Odpowiednie techniki wyobrażeniowe pozwalają obniżyć lęk przed porażką, którego źródłem są trudne wspomnienia z dzieciństwa – wynika z badań naukowców z Uniwersytetu SWPS i Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN. Wnioski zostały opisane w artykule, który ukazał się w prestiżowym czasopiśmie „Frontiers in Psychology”
Przykre doświadczenia z dzieciństwa, związane z krytyką, zaniedbaniem czy surowym traktowaniem przez rodziców, mogą rzutować na samopoczucie i jakość życia w wieku dorosłym. W kształtowaniu późniejszych wzorców zachowań dużą rolę może odgrywać m.in. sposób, w jaki opiekunowie reagują na niepowodzenia dziecka. Konsekwencją tego może być właśnie lęk przed porażką, oparty na przekonaniu, że popełnianie błędów czyni nas mniej wartościowymi.
Zespół badawczy złożony z naukowców z poznańskiego Laboratorium Neuronauki Emocji Instytutu Psychologii Uniwersytetu SWPS oraz Pracowni Obrazowania Mózgu Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Warszawie sprawdził, czy w procesie psychoterapii, poprzez techniki oparte na wyobrażeniach, można skutecznie i w sposób trwały zniwelować wpływ tych negatywnych zapisów pamięciowych na codzienne funkcjonowanie.
Czy praca ze wspomnieniami daje możliwość trwałej zmiany?
W randomizowanych kontrolowanych badaniach klinicznych wzięło udział 180 młodych dorosłych (w wieku 18–35 lat) doświadczających lęku przed porażką. Przez dwa tygodnie uczestnicy odbyli cztery sesje terapeutyczne, podczas których pracowali z bolesnymi wspomnieniami z dzieciństwa związanymi z krytyką.
Część uczestników poddana była ekspozycji wyobrażeniowej (IE), podczas której mieli po prostu przywoływać sytuacje wywołujące lęk lub niepokój (aktywna grupa kontrolna). U drugiej grupy zastosowano technikę reskrypcji wyobrażeniowej (ImRs), która zmienia narrację wspomnień. Metoda ta polega na powrocie pamięcią do trudnej sytuacji, a następnie wyobrażeniu sobie, że pojawia się tam „obrońca” (np. terapeuta), który stawia czoła krytykowi i wspiera dziecko. W trzeciej grupie natomiast posłużono się tą samą techniką terapeutyczną, ale z procedurą 10-minutowego opóźnienia (ImRs-DSR), która miała zaburzyć ślad pamięciowy krytycznego wspomnienia, wzmacniając siłę interwencji.
Uczestnicy badania wypełniali kwestionariusze i brali udział w wywiadach. Mierzono im także parametry fizjologiczne. Obserwacje kontrolne przeprowadzono po trzech i sześciu miesiącach.
Przeprogramowywanie wspomnień – to rzeczywiście działa
Okazało się, że wszystkie zastosowane techniki wyobrażeniowe doprowadziły do znaczącego i trwałego obniżenia lęku przed porażką oraz redukcji negatywnych emocji, takich jak smutek czy poczucie winy. Zmniejszyła się też reaktywność fizjologiczna na związane z krytyką wspomnienia, co oznacza, że uczestnicy przestali reagować silnym stresem, kiedy przywoływali w pamięci nieprzyjemne sytuacje. Poprawa utrzymała się podczas kontroli po trzech i sześciu miesiącach od zakończenia sesji, co dowodzi, że zmiana w psychice jest stabilna.
– Badania pokazują, że możliwe jest zmniejszenie nasilenia nieprzyjemnych emocji i pobudzenia związanego ze wspomnieniami krytyki z dzieciństwa. Odpowiednio dobrane techniki mogą wpływać na to, jak te wspomnienia są przeżywane, czyniąc je mniej obciążającymi – mówi Julia Bączek, psycholożka z Laboratorium Neuronauki Emocji Instytutu Psychologii USWPS, autorka badania.
Technika reskrypcji wyobrażeniowej była najskuteczniejsza wtedy, gdy wywoływała u badanych zaskoczenie. Zadziałał tutaj „błąd przewidywania”, czyli pojawienie się różnicy między oczekiwaniami a rzeczywistymi zdarzeniami, których się doświadcza. Sprzyja to aktualizacji starych, bolesnych schematów.
– Wykazaliśmy, że istotnym elementem terapii wyobrażeniowej jest stworzenie rozbieżności między tym, czego pacjent się spodziewa, a tym, co faktycznie dzieje się w nowym obrazie wspomnień. To właśnie to zaskoczenie otwiera drogę do trwałej zmiany terapeutycznej – wskazuje Stanisław Karkosz, kognitywista z Laboratorium Neuronauki Emocji Instytutu Psychologii USWPS, autor badania.
Doświadczenia z przeszłości nie muszą nami rządzić
Badacze dowodzą, że dzięki odpowiedniemu posługiwaniu się technikami wyobrażeniowymi, w którym „dopisujemy” nowe, bezpieczne zakończenie do dawnych historii, możemy realnie zmienić naszą reakcję na dzisiejsze wyzwania.
Wyniki sugerują, że sposób przeżywania trudnych wspomnień – w tym tych związanych z porażką – może się zmieniać. Oznacza to, że doświadczenia z przeszłości nie muszą być emocjonalnie przetwarzane w stały, niezmienny sposób – podkreśla Julia Bączek.
