Badania przesiewowe z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK) mogą pomóc wykrywać raka płuca na wczesnym etapie, kiedy szanse na wyleczenie są największe. Eksperci podkreślają jednak, że o skuteczności programu zdecydują nie tylko jego założenia, lecz przede wszystkim dostępność badań, sprawna organizacja i dotarcie do osób najbardziej zagrożonych.
prof. dr hab. n. med. Robert Mróz
przewodniczący Sekcji Onkologii Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc, kierownik II Kliniki Chorób Płuc, Raka Płuca i Chorób Wewnętrznych Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku.
prof. dr hab. n. med. Witold Rzyman
krajowy konsultant w dziedzinie chirurgii klatki piersiowej, kierownik Katedry i Kliniki Chirurgii Klatki Piersiowej, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne, Gdański Uniwersytet Medyczny.
Marek Augustyn
zastępca prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia, menedżer ochrony zdrowia.
Wprowadzenie finansowania badań przesiewowych raka płuca przez NFZ to ważny krok, jednak – jak zaznacza prof. Robert Mróz, przewodniczący Sekcji Onkologii Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc – samo ogłoszenie programu nie zagwarantuje odpowiedniej zgłaszalności. Kluczowe będą sprawne wdrożenie i rzeczywista dostępność badań.
Program skierowany jest do osób z grup ryzyka, przede wszystkim po 50. roku życia, które obecnie palą papierosy lub paliły je w przeszłości. Badania są bezpłatne i nie wymagają skierowania. Zdaniem profesora należy jednak aktywnie docierać do potencjalnych uczestników, angażując lekarzy rodzinnych, pielęgniarki, placówki podstawowej opieki zdrowotnej i samorządy. – Penetracja środowiska, penetracja, penetracja – podkreśla prof. Robert Mróz. Jego zdaniem POZ powinien odgrywać w tym procesie podstawową rolę, ale świadomość programu powinni mieć również lekarze ambulatoryjnej opieki specjalistycznej, w tym pulmonolodzy, kardiolodzy, interniści, endokrynolodzy i urolodzy. Chodzi o to, aby osoby z grup ryzyka dowiedziały się o możliwości wykonania badania od specjalistów, z którymi już się kontaktują.
Więcej ośrodków i współpraca na odległość
Profesor zwraca uwagę na problemy organizacyjne, które ujawniły się podczas konkursu na realizatorów programu na Podlasiu. W jego ocenie przyjęte założenia mogą nadmiernie koncentrować wykonywanie i opisywanie badań w dużych ośrodkach, mających doświadczenie w ocenie NDTK. Niejasne zapisy dotyczące możliwości współpracy z radiologami online doprowadziły tam do unieważnienia konkursu.
Prof. Robert Mróz proponuje, aby organizować odrębne konkursy dla ośrodków doświadczonych w opisywaniu badań oraz dla placówek w szpitalach powiatowych. Jako przykład podaje rozwiązanie, w którym na każde 500 tys. mieszkańców przypadałby jeden ośrodek, najlepiej zlokalizowany w mieście powiatowym. Placówki mogłyby współpracować z doświadczonymi radiologami zdalnie, przesyłając obrazy do opisu. Takie rozwiązanie miałoby ułatwić dostęp do badań osobom mieszkającym daleko od dużych miast. W przeciwnym razie – ostrzega ekspert – program może formalnie działać, ale nie obejmie w wystarczającym stopniu osób, do których powinien być skierowany.
– Jestem absolutnym zwolennikiem tego programu, jednak zoptymalizowałbym jego organizację – mówi prof. Mróz. Zwraca też uwagę, że przy planowaniu programu warto wyciągać wnioski z doświadczeń innych badań przesiewowych, w tym programu raka piersi, w którym zgłaszalność – jak przytacza z pamięci – wynosi ok. 30 proc.
Wczesne wykrycie zmienia rokowanie
Prof. Witold Rzyman, krajowy konsultant w dziedzinie chirurgii klatki piersiowej, podkreśla, że uruchomienie programu badań przesiewowych jest jednym z najważniejszych wydarzeń ostatnich lat w obszarze raka płuca. Nowotwór ten często rozwija się bezobjawowo, dlatego w Polsce ponad połowa pacjentów otrzymuje diagnozę w zaawansowanym stadium, nierzadko z przerzutami odległymi. W takich przypadkach możliwości radykalnego leczenia są ograniczone.
Badania przesiewowe pozwalają wykrywać raka wcześniej. W ich ramach ponad 60 proc. nowotworów rozpoznaje się w pierwszym stadium. Jeśli badania są powtarzane rokrocznie, odsetek ten może zbliżać się do 90 proc. – To zupełnie zmienia obraz i stwarza możliwość skutecznego leczenia, które daje szansę na wyleczenie w 80–90 proc. przypadków – podkreśla prof. Rzyman.
Jak ograniczyć ryzyko nadrozpoznawalności?
Jednym z wyzwań badań przesiewowych jest ryzyko wykrywania zmian, które nie mają charakteru nowotworowego, a następnie kierowania pacjentów na niepotrzebną diagnostykę. Prof. Rzyman zaznacza, że trudno ocenić skalę tego problemu w Polsce, ponieważ krajowy program dopiero się rozpoczynał, a wcześniej prowadzono jedynie pilotaż.
W ocenie eksperta problem nadrozpoznawalności jest dziś lepiej uporządkowany niż kilkanaście lat temu. Pomaga w tym system Lung-RADS, który klasyfikuje guzki wykryte w tomografii do kategorii zależnych od stopnia podejrzenia złośliwości. Zmiany o niskim ryzyku nie wymagają od razu dodatkowej diagnostyki, natomiast pacjenci z kategoriami wskazującymi na większe podejrzenie są kierowani do dalszej oceny.
To istotne, ponieważ – jak mówi prof. Witold Rzyman – guzki mogą występować nawet w ok. połowie badań osób po 50. roku życia, ale tylko nieliczne okazują się złośliwe. Dlatego tak ważna jest rzetelna ocena obrazów przez odpowiednio przeszkolonych radiologów.
Podejrzana zmiana: co dalej?
W przypadku wykrycia zmiany budzącej podejrzenie raka płuca radiolog powinien skierować pacjenta do pulmonologa. Ten oceni, czy należy rozpocząć dalszą diagnostykę. Prof. Rzyman wskazuje, że optymalnym rozwiązaniem jest wspólna ocena przypadku przez zespół wielodyscyplinarny, w skład którego wchodzą pulmonolog, doświadczony radiolog i torakochirurg, a w razie potrzeby także onkolog. Zespół powinien wybrać ścieżkę, która pozwoli uzyskać rozpoznanie przy możliwie najmniejszej inwazyjności dla pacjenta. Ważne jest, żeby kolejne etapy postępowania były dobrze skoordynowane i nie powodowały niepotrzebnych opóźnień.
Prof. Witold Rzyman podkreśla, że pierwsze efekty programu będzie można rzetelnie ocenić dopiero po kilku miesiącach; aby przyniósł on efekt populacyjny, należałoby badać ok. 1,5–2 mln Polaków z grup ryzyka rocznie. Według eksperta zmniejszenie umieralności będzie możliwe, jeśli badaniami zostanie objętych co najmniej 50–60 proc. osób z tej grupy. Pierwszym widocznym rezultatem powinno być przesunięcie rozpoznań w kierunku wcześniejszych stadiów choroby – na spadek umieralności trzeba będzie poczekać nawet ok. 10 lat.
W rozwoju programu warto korzystać z doświadczeń innych państw. Prof. Rzyman wskazuje na Chorwację, która rozpoczęła screening w 2020 r., oraz Wielką Brytanię, gdzie sieć ośrodków jest stopniowo rozszerzana. Takie podejście pozwala nowym placówkom uczyć się od tych, które mają już doświadczenie, i budować równomierny dostęp do badań w całym kraju.
Ekspert zwraca również uwagę na niemiecki model, w którym obrazy ocenia radiolog oraz system sztucznej inteligencji. Jeśli ich oceny są zgodne, przyjmuje się wynik radiologa; w razie rozbieżności badanie analizuje drugi radiolog. Jak zaznacza krajowy konsultant w dziedzinie chirurgii klatki piersiowej, takie rozwiązania mogą w przyszłości pomóc w sytuacji niedoboru specjalistów.
– W realizacji programu bardzo liczymy na lekarzy rodzinnych, bo to oni znają swoich pacjentów i mogą zachęcić ich do badań. W przeciwnym razie będzie bardzo trudno ten program zrealizować – sumuje prof. Witold Rzyman.
Screening z perspektywy NFZ
Jak NFZ przygotowuje się do finansowania i rozliczania badań przesiewowych raka płuca z wykorzystaniem NDTK? Ile ośrodków ma docelowo realizować program i jak będzie monitorowana jego dostępność w poszczególnych regionach Polski? Marek Augustyn, wiceprezes NFZ, przypomina, że program profilaktyczny w kierunku raka płuca z wykorzystaniem NDTK przeznaczony jest dla osób w wieku 55–74 lata z historią palenia wynoszącą co najmniej 20 paczkolat; z programu mogą skorzystać również osoby od 50. do 54. roku życia, które oprócz historii palenia mają dodatkowe czynniki ryzyka.
– Wdrożenie „Programu badań przesiewowych raka płuca” do świadczeń gwarantowanych umożliwiło nam rozpoczęcie, na przełomie sierpnia i września, postępowań konkursowych w oddziałach wojewódzkich. Każdy z nich zabezpieczył na ten cel środki w swoim budżecie. Pierwsze umowy podpisaliśmy w drugiej połowie października. Łącznie zaplanowaliśmy zawarcie ponad 50 umów w całym kraju. Ostateczną liczbę placówek poznamy pod koniec listopada, ponieważ w części regionów procedury są powtarzane (m.in. z powodu braku ofert spełniających wymogi). Funduszowi zależy na zapewnieniu dostępności do świadczeń przesiewowej diagnostyki w kierunku raka płuca w każdym województwie – tłumaczy Marek Augustyn, dodając, że aktualny wykaz realizatorów programu jest publikowany i na bieżąco aktualizowany w serwisie „Gdzie się leczyć”. Dzięki temu pacjenci mogą samodzielnie wyszukać najbliższą placówkę realizującą badania.
– Program jest sprawozdawany i rozliczany w systemie informatycznym monitorowania profilaktyki (SIMP), którego dostosowanie zostało rozłożone na etapy, tak aby z dniem zawarcia pierwszych umów pacjenci mogli być już rejestrowani/kwalifikowani do badania, a w późniejszym etapie był możliwy wystandaryzowany opis badania i wydanie wyniku z uwzględnieniem m.in. klasyfikacji Lung-RADS v. 2.0 (2022) – mówi wiceprezes NFZ.
Nielimitowane finansowanie badań
Zapytaliśmy również, jak NFZ zamierza oceniać skuteczność programu i jego wpływ na wykrywanie raka płuca we wczesnym stadium, a także czy Fundusz przewiduje możliwość zwiększenia finansowania lub rozszerzenia dostępności badań w zależności od zainteresowania pacjentów.
– Głównym celem programu jest obniżenie umieralności z powodu raka płuca dzięki wykrywaniu bezobjawowych zmian we wczesnym stadium oraz podnoszeniu świadomości w zakresie profilaktyki i rzucania palenia. Skuteczność będziemy oceniać na podstawie wskaźników określonych w zarządzeniu prezesa NFZ oraz danych gromadzonych w systemie SIMP. Analizie poddamy m.in. liczbę uczestników (z uwzględnieniem wieku i płci), liczbę wykonanych badań NDTK, odsetek wyników prawidłowych, badań kontrolnych, skierowań na dalszą diagnostykę oraz wykrytych nowotworów. Jednolity opis według klasyfikacji Lung-RADS pozwoli precyzyjnie ocenić efektywność wykrywania zmian na etapie pozwalającym na szybkie wdrożenie leczenia – odpowiada Marek Augustyn.
W kwestii finansowania, jak uzupełnia, świadczenia realizowane w ramach programu badań przesiewowych raka płuca rozliczane będą zgodnie z rzeczywistą wartością wykonanych świadczeń, czyli w sposób nielimitowany. Oznacza to, że finansowanie programu jest bezpośrednio powiązane z faktyczną liczbą wykonanych świadczeń i zainteresowaniem pacjentów, a Fundusz sfinansuje każde badanie, oczywiście prawidłowo wykonane i sprawozdane do NFZ.
– Jednocześnie prowadzimy bieżący monitoring realizacji programu oraz poziom zgłaszalności uczestników. Dane dotyczące liczby wykonanych badań i dostępności świadczeń będą podstawą do oceny funkcjonowania programu oraz ewentualnych działań mających na celu zapewnienie odpowiedniej dostępności badań dla osób uprawnionych – konkluduje Augustyn.
Ewa Podsiadły-Natorska







