ma 100-procentową skuteczność. Jeśli po szczepieniu z jakichś przyczyn dojdzie do choroby, bo takie sytuacje się zdarzają, to przebiega ona łagodniej i nie powoduje powikłań. W połowie XX w. na odrę chorowały całe populacje. Chorych można było liczyć w setkach tysięcy. Duży był oczywiście odsetek umierających. Wprowadzenie szczepień spowodowało, że dziś praktycznie nie ma zgonów wśród chorych na odrę i nie ma groźnych powikłań. Najcięższe są powikłania neurologiczne, np. zapalenie opon mózgowych. Ale takie powikłania występują także po przechorowaniu innych chorób, w tym ospy wietrznej, traktowanej przez wielu rodziców, jak banalny katarek. Dlatego tak modne niedawno ?ospa-party? to zły pomysł. Dziecko przechoruje, ale niekoniecznie wyjdzie z choroby bez szwanku.

Z danych WHO wynika, że spada nie tylko liczba zaszczepionych przeciw odrze, ale także przeciw polio. W 2016 r. zaszczepiło się 92 proc. populacji, a w 2020 r. już tylko 85 proc. Czemu tak się dzieje? Przecież wiadomo, że szczepionka jest skuteczna, bo polio jako choroba od lat niemal nie istnieje?

I to właśnie może być przyczyną dzisiejszego nieszczepienia się. Skoro choroby nie ma, to po co się szczepić? Mówi się, że szczepienia padły ofiarą swojego sukcesu. Ale jeśli nadal będzie spadać liczba osób zaszczepionych przeciw chorobie Heinego-Medina, to choroba może powrócić. Tymczasem szczepionka przeciw tej chorobie ma długą historię, a choroba jest widoczna gołym okiem. Kiedy lata temu widzieliśmy osobę niepełnosprawną i wiedzieliśmy, że to z powodu polio, szybko biegliśmy do szczepienia. Ale minęło już wiele lat, od kiedy nie ma zachorowań i nowe pokolenie nie pamięta, jaka to straszna choroba. Co więcej ? pewnie wielu młodych rodziców nawet o tej chorobie nigdy nie słyszało. Straciliśmy czujność.

Wróćmy do szczepień: wielu rodziców nie realizuje nawet obowiązkowych szczepień ochronnych. Aż boję się pytać o szczepienia zalecane, czyli płatne.

Obecny kalendarz szczepień tzw. obowiązkowych już i tak bardzo się poszerzył o szczepionki przeciw pneumokokom i rotawirusom, ale rzeczywiście i tak zostaje dużo zalecanych szczepień, za które trzeba płacić. Wiemy, że dodatkowe szczepienia realizują zasadniczo ci rodzice, którzy realizują także kalendarz szczepień obowiązkowych. Wierzą, że szczepienie ochroni ich dzieci przed chorobą i powikłaniami choroby. Dlatego płacą także za dodatkowe szczepienia, np. przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu, kiedy powiedzmy wysyłają dziecko na wakacje.

Którzy rodzice są przeciwni szczepieniom?

Jak wynika z różnych badań, najwięcej antyszczepionkowców jest wśród ludzi z wyższym wykształceniem. W tym środowisku największa jest też obawa przed autyzmem, jako skutkiem ubocznym szczepionki. Są badania, które ten związek przyczynowo-skutkowy wykluczają, ale z punktu widzenia antyszczepionkowców są też badania, które potwierdzają taki związek. Jednak warto podkreślić, że autyzm zazwyczaj jest rozpoznawany mniej więcej w tym samym okresie, kiedy podawane są szczepionki ? między 2. a 4. rokiem życia dziecka. Kto może zagwarantować, że powodem autyzmu nie jest szczepienie?

Co to jest niepożądany odczyn poszczepienny?

Może wystąpić zawsze, przy każdej szczepionce. Zaczerwienienie, obrzęk, gorączka a nawet wstrząs. Trzeba się z tym liczyć. W Polsce niepożądane zdarzenia medyczne po szczepieniu monitorowane są przez miesiąc. To jest bardzo długi okres. Wiemy, że tak trzeba, ale czasem po dwóch tygodniach od szczepienia zgłasza się rodzic z dzieckiem, które ma np. zapalenie pęcherza moczowego i twierdzi, że to skutek szczepienia. Mimo to stosujemy taki długi okres monitorowania ewentualnych skutków ubocznych szczepionki, żeby rejestrować nie tylko najczęściej występujące reakcje, ale również wychwycić i te rzadkie.

Przeciw jakim chorobom powinni się szczepić dorośli?

Moim zdaniem: przeciw grypie i przeciw pneumokokom. Te dwie choroby najbardziej pustoszą. Grypa z oczywistych powodów, a pneumokoki, jeśli zaatakują osobę starszą, zwykle zmuszają do jej hospitalizacji, a to dla starszych jest dużym zagrożeniem.

Dla dziadków i babć, którzy zajmują się nawet tylko okazjonalnie swoimi wnukami, ważne jest, żeby zaszczepili się przeciw krztuśćcowi. Mój zespół prowadził badania, z których wynika, że źródłem zakażenia krztuśćcem u małych dzieci jest nie kto inny, jak babcie i dziadkowie. U dzieci choroba jest łatwo rozpoznawalna, bo kaszel jest niezwykle uciążliwy, napadowy, można powiedzieć: po prostu dusi. U dorosłych nie. To jest po prostu kaszel, który utrzymuje się co najmniej przez 2 tygodnie. Ale kto nie kaszle? Trudno szybko zdiagnozować, że jest to krztusiec. Trzeba zachować czujność, a dla bezpieczeństwa kochanych wnuków lepiej się zaszczepić.

Rozmawiała: Elżbieta Borek

Artykuł Prof. Iwona Paradowska-Stankiewicz: Szczepienia padły ofiarą własnego sukcesu pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Obawiam się, że najwcześniej za 5-10 lat zobaczymy prawdziwy koszt tej pandemii. SARS-CoV-2 z nami zostanie. Na szczęście są szczepionki; to daje nadzieję – mówi dr hab. Katarzyna Pancer, p.o. kierownika Zakładu Wirusologii w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego PZH ? Państwowym Instytucie Badawczym, w rozmowie z Anną Kopras-Fijołek.

Co wiemy o zmienności genetycznej wirusa SARS-CoV-2 i jej wpływie na walkę z pandemią?

Zmienność koronawirusa SARS-CoV-2 nie odbiega  od innych RNA wirusów, których większość charakteryzuje się dużą zmiennością genetyczną. Istnieje takie pojęcie jak quasi species: myślimy o całym zbiorze podobnych, ale mogących się troszkę różnić genomach wirusów zbudowanych z RNA. Jest to związane z biologią wirusów, mają one polimerazy, które nie posiadają tak silnych właściwości naprawczych, jak polimerazy DNA zależne od DNA. To jest właśnie mechanizm powodujący, że RNA wirusy są zmienne genetycznie. Oczywiście, jedne bardziej, drugie mniej; na szczęście koronawirusy nie należą do tych najbardziej zmiennych.

W trakcie powielania genomu wirusowego w potomnych wirionach powstają zmiany; w zależności od tego, którego miejsca w genomie dotyczą, potomny wirus może być bardziej lub mniej zjadliwy, łatwiej lub słabiej przenoszony na kolejne osoby. Jeżeli zmiana spowoduje, że nie będzie on zdolny do namnażania się w kolejnych komórkach, to zostanie wyeliminowany z dalszego namnażania i tym samym wyeliminowany z krążenia. Natomiast jeżeli dana zmiana spowoduje, że łatwiej i szybciej dochodzi do namnażania potomnych cząstek, np. wirus szybciej wnika do komórki, to taka cecha będzie się utrwalać. W trakcie zakażenia będzie tworzonych coraz więcej cząstek potomnych, kolejne osoby będą łatwiej i szybciej ulegały zakażeniu i ten wariant wirusa stopniowo będzie się utrwalał i dominował w środowisku.

W tej chwili mamy wariant Omikron, ale w jego obrębie wykrywane są już różne podgrupy. U nas dominuje podgrupa BA.3, natomiast do niedawna, w grudniu i w styczniu w innych krajach szerzyły się podgrupy BA.1 bądź BA.2.. To dowód na zmiany zachodzące w obrębie tego wariantu.

Wyobraźmy sobie sytuację, że wszyscy jesteśmy w Warszawie zaszczepieni, czyli nasza odpowiedź immunologiczna, zarówno komórkowa jak humoralna, skierowana jest przeciwko podstawowemu, pierwszemu wariantowi, przeciwko któremu są opracowane szczepionki. Pojawiają się nagle osoby zakażone wariantem wirusa, który ma zdolność (podobnie jak Omikron czy Delta) do dużo szybszej transmisji w populacji. Do zakażenia dojdzie, ponieważ szczepionka nigdy nie chroni przed zakażeniem, wirus wniknie do naszego organizmu, ale nasz układ odpornościowy zadziała i wirus nie będzie się mógł namnożyć. A jeśli nawet, to nie będzie to masywne zakażenie. W przeważającej liczbie przypadków nie dojdzie do ostrych objawów chorobowych, nie będzie intensywnego wydalania wirusa, a skoro wszyscy będą zaszczepieni, to nastąpi blokada dalszego rozprzestrzeniania się wirusa.

            Natomiast, jeśli tylko połowa populacji będzie zaszczepiona, to wśród osób niezaszczepionych będą się namnażać wszystkie warianty wirusa, jakie są aktywne w tym momencie. Odpowiedź immunologiczna osób zaszczepionych spowoduje, że warianty najbardziej podobne do  wirusa zawartego w szczepionce będą się znacznie słabiej mnożyć. Będzie to służyło selekcji wariantów, które uciekają naszej odpowiedzi immunologicznej wśród osób niezaszczepionych. Dlatego epidemiolodzy i wirusolodzy są tak bardzo zaniepokojeni, że w Polsce tylko połowa populacji jest zaszczepiona.

Skoro zaszczepiła się tylko połowa populacji, czy warto było w ogóle zaczynać całą akcję? Nie ma obaw, że przez osoby niezaszczepione wrócimy punktu zero?

Oczywiście, że było warto. Jest szereg badań naukowych, które pokazują, że przed wnikaniem wirusa do komórki, a więc przed jej zakażeniem, broni nas układ immunologiczny m.in. poprzez produkcję przeciwciał swoistych dla wirusa. Nie wszystkie przeciwciała skierowane przeciwko wirusowi pełnią funkcję ochronną. Te broniące przed zakażeniem nazywane są przeciwciałami neutralizującymi. W przypadku SARS-CoV-2 przeciwciała neutralizujące są skierowane przeciwko białku S, tzw. białku kolca. Dlatego szczepionki przeciw SARS-CoV-2 indukują powstawanie przeciwciał neutralizujących skierowanych przeciw białku S. Natomiast w czasie zakażenia objawowego, jak i bezobjawowego, tworzone są przeciwciała przeciwko wszystkim antygenom, jakie są ujawniane są naszemu układowi immunologicznemu w cyklu namnażania się wirusa w komórce. U osób, które przechorowały/ uległy zakażeniu SARS-CoV-2, proporcja przeciwciał neutralizujących, blokujących wnikanie wirusa do komórki, jest mniejsza niż u osób, które zostały zaszczepione. Jest to powodem, dla którego poziom przeciwciał neutralizujących zdecydowanie szybciej spada u ozdrowieńców niż u osób zaszczepionych. Osoby zaszczepione są dłużej chronione przed zakażeniem z uwagi na dużo wyższy poziom przeciwciał neutralizujących.

Musimy ponadto pamiętać, że wiedza o innych wirusach np. o wirusie odry, nie ma w pełni zastosowania przy SARS-CoV-2.

Dlaczego?

Ponieważ odpowiedź wytworzona przeciw koronawirusom nie jest trwała. Wirusy mają to do siebie, że przestrajają nasz układ immunologiczny, oddziałują na niego i modyfikują jego działanie. Zakażenia jednymi wirusami indukują trwałą, wieloletnią odporność, inne nie. Ponadto, po niektórych zakażeniach wirusowych pozostają czasowe zmiany, gdyż równowaga Th1/Th2, zostaje zaburzona i przesunięta w kierunku odpowiedzi Th2. Powoduje to zaburzenie równowagi pomiędzy odpowiedzią na zakażenie w celu wyeliminowania patogenu a wytworzeniem przewlekłej odpowiedzi, powodującej objawy typu nadreaktywności. Dlatego przeciw chorobom wywołanych przez niektóre wirusy do tej pory nie uzyskano skutecznej szczepionki (np. RSV). Powoduje on poważne zakażenia u malutkich dzieci, szczególnie wcześniaków i u osób starszych. Dorośli przechorowują to na ogół bez większych problemów: infekcja trwa 10 dni, boli gardło, jest gorączka, u niektórych osób utrzymuje się przez kilka tygodni kaszel. Dlatego właśnie, że RSV modyfikuje naszą odpowiedź i równowaga przesuwa się w kierunku Th2.

Koronawirus też ma takie właściwości?

O ile wiadomo nie, ale trzeba pamiętać, że odpowiedź organizmu w dużej mierze zależy od osobniczych właściwości.

WHO zawsze najbardziej bało się tzw. choroby X, która będzie się szerzyła drogą powietrzną i kropelkową. Od dawna wiadomo, że to najgroźniejsza do opanowania epidemia. Zakażenie najszybciej się rozprzestrzenia, najłatwiej można ulec zakażeniu, najtrudniej kontrolować transmisję wirusa. W przypadku zakażeń pokarmowych wodę można dezynfekować lub przegotować, jedzenie można opracować termicznie, w przypadku gorączek krwotocznych można zastosować blokadę fizyczną (odpowiedni ubiór, brak kontaktu z wydzielinami chorego). Te zakażenia jesteśmy w stanie w pewien sposób zablokować. Natomiast SARS-CoV-2  nie dość, że szerzy się drogą oddechową, to jeszcze dochodzi do dużej liczby zakażeń bezobjawowych lub skąpoobjawowych, w czasie których wirus przenoszony jest na kolejne osoby i w sposób niekontrolowany bardzo szybko szerzy się w społeczeństwie. SARS-Co-V-2 jest przykładem czarnego scenariusza, którego zawsze się obawiano.

             W miarę upływu lat, kiedy będziemy ulegać kolejnym zakażeniom oraz się szczepić, to nasza odporność będzie na tyle skuteczna, że nawet, jeżeli zostaniemy zakażeni, to nasz układ immunologiczny będzie sobie radził. Poza tym, jak widać, jest tendencja tworzenia nowych wariantów, które bardzo dobrze się szerzą, ale wywołują zachorowania o łagodniejszych objawach.

Czy jest coś, co zaskoczyło wirusologów w czasie pandemii, co wyszło poza ramy wiedzy posiadanej przez specjalistów w tej dziedzinie?

Wiedza na temat SARS-CoV-2 jest już ogromna. Dotyczy zarówno wnikania wirusa do komórki, mechanizmów namnażania się w komórce, jak i działania poszczególnych białek. Poza tym są prowadzone badania, dotyczące jego możliwości szerzenia się w środowisku, objawów chorobowych, leczenia itp. Chyba najbardziej zaskoczyła mnie różnorodność objawów oraz to, że SARS-CoV-2 może powodować uszkodzenia w tak wielu narządach. Do tego dochodzi jeszcze tzw. long COVID, pozostają różne zmiany włącznie z neurologicznymi. Koronawirusy, które do 2019 r. wykrywaliśmy, ograniczały się do wywoływania objawów w drogach oddechowych, niekiedy także pokarmowych. Do niedawna większość osób lekceważyła zakażenie innymi koronawirusami. Obawiam się, że najwcześniej za 5-10 lat zobaczymy prawdziwy koszt tej pandemii. SARS-CoV-2 z nami zostanie. Na szczęście są szczepionki; to daje nadzieję.

Rozmawiała: Anna Kopras-Fijołek

Artykuł Dr hab. Katarzyna Pancer: Genetyczna zmienność wirusa SARS-CoV-2 pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Na podstawie wiedzy na temat wszystkich znanych szczepionek podawanych od dziesiątek lat wiemy, że po szczepionkach nie występują odległe w czasie działania niepożądane. Nie znamy takich sytuacji. Dlatego nie ma powodu, żeby inaczej było w przypadku stosowania np. szczepionek mRNA – mówi prof. Ewa Augustynowicz z Zakładu Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH ? Państwowego Instytutu Badawczego.

Jak wiele osób na świecie już zostało zaszczepionych szczepionką przeciw COVID-19? Ile z nich dostało szczepionki mRNA? Pytam w kontekście wciąż pojawiających się z niektórych środowisk wątpliwości, czy te szczepionki są na pewno dobrze przebadane i czy w przyszłości mogą po nich wystąpić skutki uboczne?

Po ponad roku od rozpoczęcia programu szczepień, na świecie podano już ponad 10 mld dawek różnych rodzajów opracowanych i dopuszczonych do obrotu szczepionek przeciw COVID-19. Na świecie zarejestrowanych jest ponad 20 różnych preparatów; należą one do 4 grup: to szczepionki mRNA (w tym dwie najszerzej stosowane Comirnaty (Pfizer-BioNTech) i Spikevax (Moderna), wektorowe (w tym głównie szczepionka AstraZeneca i jej odpowiedniki), białkowe zwane też podjednostkowymi, jak ostatnio zarejestrowana w UE szczepionka firmy Novavax, oraz szczepionki zabite (inaktywowane), bardzo popularne m.in. w Azji. Dostępność i skala podawania danego rodzaju szczepionki jest różna na różnych kontynentach. W krajach UE zdecydowanie najczęściej podawane są szczepionki mRNA firm Pfizer-BioNTech i Moderna.

10 mld podanych dawek: ta liczba przekłada się w bezpośredni sposób na ilość zgromadzonych danych na temat profilu bezpieczeństwa tych szczepionek i ich efektywności. Można powiedzieć, że szczepionki przeciw COVID-19 to najlepiej przebadane w tak krótkim czasie preparaty, wśród wszystkich znanych w historii wakcynologii. Dzięki skali prowadzonego programu szczepień, bardzo szybko udało się zidentyfikować nawet najrzadsze ciężkie działania niepożądane i ? co ważne ? ocenić ryzyko ich występowania w poszczególnych grupach, a jeżeli jest to uzasadnione uwzględnić przeciwwskazania i środki ostrożności w ChPL. To jest absolutny ewenement: w historii medycyny nie znamy szczepionek, które tak dokładnie poznaliśmy w tak krótkim czasie i mamy tak ogromną wiedzę, szczególnie na temat ich bezpieczeństwa. 

Jednak obawy, które są formułowane, najczęściej dotyczą odległych negatywnych skutków szczepień. Czy można się ich spodziewać?

Te obawy są nieuzasadnione. Oczywiście szczepionki mRNA i wektorowe to obecnie  nowy rodzaj szczepionek. Tyle, że w  historii wakcynologii było wiele takich niezwykłych momentów, kiedy wprowadzano do stosowania kolejne nowatorskie szczepionki o podobnym skoku technologicznym, jaki dziś obserwujemy dla szczepionek mRNA czy wektorowych. Przykładów jest mnóstwo, np. ogromnym przełomem była pierwsza szczepionka wysokoskojarzona (w której znajdują się antygeny chroniące przed kilkoma chorobami), pierwsza szczepionka skoniugowana, pierwsza szczepionka rekombinowana, pierwsza szczepionka opracowana metodą odwrotnej wakcynologii ? to były tak samo przełomowe szczepionki w historii wakcynologii jak dziś wprowadzenie pierwszej szczepionki mRNA czy wektorowej.

Na podstawie wiedzy na temat wszystkich znanych szczepionek podawanych od dziesiątków lat, wiemy, że po szczepionkach nie występują odległe w czasie działania niepożądane. Nie znamy takich sytuacji.

Nigdy nie stało się tak, że dopiero po wielu latach widać skutki niepożądane?

Nigdy. Dlatego nie ma powodu, żeby inaczej było w przypadku stosowania np. szczepionek mRNA. Znamy skład tych szczepionek, wiemy, jak działają, wiemy, że składniki szczepionek są w krótkim czasie ?eliminowane? z organizmu, po wykonaniu swojego zadania. Najważniejsze jest oczywiście mRNA, które w krótkim czasie po podaniu szczepionki stanowi bazę do syntezy białka (antygenu) uruchamiającego działanie układu odpornościowego. mRNA szybko po syntezie białka szczepionkowego ulega degradacji. Podobnie jest z innymi składnikami, np. pęcherzykami tłuszczy, w których mRNA jest umieszczone oraz substancjami stabilizującymi.

Po podaniu każdej szczepionki mogą wystąpić działania niepożądane, najczęściej o charakterze miejscowym lub uogólnionym. Bardzo rzadko występują ciężkie działania niepożądane. Najbardziej znane przykłady: niedowłady wiotkie po szczepionce przeciwko polio (?żywej?, podawanej drogą doustną); po podaniu żywej szczepionki przeciw żółtej gorączce zdarzały się w rzadkich przypadkach objawy neurologiczne; a po szczepieniu MMR przeciw odrze, śwince, różyczce ? objawy małopłytkowości. Najważniejsze, że to bardzo rzadkie przypadki, np. ciężkie działania po szczepionce przeciw żółtej gorączce występują raz na 8 mln podanych dawek. Najczęściej mają charakter samoustępujący, np. małopłytkowość po MMR.   

Po każdej szczepionce mogą zdarzyć się działania niepożądane?

Tak, nawet ciężkie, choć niezmiernie rzadko. Występują one jednak w krótkim czasie po szczepieniu,  maksymalnie w ciągu dwóch, trzech, czterech tygodni. Ma to nawet swoje odzwierciedlenie w definicji NOP, czyli niepożądanego odczynu poszczepiennego: jest to zdarzenie niepożądane, które występuje maksymalnie w ciągu miesiąca od podania szczepionki (wyjątkiem jest szczepionka BCG przeciw gruźlicy). Nie ma uzasadnienia, by szczepionki mRNA traktować inaczej niż inne znane szczepionek. Po podaniu szczepionek nie występują odległe w czasie działania niepożądane, np. po kilku latach. Nie ma wiarygodnego terminu takiego jak ?odległe działania niepożądane?; to tylko słowa, które  budzą niepokój.

Na świecie wyprodukowano 20 rodzajów szczepionek przeciw COVID-19; w Europie jest dostępnych tylko 5. Dlaczego tak niewiele? Pytam o to, gdyż też czasem pojawiają się pytania, czy nie jest to spisek gigantów farmaceutycznych, które blokują mniejsze firmy?

Trudno powiedzieć, że szczepionek jest mało, w EU jesteśmy w o tyle szczęśliwej sytuacji, że dostępność do szczepionek jest od wielu miesięcy w zasadzie nieograniczona, każdy chętny może się zaszczepić. Jeśli chodzi o dostępność poszczególnych rodzajów szczepionek, to należałoby rozpatrywać wiele czynników, jeden z ważniejszych to możliwości firmy do wyprodukowania i łatwości dystrybucji danego preparatu. Firmy muszą też dostosować się do określonych wymagań w procesie dopuszczenia danego preparatu do obrotu. Procedury FDA w USA i EMA w UE są dosyć wyśrubowane, nawet w przypadku dopuszczenia do obrotu w trybie nadzwyczajnym (FDA) lub warunkowego dopuszczenia do obrotu (EMA). Wiele firm opracowało również tradycyjne szczepionki, np. w Azji popularne są szczepionki zabite, inaktywowane, produkowane na lokalne rynki, które też są bardzo duże i nie jest planowana sprzedaż np. w Europie. W Europie dodatkowo zamówienia są realizowane przede wszystkim w ramach zamówień realizowanych wspólnie z Komisją Europejską. Nieliczne kraje w Europie zdecydowały się zamawiać i dopuszczać do obrotu niektóre preparaty szczepionkowe samodzielnie, w momencie małej dostępności szczepionek.

Co dziś wiemy o skuteczności szczepionek przeciw COVID-19? Czy można powiedzieć, które są skuteczniejsze?

Najbardziej wiarygodna ocena szczepionek to dane pozyskiwane z badań klinicznych; są one kontrolowane, najmniej występuje zmiennych czynników, które mogłyby wpływać na wyniki. Faktycznie, są pewne różnice między rodzajami szczepionek. Ta skuteczność kliniczne była najwyższa dla szczepionek mRNA, nieco niższa dla szczepionek wektorowych oraz szczepionek białkowych. Jednak tak naprawdę kluczowe są wyniki efektywności; tego, jak rzeczywiście  działa szczepionka podawana w programie szczepień. Tu zmiennych jest tak dużo (pojawiają się np. nowe warianty wirusa SARS-CoV-2), że należy ostrożnie porównywać wyniki dotyczące różnych szczepionek podawane w pojedynczych publikacjach. Podejmując decyzję o wyborze danej szczepionki, najlepiej kierować się zaleceniami fachowców, na pewno pamiętać o zalecanych dawkach, w tym przypominającej.

Wszystkie znane szczepionki dopuszczone do obrotu w Europie chronią z wysoką skutecznością przed hospitalizacją, wywołaną  ciężkimi objawami i zgonem z powodu COVID-19, i to jest głównym celem uodpornienia poprzez szczepienie. Jeśli chodzi o dawki przypominające, to mamy dosyć dobrze udokumentowaną wiedzę, że stosowanie schematów mieszanych (np. jako szczepienie podstawowe szczepionka wektorowa plus dawka przypominająca jako szczepionka mRNA) jest wysoce efektywne. Każdy dzień przynosi coraz więcej wyników badań na ten temat.

Czy dziś już wiemy, czy konieczne będzie np. szczepienie się co roku?

Tego jeszcze nie wiemy. Cały czas trwają badania, ocena sytuacji, dyskusje, tak na etapie producentów szczepionek, instytucji rejestrujących szczepionki oraz instytucji prowadzących badania epidemiologiczne; prowadzone prace dostosowują szczepionkę do kolejnych wariantów wirusa krążących w populacji.  Na pewno największy potencjał mają szczepionki mRNA; ze względu na swoją budowę (łatwo zmienić w szczepionce mRNA) i stosunkowo krótki czas potrzebny do opracowania i wyprodukowania nowej szczepionki, w porównaniu do szczepionek przygotowywanych metodą tradycyjna. Daje to większą szansę, aby w krótkim czasie wyprodukować szczepionkę bardziej dostosowaną do nowych wariantów SARS-CoV-2.

Czy są szanse na szczepionkę uniwersalną, chroniącą przed potencjalnie wszystkimi wariantami SARS-CoV-2?

Cały czas takie prace są prowadzone. Na pewno jest to jeden z najważniejszych kierunków dalszych prac nad szczepionkami. Drugi kierunek to dostosowanie szczepionek do kolejnych wariantów i schemat szczepień, jak w przypadku szczepionki przeciw grypie. Potencjał szczepionek mRNA jest ogromny, w bliskiej przyszłości być może uda się opracować uniwersalna szczepionkę sezonową, chroniącą jednocześnie przeciw grypie, przeciw COVID-19 oraz innymi chorobami wirusowymi atakującymi układ oddechowy. 

Rozmawiała: Katarzyna Pinkosz

Artykuł Dr hab. Ewa Augustynowicz: Po szczepionkach nie występują odległe w czasie działania niepożądane pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Dużo słyszy się krytycznych uwag o niskim odsetku zaszczepionych osób w Polsce w stosunku do innych krajów europejskich. Warto jednak pamiętać, że w Polsce wcześniej szczepione były głównie dzieci i młodzież; z trudem udawało się nam przekonywać osoby dorosłe do szczepień przeciw grypie czy pneumokokom – mówi dr hab. Grzegorz Juszczyk, dyrektor Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego-PZH Państwowego Instytutu Badawczego.

Jaką rolę odegrały szczepienia ochronne w czasie pandemii COVID-19?

Są one najbardziej obrazowym przykładem tego, jak skutecznie może przebiegać proces immunizacji społeczeństwa w sytuacji kryzysowej epidemicznie. W przypadku szczepień przeciw COVID-19 mamy do czynienia z kilkoma rewolucyjnymi zdarzeniami. Po pierwsze, minął bardzo krótki okres od koncepcji szczepionek (zwłaszcza mRNA i wektorowych) do rozpoczęcia programu szczepień. Zarówno badania kliniczne jak proces rejestracji były błyskawiczne. Znaliśmy wcześniej obowiązujące okresy takiego procesu, nie przypuszczaliśmy, że stanie się to tak szybko.

Niestety, konsekwencją tego stały się obawy niektórych osób dotyczące długoterminowego bezpieczeństwa. Prowadzimy Ogólnopolskie Badanie Epidemiologiczne OBSER-CO, w ramach którego monitorujemy poziom przeciwciał w populacji, a przy okazji m.in. pytamy osoby zaszczepione, czy planują zaszczepienie się, a jeśli nie, to dlaczego. Ponad połowa osób, które nie planują szczepienia, na pytanie ?dlaczego?, mówi o obawach: pierwszą jest obawa przed skutkami ubocznymi, a drugą wątpliwości związane ze ?zbyt szybkim? wprowadzeniem szczepionek (w potocznych rozmowach nazywane ?eksperymentem medycznym?).

Druga ważna rzecz, która się wydarzyła, to logistyka. To była wręcz rewolucja w wielu krajach, proszę pamiętać, że nigdy nie wykonywano szczepień w takiej skali i w takim tempie. Na przełomie grudnia 2019 i stycznia 2020 r. ? miałem przyjemność uczestniczyć w planowaniu tego procesu w Polsce ? odbywały się przygotowania do operacji logistycznej szybkiego zaszczepienia olbrzymiej części populacji. Początkowo zakładaliśmy, że zaszczepi się 70-80 proc. Polaków. Wymagało to ogromnego zaangażowania logistycznego, zorganizowania punktów szczepień, zaangażowania całego środowiska medycznego.

Trzecia ważna rzecz to kwestia zaufania społecznego: to, co wydarzyło się wokół szczepień przeciw COVID-19 będzie miało wpływ na realizację szczepień ochronnych w Polsce i w innych krajach.

22 mln Polaków zaszczepionych dwiema dawkami przeciw COVID-19: to sukces czy klęska programu szczepień?

Dużo słyszy się krytycznych uwag o niskim odsetku zaszczepionych osób w Polsce w stosunku do innych krajów europejskich. Warto jednak pamiętać, że w Polsce wcześniej szczepione były głównie dzieci i młodzież; z trudem udawało się nam przekonywać osoby dorosłe do szczepień przeciw grypie czy pneumokokom. Przeciw grypie szczepiło się średnio 4-6 proc. osób. Jeśli chodzi o szczepienia przeciw COVID-19, to obecnie mamy 57 proc. zaszczepionych Polaków w populacji ogólnej; powyżej 65 proc. w populacji osób dorosłych, a powyżej 75 proc. w populacji powyżej 60. roku życia.

Na liczbę osób zaszczepionych przeciw COVID-19 można więc patrzeć pozytywnie?

Warto docenić to, co się udało. Oczywiście, w porównaniu do krajów Europy Zachodniej liczba zaszczepionych jest mniejsza, mamy jeszcze wiele do zrobienia. Rozpoczynając program szczepień, komunikowaliśmy, że mogą one całkowicie zmienić obraz pandemii. Mieliśmy nadzieję, że będą chronić nie tylko przed ciężkim przebiegiem choroby, hospitalizacją i zgonem, ale też przed dystrybucją zakażeń. Taka komunikacja mogła spowodować, że gdy pojawiły się wyniki badań pokazujące, że osoby zaszczepione mogą także się zakażać, to część osób stwierdziła, że szczepionka nie jest tak doskonałym narzędziem i nie warto się szczepić.

Kluczowa wydaje się kwestia zaufania. Potwierdziła to niedawno opublikowana praca w Lancet, przygotowana przez międzynarodowych ekspertów zaangażowanych w badanie Global Burden of Disease, analizujących sytuację epidemiologiczną COVID-19 w 177 krajach. Generalnym wnioskiem jest to, że w krajach, w których występuje wyższy poziom zaufania do władz i do współobywateli, udało się osiągnąć większy sukces walki z pandemią: widać to zarówno w stosowaniu się do zaleceń DDM, jak do szczepień. Autorzy zalecali działania z zakresu promocji zdrowia, które koncentrowałyby się na odbudowywaniu zaufania do nauki, ekspertów, decydentów z obszaru ochrony zdrowia.

Jak odbudować zaufanie do systemu i do szczepień?

Nie jest to proste: monitorujemy niepożądane odczyny poszczepienne ? do końca stycznia mieliśmy zgłoszonych 17,5 tys. NOP. Przeanalizowaliśmy ponad 14 tys. z nich pod względem medycznym; stwierdziliśmy ponad 500 ciężkich NOP, tak więc prawdopodobieństwo ciężkiego NOP, kończącego się hospitalizacją, to 1 przypadek na 100 tys. podanych dawek szczepionki. Obiektywnie to zjawisko występuje niezwykle rzadko. W sieciach społecznościowych ludzie wymieniają się jednak swoimi doświadczeniami związanymi z objawami po szczepieniu, często takimi jak gorsze samopoczucie, krótkotrwała gorączka. Gdy takie informacje pokazują się w sieci, niestety nasz obiektywny przekaz, kierowany przez epidemiologów, wakcynologów, lekarzy, przegrywał z tymi indywidualnymi doświadczeniami. Ludzie często podejmowali decyzję o szczepieniu na podstawie doświadczeń w swoim otoczeniu. Wydaje się, że dziś najważniejszy dla odbudowania zaufania do szczepień jest indywidulany kontakt lekarza z pacjentem. Często niestety lekarzom brakuje czasu, by z pacjentem spokojnie porozmawiać, a to okazuje się kluczowe. Uważam, że procedura kwalifikacji do szczepienia powinna być również promowana jako porada edukacyjna, warto byłoby zachęcać osoby mające wątpliwości, żeby przyszły na kwalifikację, porozmawiały i dopiero wtedy podejmowały decyzję. Wydaje się, że proces zachęcania do szczepień powinien odbywać się w gabinetach lekarzy. Ważne są też interwencje edukacyjne celowane, wiemy np. że osoby młode są bardziej podane na przekazy osób młodych, influencerów. Świetnie sprawdzają się też przekazy od lokalnych liderów; dużo dobrego mogą one zrobić w swoich społecznościach. Odbiorcy przekazu łatwiej identyfikują się z zaleceniem, gdy słyszą je od osób z podobnego środowiska.

Wspomniał Pan, że sytuacja związana z pandemią będzie miała wpływ na to, jak będzie wyglądała skłonność Polaków do szczepień w przyszłości. Więcej osób będzie chętnych do zaszczepienia się?

Uważam, że tak. Bardzo uprościliśmy procedurę szczepień: jest większa grupa profesjonalistów medycznych, którzy mogą kwalifikować osoby dorosłe do szczepień: pielęgniarki, położne, ratownicy medyczni, diagności laboratoryjni, farmaceuci. Ułatwi to dostęp dorosłych do szczepień przeciw grypie, przeciw pneumokokom oraz innych, które pojawią się w rekomendacjach. Zdecydowana większość społeczeństwa zaobserwowała, że szczepienia przyniosły dobry rezultat: osoby, które się zaszczepiły, nie chorowały lub przebieg choroby był zdecydowanie lżejszy. Wyzwaniem pozostaje kwestia zaufania społecznego. Do tej pory koncentrowaliśmy się na danych epidemicznych, klinicznych, a obecnie powinniśmy budować komunikację ogólnospołeczną w oparciu o zaufanie, by udało się przekonać osoby mające sceptyczne podejście do szczepień. Musimy znaleźć sposób, by te osoby przekonywać; choć z perspektywy zdrowia publicznego zależałoby nam, żeby rozważać w wielu grupach szczepienia obowiązkowe. Jednak dyskusja, jaka toczyła się w wielu krajach, a także w Komisji Europejskiej, zakończyła się konkluzją, żeby nie rekomendować szczepień przeciw COVID-19 jako obowiązkowych, tylko budować zaufanie społeczne. To dla nas, jako osób zajmujących się zdrowiem publicznym, jest ogromne wyzwanie.

Jest jeszcze inny ważny aspekt, jeśli chodzi o kalendarz szczepień ochronnych: wydaje się, że zamiast corocznego ogłaszania kalendarza szczepień ochronnych, warto byłoby opracować strategię np. na najbliższe 5 lat. Ma to istotne znaczenie w kontekście dostępności do szczepionek; są one produkowane w różnych cyklach. Wzrastające zainteresowanie, jakie obserwowaliśmy jesienią 2020 r. w stosunku do szczepionek przeciw grypie, nie mogło być zaspokojone z powodu niedostatku dostaw, które trzeba planować z dużym wyprzedzeniem. Taka kilkuletnia strategia mogłaby pomóc w zapewnieniu dostępności do szczepień, możliwości spokojnego negocjowania cen i warunków dostaw.

Czy wiemy już, ile osób w Polsce ma przeciwciała przeciw SARS-CoV-2? Niektórzy uważają, że ten poziom może już mieć nawet 90 proc. osób?

W reprezentatywnej dla kraju grupie blisko7 tys. osób, które poddały się badaniu serologicznemu w ramach naszych badań OBSER-CO, zidentyfikowaliśmy przeciwciała u 78 proc. osób. To dane z przełomu listopada i grudnia, a biorąc pod uwagę, że w grudniu poziom zakażeń był bardzo wysoki, to jest bardzo prawdopodobne, że obecnie nawet 90 proc. osób miało kontakt z wirusem lub zostało zaszczepionych. Gdyby nie pojawił się wariant Omikron, to dziś mielibyśmy do czynienia z ?zaciszem? epidemicznym. Wariant Omikron może być w przenośni nazwany ?nowym koronawirusem?, który przełamuje odporność, zarówno po szczepionce, jak po zachorowaniu, wywołuje jednak znacznie łagodniejsze objawy u osób po zaszczepieniu i ozdrowieńców. Kolejne badanie obecności przeciwciał będziemy przeprowadzać wiosną, będziemy wtedy wiedzieć, jaki wpływ miały zakażenia wariantami Delta i Omikron na przełomie roku.

Czy to będzie oznaczać, że będzie można odwołać stan epidemii?

Wszyscy chcielibyśmy, żeby COVID-19 został uznany po prostu za nową chorobę zakaźną, której trzeba zapobiegać, monitorować i kontrolować. Niektóre kraje już do tego zmierzają, nawet planując całkowitą rezygnację z testowania jak Szwecja. My powinniśmy jeszcze zwiększyć poziom zaszczepienia. Jeśli jednak COVID-19 nie będzie powodował nadmiernego obciążenia systemu ochrony zdrowia oraz gospodarki, będziemy mogli iść w tę stronę. Jest bardzo prawdopodobne, że COVID-19 będzie występował w cyklach sezonowych, jak grypa. Będą pojawiały się nowe warianty, gdyż wysoki poziom zaszczepienia, powyżej 60-70 proc. występuje w krajach o wysokim poziomie dochodu, oraz np. w Chinach i Indiach, natomiast mamy bardzo trudną sytuację w krajach afrykańskich. W większości z nich poziom zaszczepienia społeczeństwa wynosi poniżej 20 proc.; mogą tam w naturalny sposób powstawać nowe mutacje. Podsumowując, jak w przypadku wszystkich chorób zakaźnych, trzeba zachować czujność i monitorować sytuację epidemiologiczną w kraju i na świecie. Tym zajmuje się nasz instytut oraz inspekcja sanitarna już od 1918 roku.

Rozmawiała: Katarzyna Pinkosz

Artykuł Dr hab. Grzegorz Juszczyk: W szczepieniach kluczowa jest kwestia zaufania pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Według danych NIZP-PZH od września do początku listopada br. na grypę zachorowało 945 145 osób, z czego aż 54,3% stanowiły dzieci do 14. r.ż. Dla niektórych dzieci grypa może być groźna, one też stanowią główny rezerwuar wirusów, dlatego eksperci zachęcają do szczepień. Szczepienie chroni nie tylko najmłodszych przed groźnymi powikłaniami, ale także osoby znajdujące się w ich najbliższym otoczeniu.

W czasie pandemii cała uwaga naukowców i lekarzy została skierowana na koronawirusa. Groźna jednak jest także grypa, która co sezon pojawia się w nowym wariancie.

WARTO SZCZEPIĆ SIĘ PRZECIWKO GRYPIE

Szczepienie przeciwko grypie chroni przed zakażeniem, a w przypadku zachorowania ? zapewnia łagodniejszy przebieg. Może też częściowo chronić przed zakażeniami innymi wirusami. ?  Wirus  grypy  toruje  drogę dla koronawirusa, co oznacza, że po przejściu grypy łatwiej będzie się nim zakazić. Obecność obu wirusów w organizmie  na  pewno  potęguje objawy COVID-19 i przebieg zakażenia może być cięższy ? mówił  podczas  tegorocznego Forum Flu and COVID-19 prof. Adam Antczak, kierownik Kliniki Pulmonologii Ogólnej i Onkologicznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, przewodniczący Rady Naukowej Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Grypy. ? Szczepienia przeciwko grypie są najlepszą metodą na poprawienie odporności i uniknięcie powikłań pogrypowych. Są badania, z których wynika, że osoby zaszczepione przeciwko grypie 2,5-krotnie rzadziej trafiały do szpitali z powodu COVID-19 i 3-krotnie rzadziej na oddziały intensywnej terapii. Miały też mniej powikłań pocovidowych. Szczepienia przeciwko grypie chronią  nas  i  nasze  rodziny.  Bardzo ważne jest więc, żeby się jak najszybciej zaszczepić.

Bez badań laboratoryjnych trudno rozróżnić grypę od COVID-19, dlatego tak ważne są działania prewencyjne w postaci szczepień.

GRUPY ZWIĘKSZONEGO RYZYKA

Przeciwko grypie powinien zaszczepić się każdy. Są jednak grupy, w których grypa może mieć cięższy przebieg  i  groźniejsze  powikłania.  Na największe ryzyko narażeni są: dzieci i młodzież od 6. miesiąca do 18. r.ż. (zwłaszcza dzieci w wieku od 6. miesiąca do 5. r.ż.), kobiety w ciąży lub planujące ciążę, osoby po 50. r.ż., z chorobami przewlekłymi, chorzy na nowotwory, cukrzycę, osoby z niedoborami odporności, pacjenci przebywający przez dłuższy czas w szpitalach, domach opieki, sanatoriach.

Na zachorowanie i ciężki przebieg grypy narażone są zwłaszcza małe dzieci, do 5. r.ż., ponieważ nie mają jeszcze w pełni rozwiniętego układu odpornościowego. Dla nich powikłania pogrypowe ? np. zapalenie płuc, zapalenie ucha środkowego, zapalenie zatok ? mogą być bardzo groźne. Na szczególnie ciężki przebieg grypy są narażone przede wszystkim niemowlęta.

Prof. Teresa Jackowska:
Zaszczepienie już co piątego dziecka zmniejszy ryzyko wystąpienia grypy wśród reszty populacji o blisko 50%.

Eksperci zachęcają do szczepienia dzieci i młodzieży przeciwko grypie, gdyż szczepienia chronią ich samych przed zachowaniem (a jest to grupa, która często przechodzi grypę i choroby grypopodobne), a także chronią przed zakażeniem rodziców i dziadków, dla których infekcja może być śmiertelnym zagrożeniem. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia, co sezon na grypę zapada ok. 20-30% populacji dzieci i młodzieży i ok. 10% dorosłych.

Najlepiej zaszczepić się przed sezonem grypowym, który w naszym kraju trwa od września do marca/kwietnia, a szczyt zachorowań przypada na styczeń-marzec, dlatego nadal warto się szczepić.

Prof. Adam Antczak:
Szczepienia przeciwko grypie są najlepszą metodą na poprawienie odporności i uniknięcie powikłań pogrypowych.

ZMNIEJSZYĆ RYZYKO GRYPY

? Ważne jest szczepienie przeciwko grypie nie tylko osób dorosłych, ale także dzieci ? mówiła prof. Teresa Jackowska, konsultant krajowy w dziedzinie pediatrii, wiceprezes Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, kierownik Kliniki Pediatrii Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego, ordynator Oddziału Pediatrycznego w Szpitalu Bielańskim w Warszawie, podczas brifingu prasowego (październik 2021). Tłumaczyła, że to właśnie dzieci są głównym transmiterem grypy wśród rówieśników, a także wśród rodziców, dziadków, rodzeństwa. Prof. Jackowska podkreśliła też wagę szczepień: zaszczepienie już co piątego dziecka zmniejszy ryzyko wystąpienia grypy wśród reszty populacji o blisko 50%. Jako przykład wskazała Wielką Brytanię, gdzie szczepienia dzieci na grypę prowadzone są w szkołach, co wpłynęło na odsetek zaszczepionych dzieci, który wynosi ok. 70%. Prof. Jackowska dodała, że dzięki takim działaniom można ograniczyć występowanie grypy w całym społeczeństwie. Co istotne zwłaszcza w czasie pandemii COVID-19: wraz ze wzrostem wyszczepialności jest mniej konsultacji lekarskich i hospitalizacji najmłodszych.

Konsekwencje grypy mogą zagrażać życiu. To nie tylko zapalenie oskrzeli, zatok czy płuc, ale też zapalenie opon mózgowych czy mięśnia sercowego, które może doprowadzić do zgonu.

Szczyt zachorowań przypada na okres między styczniem a marcem, ale jak podkreślają eksperci ? w tym sezonie grypa nie powiedziała jeszcze ostatniego słowa. Szczepionki są dostępne, dlatego warto zaszczepić się jeszcze przed świętami Bożego Narodzenia oraz feriami zimowymi, aby choroba nie pokrzyżowała nam planów.

SZCZEPIONKA W POSTACI AEROZOLU

Na naszym rynku znajduje się kilka szczepionek przeciwko grypie dostępnych, głównie w zależności od grupy wiekowej, nieodpłatnie, z częściową refundacją lub odpłatnością 100%. W większości są to szczepionki inaktywowane, zawierające oczyszczone antygeny powierzchniowe czterech wirusów grypy, podawane domięśniowo albo w postaci aerozolu do nosa.

Wśród tych preparatów wyróżnia się szczepionka podawana donosowo. Zawiera ona żywe, osłabione szczepy wirusa grypy, pozbawiona jest adiuwantów i środków konserwujących. To szczepionka czterowalentna, tzn. zawiera antygeny przeciwko czterem typom wirusa (H1N1 i H3N2 oraz dwóm typom B). Preparat w postaci aerozolu do nosa jest przeznaczony dla dzieci i młodzieży od ukończonych 2 lat do 18 lat. Szczepionka jest całkowicie bezpieczna, a jej niewątpliwą zaletę stanowi sposób podania (do otworów nosowych), co dla dziecka odczuwającego strach przed igłą ma ogromne znaczenie. Odporność pojawia się do 2 tygodni po zaszczepieniu, utrzymuje się przez 6-12 miesięcy. Ponieważ sposób podania preparatu odwzorowuje naturalną drogę kontaktu z wirusem, który namnaża się jedynie w nosogardzieli, odpowiedź organizmu przypomina naturalną reakcję na infekcję.

W Polsce od listopada br. donosowa szczepionka przeciw grypie jest refundowana w 50% dla dzieci w wieku od ukończonych 2 lat do ukończonych 18 lat. Wprowadzenie tego rodzaju szczepionki w wielu krajach znacznie podniosło statystyki szczepień przeciwko grypie u dzieci.

Bożena Stasiak

Artykuł Szczepienie przeciw grypie zmniejsza ryzyko powikłań u dzieci pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Wszystkim osobom z nowotworami krwi i układu chłonnego rekomendujemy coroczne zaszczepienie się przeciw grypie, przeciw pneumokokom, obecnie zalecamy trzecią dawkę szczepienia przeciw COVID-19. Największe zaburzenia odporności mają chorzy na przewlekłą białaczkę limfocytową oraz na szpiczaka plazmocytowego. Mimo to warto szczepić, mając nadzieję, że przynajmniej u części pacjentów zwiększy się odpowiedź układu odpornościowego ? mówi prof. Iwona Hus, kierująca Oddziałem Chorób Układu Chłonnego w Instytucie Hematologii i Transfuzjologii w Warszawie, przewodnicząca Polskiego Towarzystwa Hematologów i Transfuzjologów.

Osoby chorujące na nowotwory hematologiczne powinny szczepić się przeciw COVID-19, ale u niektórych z nich szczepionki działają słabiej. Czy faktycznie tak jest? Przeciw jakim chorobom chorzy powinni się zaszczepić?

Właściwie nie powinniśmy posługiwać się nazwą ?nowotwory hematologiczne?, tylko: ?nowotwory układu krwiotwórczego? i ?nowotwory układu chłonnego?. Chorzy na nowotwory układu chłonnego są grupą szczególnie wrażliwą na powikłania infekcyjne, ponieważ w ich przypadku komórki biorące udział w procesach odporności organizmu stają się właśnie komórkami nowotworowymi.

Największe zaburzenia odporności mają chorzy na przewlekłą białaczkę limfocytową oraz na szpiczaka plazmocytowego. W ich przypadku choroba ma wpływ na częstość powikłań infekcyjnych, a to właśnie powikłania infekcyjne należą do najczęstszych przyczyn zgonu. Ta grupa pacjentów ma też znacznie słabszą odpowiedź na szczepienia. Mimo to warto szczepić, mając nadzieję, że przynajmniej u części pacjentów zwiększy się odpowiedź układu odpornościowego.

Które szczepienia są dla tej grupy chorych najważniejsze? Nie chodzi tylko o szczepienia przeciw COVID-19?

Wszystkim pacjentom rekomendujemy coroczne zaszczepienie się przeciw grypie, a także szczepionkę przeciw pneumokokom. Warto pamiętać, że szczepienie przeciw grypie jest zalecane u wszystkich osób, także zdrowych; a przeciw pneumokokom?u dorosłych powyżej 65. roku życia. Jeśli chodzi o pracowników służby zdrowia, którzy opiekują się chorymi na szpiczaka, to szczepienia przeciw pneumokokom są zalecane powyżej 55. roku życia. Dostępne są dwie szczepionki; 13-walentna, skoniugowana (Prevenar-13) oraz 23-walentna, przeciw 23 szczepom bakterii, czyli Pneumovax.

Wszystkim osobom z nowotworami krwi i układu chłonnego zalecana jest obecnie trzecia dawka szczepienia przeciw COVID-19.

Jeśli to jest możliwe, warto wykonać szczepienia przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego, gdyż chemioterapia ma wpływ na różne populacje komórek B i komórek T, podobnie jak na przeciwciała monoklonalne, przede wszystkim przeciwciała anty CD-20, stosowane u chorych na chłoniaki B-komórkowe, np. chłoniaka grudkowego, DLBCL czy chłoniaka z komórek płaszcza oraz przewlekłą białaczkę limfocytową. Rytuksymab, który łączy się z cząsteczką anty CD-20 na komórkach B, prowadzi do zniszczenia nie tylko ?chorych? limfocytów CD-20+, ale również zdrowych, tak więc ma wpływ na zaburzone wytwarzanie przeciwciał. Trzeba też pamiętać, że mechanizmy rozwoju komórek układu odporności są ze sobą powiązane, dlatego po zastosowaniu rytuksymabu ulega upośledzeniu również odpowiedź T-komórkowa, co ma wpływ m.in. na reaktywację wirusowego zapalenia wątroby czy innych zakażeń. Skuteczność szczepień w tej grupie pacjentów jest mniejsza, zarówno u chorych poddawanych immunoterapii jak i immunochemioterapii. Dlatego jeśli jest to możliwe, to warto byłoby szczepić chorych po postawieniu diagnozy, jeszcze przed rozpoczęciem leczenia, albo chorych w remisji.

Czy przed podaniem trzeciej dawki szczepienia przeciw COVID-19 należałoby sprawdzić, ile pacjent ma przeciwciał? Czy wiadomo, jaka ich ilość powinna być po szczepieniu, by mieć pewność, że pacjent odpowiedział na leczenie?

Nie wykonujemy rutynowo badań poziomu przeciwciał i obecnie wykonywanie takich oznaczeń nie jest rekomendowane przed trzecią dawką szczepionki przez międzynarodowe towarzystwa naukowe. Poza tym nie ma też jasno określonej granicy, jakie powinno być miano przeciwciał, by można było określić, że szczepienie dostatecznie chroni przed zakażeniem. Warto też pamiętać, że jest bardzo wiele różnych metod oznaczania przeciwciał, badania wykonują różne laboratoria. Najlepiej postępować stosownie do zaleceń i po upływie 6 miesięcy od szczepienia drugą dawką podać pacjentowi trzecią dawkę. Jest to szczególnie ważne dla chorych poddawanych immunosupresji.

Czy z Pani doświadczeń widać, że chorzy zaszczepieni przeciw COVID-19, nie chorują?

Szczepionka nie chroni przed zachorowaniem, jej celem jest zmniejszenie ciężkości przebiegu COVID-19. Celem podania szczepienia nie jest uniknięcie zachorowania, tylko sytuacja, że jeśli pacjent ulegnie zakażeniu, to przebieg infekcji będzie łagodniejszy. Faktycznie, mogę potwierdzić, że osoby zaszczepione rzadziej wymagają hospitalizacji.

A jak powinny wyglądać szczepienia u pacjentów po przeszczepieniu szpiku?

Chorzy powinni być szczepieni, optymalnie byłoby zaszczepienie po pół roku od przeszczepienia szpiku. Jeśli jednak czekanie jest niebezpieczne, gdyż zbliża się kolejna fala COVID-19, to powinniśmy odczekać minimum trzy miesiące. Kalendarz szczepień po transplantacji szpiku jest znacznie bogatszy, gdyż oprócz grypy, pneumokoków i COVID-19 powinno się powtórzyć właściwie wszystkie szczepienia, jakie były wykonywane w dzieciństwie.

Jakie byłyby Pani najważniejsze zalecenia na czwartą falę COVID-19?

Biorąc pod uwagę, że  u chorych na nowotwory istnieje duże ryzyko słabszej odpowiedzi na szczepienia, to bardzo ważne jest to, żeby otoczenie pacjentów, czyli osoby, które z nimi mieszkają, opiekują się, również były zaszczepione. Jest szansa, że u nich odpowiedź na szczepienie będzie silniejsza, dzięki czemu one nie zachorują i nie będą stanowić ryzyka dla osób o słabszej odporności.

Ważne jest też to, żeby pacjenci mimo szczepienia nadal stosowali środki ostrożności, to znaczy: nosili maski, unikali dużych skupisk ludzkich. Warto pamiętać, że szczepienie nie jest gwarancją tego, że pacjent nie zachoruje. Ma spowodować, że ryzyko będzie mniejsze, nie jest jednak gwarancją, że tak się nie stanie.

Nawet zaszczepieni pacjenci nie mogą czuć się bezpieczni. Sama noszę maskę w pomieszczaniach, zgodnie z zaleceniami, choć jestem po szczepieniu trzecią dawką ? aby chronić i innych i siebie. Do końca nie wiemy, jakie powikłania może ten wirus wywołać. Układ odpornościowy chorych na nowotwory poddawanych leczeniu jest generalnie słabszy i odpowiedź immunologiczna na szczepienie może być słabsza. Osoby mające słabszy układ odporności, mogą słabiej odpowiedzieć na szczepienie, a więc też łatwiej ulec zakażeniu.Nie mamy jeszczedobrego systemu oceny odporności poszczepiennej, gdyż nawet, gdyby pacjent nie wytworzył dużej ilości przeciwciał, to jest jeszcze odpowiedź T-komórkowa. Niestety, mogą na nią wpływać niektóre stosowane terapie. Dlatego w przypadku pacjentów z nowotworami krwi i układu chłonnego trzeba liczyć się z ryzykiem gorszej odpowiedzi immunologicznej. 

Rozmawiała Katarzyna Pinkosz

Artykuł Prof. Iwona Hus: Chorzy na nowotwory układu chłonnego słabiej odpowiadają na szczepienia pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Rozpoczęły się szczepienia przeciwko Covid-19 w Samodzielnym Publicznym Klinicznym Szpitalu Okulistycznym.

Szczepieniu poddają się pracownicy szpitala, dzięki czemu nasz szpital stanie się jeszcze bezpieczniejszym miejscem dla pacjentów i personelu – mówi prof. dr hab. n. med. Jacek P. Szaflik.

Im więcej osób się zaszczepi, tym szybciej będziemy mogli wrócić do czasów sprzed pandemii.

Artykuł Szczepienia w SP Klinicznym Szpitalu Okulistycznym pochodzi z serwisu Świat Lekarza.

Od 1 września 2020 donosowa szczepionka przeciw grypie przeznaczona dla dzieci i młodzieży od ukończonych 2 lat do poniżej 18 lat¹ została objęta refundacją apteczną w grupie wiekowej od ukończonych 2 lat do ukończonych 5 lat².

Zgodnie z danymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) 20-30% dzieci co sezon choruje na grypę. Dla porównania, wśród dorosłych jest to 10% populacji³. U dzieci najmłodszych, tych poniżej 5 roku życia, istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia grypy o ciężkim przebiegu i powikłań pogrypowych⁴ . Ponadto dzieci są rezerwuarem wirusów grypy pełniąc istotną rolę w transmisji wirusa w społeczeństwie⁵ zwiększając tym samym ryzyko zakażenia, także u rodziców, opiekunów, osób starszych, jak i niezaszczepionych, najmłodszych dzieci.

W trakcie trwania pandemii COVID-19 znaczenie szczepienia dzieci przeciwko grypie jest jeszcze większe ? eksperci zwracają uwagę, ze sezon zachorowań na grypę nałoży się na trwającą cały czas pandemię oraz inne infekcje, którym sprzyja jesienna aura. Objawy COVID-19 i grypy są podobne, co może utrudniać poprawną diagnozę. W takim przypadku precyzyjna diagnostyka jest warunkiem koniecznym dla właściwego doboru metod leczenia, a w efekcie powodzenia procesu terapeutycznego.

Szczepienia przeciwko grypie, zwłaszcza teraz, w dobie pandemii, są rekomendowane przez liczne autorytety takie jak Światowa Organizacja Zdrowia⁶, Polskie Towarzystwo Pediatryczne i Konsultanta Krajowego ds. Pediatrii⁷, Głównego Inspektora Sanitarnego⁸. Wyszczepialność przeciwko grypie jest nadal w polskiej populacji bardzo niska, o czym od lat alarmują eksperci – tylko 1% dzieci do 14 roku życia podlega co roku szczepieniom⁹. Każde działanie mające na celu zwiększenie dostępności szczepień przeciwko grypie, w tym włączenie szczepionki donosowej na listę leków refundowanych, jest bardzo istotne z perspektywy polskich pacjentów.

• Referencje:
• 1. Charakterystyka Produktu Leczniczego Fluenz Tetra 2020.07.27: https://www.astrazeneca.pl/content/dam/az-pl/SPC/SPC_FluenzTetra_2020-07-27.pdf
• 2. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 24 sierpnia 2020 r. w sprawie wykazu refundowanych leków,
• środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych na 1 września 2020 r. https://www.gov.pl/web/zdrowie/obwieszczenie-ministra-zdrowia-z-dnia-24-sierpnia-2020-r-w-sprawie-wykazu-refundowanych-lekow-srodkow-spozywczych-specjalnego-przeznaczenia-zywieniowego-oraz-wyrobow-medycznych-na-1-wrzesnia-2020-r
• 3. Brydak L.B. Grypa ? profilaktyka i leczenie u dzieci i młodzieży, Standardy Medyczne/Pediatria. 2019, t. 16, 162-171.
• 4. Ściubisz M. Ryzyko związane ze szczepieniami i chorobami, którym szczepienia zapobiegają ? cz. 2: grypa. Medycyna Praktyczna ? Szczepienia 2016; 3: 45-49.
• 5. Weycker D. i wsp. Vaccine. 2005; 23: 1284-1293.
• 6. World Health Organization Position Paper ?Immunization in the context of COVID-19 pandemic?, 16 kwietnia 2020, WHO/2019-nCoV/immunization_services/FAQ/2020.1; https://www.who.int/publications/i/item/immunization-in-the-context-of-covid-19-pandemic
• 7. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego i Konsultanta Krajowego w dziedzinie Pediatrii dotyczące opieki ambulatoryjnej nad dziećmi w czasie pandemii COVID-19, wywołanej wirusem SARS-COV-2; https://przegladpediatryczny.pl/a4939/REKOMENDACJE-POLSKIEGO-TOWARZYSTWA-PEDIATRYCZNEGO-I-KONSULTANTA-KRAJOWEGO-W-DZIEDZINIE-PEDIATRII-DOTYCZACE-OPIEKI-AMBULATORYJNEJ-NAD-DZIECMI-W-CZASIE-PANDEMII-COVID-19–WYWOLANEJ-WIRUSEM-SARS-COV-2.html
• 8. REKOMENDACJA Głównego Inspektora Sanitarnego dotycząca szczepień przeciw grypie: https://www.gov.pl/web/gis/rekomendacja-glownego-inspektora-sanitarnego-dotyczaca-szczepien-przeciw-grypie 9. Dane PZH, opracowanie: http://opzg.cn-panel.pl/resources/Raport%20grypowy_lipiec.pdf

Artykuł Pierwsza refundacja pediatryczna donosowej szczepionki przeciwko grypie w Polsce pochodzi z serwisu Świat Lekarza.