Program badań przesiewowych to dopiero początek. Wraz ze wzrostem liczby wykrywanych niewielkich zmian w płucach, rośnie znaczenie nowoczesnych metod diagnostycznych, które umożliwiają szybkie potwierdzenie lub wykluczenie nowotworu. Dowodzą tego doświadczenia NHS Scotland, szkockiego systemu ochrony zdrowia
Każdego roku z powodu raka płuca umiera ok. 1,8 mln osób na świecie, w tym ok. 23 tys. w Polsce. Ponieważ u wielu chorych nowotwór rozpoznawany jest dopiero w stadium zaawansowanym, odsetek 5-letnich przeżyć w naszym kraju wynosi jedynie 20–22 proc. Dlatego tak duże znaczenie ma rozwój programów badań przesiewowych.
Nowe wyzwania diagnostyczne
Ogólnopolski screening raka płuca z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej ruszy 1 października 2026 r. Wraz z nim wzrośnie liczba wykrywanych niewielkich guzków wymagających dalszej diagnostyki. Samo wykonanie NDTK nie kończy bowiem procesu diagnostycznego – żeby potwierdzić lub wykluczyć chorobę, konieczne jest pobranie materiału do badania histopatologicznego. To właśnie na tym etapie pojawia się jedno z największych wyzwań współczesnej diagnostyki raka płuca.
Klasyczna bronchoskopia ma ograniczone możliwości dotarcia do niewielkich, obwodowo położonych zmian. W efekcie część pacjentów pozostaje pod tzw. obserwacją radiologiczną i przez kolejne miesiące wykonuje badania kontrolne, oczekując na rozstrzygnięcie diagnostyczne. Alternatywą jest biopsja przezklatkowa, która – pomimo wysokiej skuteczności – wiąże się z większym ryzykiem powikłań, przede wszystkim odmy opłucnowej występującej u 20–30 proc. pacjentów.
Coraz większą rolę odgrywają zatem nowoczesne technologie, takie jak robotycznie wspomagana bronchoskopia (RAB). Pozwala ona dotrzeć do niewielkich, trudno dostępnych zmian położonych na obwodzie płuca i pobrać materiał do badań, zwiększając szansę na szybkie postawienie rozpoznania. Najwięcej danych klinicznych dotyczy obecnie systemu Ion – platformy wykorzystującej RAB. Na świecie jest ponad 1000 systemów Ion.
Doświadczenia ośrodków w Europie i Stanach Zjednoczonych pokazują, że zastosowanie RAB może ułatwić wczesne rozpoznanie raka płuca, zwiększając szanse na leczenie radykalne i przynosząc korzyści także systemowi ochrony zdrowia.
Szkockie rekomendacje
Dobrym przykładem strategicznego planowania diagnostyki raka płuca jest Szkocja. Scottish Health Technologies Group (SHTG), niezależna jednostka przygotowująca rekomendacje dla NHS Scotland, wskazała, że przed planowanym uruchomieniem krajowego programu badań przesiewowych konieczne jest zapewnienie odpowiedniej infrastruktury diagnostycznej. W opublikowanej w 2026 r. ocenie technologii medycznej (HTA) eksperci zarekomendowali, aby robotycznie wspomagana bronchoskopia była dostępna jako jedna z metod pobierania materiału do badania, a u pacjentów z małymi zmianami (poniżej 20 mm), położonymi obwodowo i niedostępnymi dla klasycznych technik diagnostycznych, stanowiła metodę pierwszego wyboru.
Znaczenie tej rekomendacji wykracza poza ocenę pojedynczej technologii. Eksperci SHTG zwracają uwagę, że planowane na koniec 2027 r. uruchomienie krajowego programu badań przesiewowych raka płuca spowoduje wzrost liczby wykrywanych niewielkich guzków wymagających dalszej diagnostyki. Bez odpowiedniego przygotowania ścieżki diagnostycznej może to prowadzić do wydłużenia czasu oczekiwania na biopsję i opóźnienia w rozpoczęciu leczenia.
Istotnym elementem oceny SHTG był również głos pacjentów. Przedstawiciele Roy Castle Lung Cancer Foundation podkreślają, że dostęp do nowoczesnych metod biopsji może ograniczyć stres związany z przedłużającą się diagnostyką.
Doświadczenia NHS Scotland pokazują, że o skuteczności programu badań przesiewowych decyduje cały proces opieki nad pacjentem – od wykrycia zmiany po szybkie potwierdzenie rozpoznania i rozpoczęcie terapii. – Skuteczność programu badań przesiewowych nie zależy wyłącznie od liczby wykonanych badań TK. Równie ważne jest zapewnienie pacjentom szybkiej i wiarygodnej diagnostyki zmian wykrytych w screeningu. Nowoczesne technologie, takie jak Ion, mogą ograniczyć czas oczekiwania na rozpoznanie i przyspieszyć rozpoczęcie właściwego leczenia. To korzyść zarówno dla pacjentów, jak i całego systemu ochrony zdrowia – komentuje Natalia Ostrowska, dyrektor zarządzająca Ion w Synektik.
