Ośrodki neurologiczne realizują obecnie 20 programów lekowych ze 141 programów lekowych realizowanych ogółem w naszym kraju (14 proc.). Innymi słowy, aktualnie co siódmy program lekowy w Polsce jest realizowany przez neurologów

Z wymienionych 20 programów lekowych część realizowana jest tylko przez neurologów, a część wspólnie z lekarzami innych specjalizacji. Do lipca 2025 roku funkcjonowały jeszcze dwa dodatkowe programy z zakresu neurologii – usunięty program lekowy B.130 Leczenie chorych z dystrofią mięśniową Duchenne’a spowodowaną mutacją nonsensowną w genie dystrofiny (ICD-10: G71.0) oraz B.89 Leczenie ewerolimusem chorych na stwardnienie guzowate z niekwalifikującymi się do leczenia operacyjnego guzami podwyściółkowymi olbrzymiokomórkowymi (SEGA) (ICD-10 Q85.1) – ewerolismus, substancja czynna z tego programu lekowego, został przesunięty do katalogu leków refundowanych w chemioterapii. [1]

Według konsultanta krajowego w dziedzinie neurologii, prof. Bartosza Karaszewskiego, w 2024 r. w 14 programach lekowych w neurologii leczono ok. 54 tys. pacjentów za kwotę ok. 1,6 mld zł. [2]

W latach 2021–2024 kontrakty Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) zawarte na realizację 12 głównych programów lekowych w neurologii rosły proporcjonalnie do potrzeb klinicystów i pacjentów. W 2022 roku odnotowano wzrost kontraktów w porównaniu do 2021 roku o 131,3 proc., co odpowiadało kwocie in plus 192 253 864 zł. W 2023 roku odnotowano wzrost kontraktów w porównaniu do 2022 roku o 172,9 proc., co odpowiadało kwocie in plus 587 768 890 zł. W 2024 roku odnotowano wzrost kontraktów w porównaniu do 2023 roku o 119,3 proc., co odpowiadało kwocie in plus 268 735 043 zł.

Jednak według stanu kontraktacji na lipiec 2025 r. sytuacja diametralnie zmieniła się na niekorzyść. Odnotowano o 16,3 proc. zmniejszenie kontraktów na 2025 rok versus kontrakty na 2024 rok. Odpowiadało to kwocie in minus 271 125 134 zł. Oznacza to nie tylko zagrożenie kontynuacji leczenia pacjentów już włączonych do programów lekowych, ale również brak środków na włączanie nowych pacjentów do programów lekowych w 2025 roku (np. w przypadku programu lekowego B.29 powinno to być ok. 1,6 tys. nowych pacjentów z SM). [3]

Należy zaznaczyć, że w przypadku województw: śląskiego, mazowieckiego, pomorskiego i łódzkiego kontrakty w zakresie programów lekowych na 2025 zostały zawarte tylko na 9 miesięcy, co nie jest dobrym mechanizmem, bo generuje problemy z dostępem chorych do programu oraz stwarza trudności dla ośrodków w zakresie planowania terapii w ramach programów lekowych.

Szczególnie dotyczy to programów lekowych, w których leczona jest największa liczba chorych: programu B.29 Leczenie chorych na stwardnienie rozsiane, który odnotował mniejszy kontrakt na 2025 rok vs. 2024 rok o 17,3 proc. i programu lekowego B.57 Leczenie pacjentów ze spastycznością kończyn z użyciem toksyny botulinowej typu A – spadek o 15,8 proc. W przypadku programu lekowego B.90 Leczenie zaburzeń motorycznych w przebiegu zaawansowanej choroby Parkinsona również istnieje potrzeba zwiększenia wartości kontraktów i liczby ośrodków klinicznych prowadzących program.

Wysokość kontraktów NFZ na programy lekowe w neurologii warunkuje nie tylko adekwatny do potrzeb medycznych dostęp pacjentów do terapii. Właściwe finansowanie zabezpiecza wysoką jakość świadczonych usług przez ośrodki kliniczne, poprzez możliwość zatrudnienia odpowiednich kadr medycznych i pomocniczych, koordynację i kompleksowość opieki. W przypadku programu lekowego B.29 Leczenie chorych na stwardnienie rozsiane w 2024 roku ok. 24 tys. pacjentów było leczonych w 129 ośrodkach klinicznych realizujących program. Wydaje się, że liczba ośrodków klinicznych w Polsce w przypadku tego programu jest wystarczająca. Natomiast w przypadku takich programów lekowych jak: B.90 Leczenie zaburzeń motorycznych w przebiegu zaawansowanej choroby Parkinsona i B.57 Leczenie pacjentów ze spastycznością kończyn z użyciem toksyny botulinowej typu A istnieje potrzeba wzrostu liczby ośrodków klinicznych, a poprzez to wzrostu liczby leczonych pacjentów.

Podsumowanie

• Z analizy danych Narodowego Funduszu Zdrowia wynika znaczące niedoszacowanie kontraktów w zakresie programów lekowych w neurologii zawartych na 2025 r.
• Niedoszacowanie kontraktów na 2025 r. implikuje problemy z dostępem do terapii pacjentów już leczonych w programach lekowych i nowo zdiagnozowanych chorych.
• Ośrodki kliniczne chcące leczyć pacjentów w ramach programów lekowych, a mające niższy kontrakt na 2025 r. w porównaniu do 2024 roku zmuszone są raportować nadwykonania, czyli tak naprawdę kredytować leczenie ze środków własnych. Może zdarzyć się, że ośrodek nie włączy pacjenta do programu lekowego lub zaoferuje najtańszą i najmniej skuteczną terapię z powodów finansowych, a nie wskazań i zaleceń medycznych.

Rekomendacje

• Rekomendowane jest jak najszybsze aneksowanie kontraktów na programy lekowe w neurologii – wartość kontraktów powinna pozwalać na leczenie pacjentów już włączonych do programów lekowych i nowo zdiagnozowanych w 2025 roku chorych.
• Rekomendowane jest zwiększenie wyceny świadczeń w programach lekowych biorące pod uwagę rosnące koszty działania ośrodków klinicznych.
• Rekomendowane jest kompleksowe rozpatrywanie rachunku kosztów i korzyści uwzgledniające fakt, że nowoczesne terapie stosowane w ramach programów lekowych w neurologii prowadzą do zahamowania postępu choroby i utrzymania produktywności pacjentów (wykazały to analizy danych ZUS w zakresie mniejszej liczby orzeczeń rentowych oraz spadku liczby dni absencji chorobowej w przypadku stwardnienia rozsianego i migreny przewlekłej).

Dr n. med. Jakub Gierczyński, MBA, European Health Network
Prof. dr hab. n. med. Alina Kułakowska, prezes Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, Klinika Neurologii Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

Piśmiennictwo

1. Załącznik Nr 6 do zarządzenia Nr 72/2025/DGL Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 4 sierpnia 2025 r. Wykaz programów lekowych. Dostępne: https://baw.nfz.gov.pl/NFZ/document/43640/Zarzadzenie-72_2025_DGL
2. Raport z konferencji naukowej pt. Healthcare Policy Roundtable. Stan obecny i wyzwania polskiej neurologii w kontekście starzejącego się społeczeństwa. Instytut Rozwoju Spraw Społecznych. Warszawa. Maj 2025. Dostępne: https://irss.org.pl/wp-content/uploads/Raport_HCPS_Neurologia_2025.pdf
3. Informator o zawartych umowach, NFZ. Dostępne: https://www.nfz.gov.pl/o-nfz/informator-o-zawartych-umowach/
4. Mapy Potrzeb Zdrowotnych, Ministerstwo Zdrowia. Dostępne: https://basiw.mz.gov.pl/