O tym, dlaczego odchodzi się od testowania pojedynczych mutacji na rzecz sekwencjonowania całych genów, opowiada dr hab. n. med. Małgorzata Oczko-Wojciechowska, kierownik Zakładu Genetyki Klinicznej i Molekularnej NIO – PIB, oddział w Gliwicach
Jak w ostatnich latach zmieniło się podejście do testowania BRCA w Polsce?
Jeszcze niedawno badania BRCA kojarzyły się głównie z oceną dziedzicznej predyspozycji do zachorowania na raka piersi lub jajnika. Obecnie mają również znaczenie terapeutyczne. Coraz częściej wynik badania genetycznego jest potrzebny do kwalifikacji pacjentki do nowoczesnych terapii, m.in. inhibitorami PARP. Spowodowało to zmianę myślenia o samej diagnostyce. Przez wiele lat w Polsce wykonywano przede wszystkim badania w kierunku tzw. mutacji założycielskich, czyli kilku najczęściej występujących zmian w genie BRCA1 w polskiej populacji. Dziś wiemy, że takie podejście jest niewystarczające. Jeśli chcemy skutecznie kwalifikować pacjentki do leczenia, musimy analizować całe geny BRCA1 i BRCA2 metodą sekwencjonowania następnej generacji (NGS).
Chciałam też dodać, że zastosowanie technologii NGS zmieniło nasze podejście również do opisywania wykrywanych zmian. Obecnie preferowany jest termin „wariant” aniżeli „mutacja”, która kojarzy się potocznie wyłącznie z chorobą i uszkodzeniem, natomiast wariant obiektywnie opisuje każdą zmianę w sekwencji DNA.
Dlaczego badanie tylko najczęstszych mutacji/wariantów nie wystarcza?
Warianty patogenne mogą występować w każdym miejscu genu. Testowanie wyłącznie kilku najbardziej znanych wariantów pozwala wykryć tylko część nosicieli, ale jednocześnie może prowadzić do przeoczenia nawet 40–50 proc. pacjentek, u których wariant patogenny występuje.
Czy pani zdaniem wykorzystujemy pełen potencjał diagnostyki genetycznej w raku piersi?
Moim zdaniem nie. Amerykańskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej (ASCO) rekomenduje wykonywanie badań genów BRCA1/2 u pacjentek z rozpoznanym rakiem piersi nawet do 65. roku życia, dzięki czemu można nie tylko lepiej planować leczenie, ale również identyfikować rodziny obciążone dziedziczną predyspozycją do nowotworów.
W Polsce mamy zbyt mało poradni genetycznych i lekarzy genetyków klinicznych. W efekcie dostęp do konsultacji bywa utrudniony, a czas oczekiwania jest długi. Dodatkowo w przypadku osób zdrowych z takich rodzin dostęp do pełnego sekwencjonowania genów BRCA1 i BRCA2 bywa ograniczony, a część pacjentów wykonuje badania komercyjnie bez późniejszej konsultacji specjalistycznej.
Jakie rozwiązania mogłyby poprawić tę sytuację?
Jednym z nich mogłoby być wprowadzenie zawodu doradcy genetycznego funkcjonującego w wielu krajach Europy Zachodniej. Taka osoba mogłaby przeprowadzać wywiad rodzinny, kwalifikować pacjentów do badań i omawiać wyniki we współpracy z lekarzem genetykiem klinicznym.
Czy nadal funkcjonuje przekonanie, że mutacje BRCA dotyczą głównie bardzo młodych pacjentek lub wyłącznie potrójnie ujemnego raka piersi?
Tak, to jeden z najczęstszych stereotypów. Oczywiście nowotwory dziedziczne częściej pojawiają się w młodszym wieku, ale nie jest to reguła. Zdarza się, że patogenne warianty genów BRCA1/2 wykrywamy u kobiet po 70. czy nawet 80. roku życia. Wiele danych wskazuje, że część pacjentek pozostaje pominięta właśnie dlatego, że nie spełnia tradycyjnie rozumianego profilu chorej wysokiego ryzyka.
Zatem diagnostyka genetyczna genów BRCA1/2 powinna być traktowana nie tylko jako element leczenia jednej pacjentki, ale również narzędzie profilaktyki rodzinnej i zdrowia publicznego?
Jak najbardziej. Choroby dziedziczne dotyczą całych rodzin. Wykrycie wariantu patogennego u jednej osoby pozwala objąć opieką także jej krewnych i wdrożyć działania profilaktyczne, zanim dojdzie do rozwoju nowotworu. Dlatego diagnostykę genetyczną należy traktować nie tylko jako element leczenia konkretnej pacjentki, ale również jako narzędzie medycyny precyzyjnej i zdrowia publicznego.
Rozmawiała: Ewa Podsiadły-Natorska
