O organizacji diagnostyki i leczenia raka płuca, koordynacji opieki oraz potrzebie tworzenia Lung Cancer Units prof. dr hab. n. med. Tadeusz Orłowski, kierownik Kliniki Chirurgii Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie, wiceprezes zarządu Polskiej Grupy Raka Płuca, opowiada Ewie Podsiadły-Natorskiej.
Co powinna zapewniać dobrze zorganizowana, koordynowana opieka nad pacjentem z rakiem płuca?
To niesłychanie istotne zagadnienie. Koordynacja leczenia pacjenta jest obecnie na dobrym poziomie, jednak największe opóźnienia powstają na etapie diagnostyki.
Zacznijmy od tego, że przewodnikiem pacjenta po systemie powinien być lekarz rodzinny, czyli lekarz POZ. To on często jako pierwszy zauważa niepokojące objawy lub nieprawidłowości w badaniach. Problem polega na tym, że pacjent, u którego pojawia się podejrzenie raka płuca, nie zawsze otrzymuje jasną informację, gdzie i w jakim terminie powinien wykonać kolejne badania. Dążymy do tego, aby pacjent diagnozowany ambulatoryjnie miał wyznaczoną ścieżkę, z jednoznacznie określonymi terminami i miejscami wykonania poszczególnych badań.
Wyobraźmy sobie pacjenta w piątej czy szóstej dekadzie życia, który przez wiele lat palił papierosy. Nawet jeśli nie ma żadnych dolegliwości, lekarz może zlecić mu kontrolne badanie obrazowe. Jeśli wynik wzbudza jego niepokój, kieruje pacjenta na tomografię komputerową. Pacjent otrzymuje skierowanie i musi znaleźć placówkę, w której to badanie wykona. Zaczyna szukać jej w internecie, zapisuje się na tomografię i czeka miesiąc, dwa lub dłużej, a następnie kolejne dni na opis badania.
Karta DiLO nie usprawnia tego procesu?
W pewnym stopniu tak. Pacjent najczęściej jest wówczas kierowany do poradni pulmonologicznej. Zdarza się jednak, że lekarze POZ wystawiają kartę DiLO już przy niewielkiej zmianie w płucu. Pacjent trafia więc do poradni, wykonuje tomografię, a badanie nie potwierdza podejrzenia nowotworu. Karta DiLO okazuje się wtedy niepotrzebna, a miejsce, które mógł zająć inny chory, zostaje zablokowane.
Co dzieje się, jeśli tomografia potwierdza podejrzenie zmiany wymagającej dalszej diagnostyki?
Trzeba wykonać kolejne badania. Nie ma jednak jednej, sztywnej sekwencji – pulmonolog konsultujący pacjenta ocenia, co jest w danej sytuacji najpilniejsze: bronchoskopia, badanie PET czy spirometria. Następnie, jeśli jest taka potrzeba, pacjenta kieruje się na biopsję, którą można wykonać w warunkach ambulatoryjnych. Na wynik badania histopatologicznego, jeśli wszystko przebiega sprawnie, czeka się ok. 1 tygodnia. Zazwyczaj trwa to jednak dłużej. Jeśli biopsja pozwoli uzyskać materiał diagnostyczny, otrzymujemy rozpoznanie. Jeżeli nie, trzeba ją powtórzyć, co oznacza, że cały proces się wydłuża.
W którym miejscu koordynator może najbardziej pomóc pacjentowi?
Właśnie na takich etapach. Koordynator powinien być dla chorego swoistym aniołem stróżem, który odbiera wyniki, kontroluje, czy uzyskano rozpoznanie, sprawdza, pozostaje w kontakcie z lekarzem. Jeśli wynik biopsji nie pozwala na postawienie diagnozy, powinien szybko zorganizować kolejny termin. Pacjent nie może samodzielnie pilnować wszystkich badań, wyników czy konsultacji.
A kiedy udaje się już uzyskać rozpoznanie, pojawia się kolejny etap – badania molekularne. Czy tutaj również tracimy cenny czas?
Niestety tak. Jeśli rozpoznaliśmy raka, badanie molekularne powinno być wykonane możliwie szybko. W ośrodku, który przyjmuje dużą liczbę pacjentów i ma własne zaplecze diagnostyczne, trwa to ok. 10 dni. Jeśli jednak placówka nie ma własnej pracowni, materiał trzeba wysłać do innego zakładu. Proszę sobie wyobrazić, że niedawno próbki ze Szczecina były wysyłane do Lublina, a nawet do Zakopanego. To absurd, ale tak się zdarza.
W naszym instytucie staramy się maksymalnie skrócić tę drogę. Jeśli pacjent ma mieć wykonaną biopsję, informujemy go o kolejnych etapach i od razu uzyskujemy potrzebne zgody. Pobrany materiał trafia do patomorfologa, który ma już dokumentację i może skierować go na badanie molekularne, bez konieczności ponownego kontaktowania się z pacjentem. To najszybsza ścieżka. Można ją jednak zorganizować tylko w ośrodkach, które mają odpowiednio przygotowaną logistykę i wypracowane procedury.
Czyli kluczowe jest skupienie diagnostyki i leczenia w wyspecjalizowanych ośrodkach?
Właśnie o to walczymy – o centra kompetencji zajmujące się diagnostyką i leczeniem raka płuca. Pacjent powinien trafiać do miejsca, w którym ma dostęp do odpowiednich pracowni i specjalistów, a cały proces jest koordynowany. Nie musi samodzielnie szukać terminów ani zastanawiać się, gdzie wykonać kolejne badanie. Osoba odpowiedzialna za koordynację kieruje go na poszczególne badania, pilnuje ich wykonania i czuwa nad całą ścieżką. Nie oznacza to, że wszystko uda się zrobić w tydzień, ale proces będzie pod kontrolą i powinien przebiegać znacznie sprawniej.
Problem pojawia się wtedy, gdy diagnostyka jest rozproszona między placówki, które nie współpracują ze sobą w sposób zorganizowany. Jeśli jeden oddział wykonuje 200 bronchoskopii rocznie, jest to niewielka liczba. Dla porównania, w naszym instytucie wykonujemy rocznie 5,5–6 tys. takich badań. To pokazuje różnicę w skali działalności, doświadczeniu i możliwościach wykonywania kolejnych procedur.
Czy taki model musi oznaczać, że wszystkie świadczenia będą realizowane w jednym budynku?
Nie. Mogę podać przykład z własnej praktyki. Współpracuję z oddziałami, które nie mają możliwości prowadzenia wszystkich etapów diagnostyki i leczenia raka płuca. W szpitalu wojewódzkim w Płocku nie ma oddziału torakochirurgii, ponieważ liczba takich przypadków nie uzasadnia tworzenia wyspecjalizowanego oddziału w każdym szpitalu. Mamy jednak terminale do wideokonferencji i w razie potrzeby konsultuję się z tamtejszymi lekarzami nawet codziennie. Wspólnie przeglądamy badania i podejmujemy decyzje dotyczące dalszego postępowania. Jeśli pacjent wymaga operacji, przyjeżdża do mnie. Jeśli po zabiegu potrzebuje rehabilitacji oddechowej, może być leczony bliżej domu.
Podobnie współpracujemy ze szpitalem wojewódzkim w Siedlcach. Co tydzień odbywają się konsylia z udziałem internistów, onkologów i chirurgów, podczas których konsultujemy chorych wymagających leczenia torakochirurgicznego. Mogę powiedzieć, że nasz nieformalny Lung Cancer Unit tworzą instytut oraz współpracujące z nami oddziały w Płocku i Siedlcach. Dojeżdżam również do Radomia, gdzie wraz z asystentem konsultuję pacjentów na miejscu. W ten sposób powstaje rodzaj małej sieci leczenia raka płuca, w której diagnostyka i podejmowanie decyzji terapeutycznych są skoordynowane. Walczymy o to, aby podobne Lung Cancer Units mogły powstawać w całej Polsce. Nie powinny być jednak rozumiane jako placówki, w których wszystko musi znajdować się pod jednym dachem. Takie wyobrażenie nie odpowiada specyfice raka płuca.
Dlaczego w przypadku raka płuca tak trudno zastosować model znany z ośrodków leczenia raka piersi?
W przypadku raka piersi organizacja opieki jest inna. Jeśli kobieta wyczuje guzek lub zostanie on wykryty w mammografii, dalsza diagnostyka i leczenie mogą odbywać się w jednym ośrodku. Wykonywana jest biopsja, operacja, leczenie systemowe albo radioterapia. W raku płuca nie da się tego tak prosto zorganizować. Diagnostyką zajmują się również oddziały pulmonologiczne, ponieważ wiele chorób płuc może przypominać nowotwór. Wśród dużej grupy pacjentów z różnymi zmianami trzeba wyodrębnić tych, u których podejrzenie raka płuca jest uzasadnione. Dopiero później kieruje się ich do odpowiednich specjalistów i ośrodków. Potrzebujemy więc wypracowanego systemu współpracy, który powinien być odpowiednio finansowany i premiowany.
Sprawna diagnostyka ma szczególne znaczenie również dlatego, że wczesne wykrycie raka płuca może otworzyć drogę do leczenia operacyjnego. Jak duża jest różnica w rokowaniu między wczesnym a zaawansowanym stadium choroby?
Jeżeli raka płuca wykryjemy we wczesnym stadium, operacja może być leczeniem prowadzącym do wyleczenia. Oczywiście żadna choroba nowotworowa nie daje stuprocentowych gwarancji – pacjent musi być później nadzorowany i regularnie kontrolowany. Jednak w tej grupie chorych, jeśli zostaną szybko zdiagnozowani i zoperowani, ponad 90 proc. przeżywa 10 lat bez nawrotu choroby. Można ich uznać za wyleczonych. Jeśli choroba zostaje wykryta w zaawansowanym stadium, również mamy dziś bardzo dobre możliwości leczenia. Pacjenci z rakiem płuca w stadium IV mogą żyć 5, 6, a nawet więcej lat, a choroba bywa przez długi czas kontrolowana. Takie leczenie jest jednak bardzo kosztowne – po zsumowaniu wydatków mówimy czasem o milionach złotych.
Nie chodzi o to, aby wyceniać ludzkie życie, trzeba jednak patrzeć również na wydolność systemu ochrony zdrowia i dostępne możliwości finansowe. Warto przeznaczać środki na badania przesiewowe, dzięki którym możemy wykrywać chorobę na wczesnym etapie. Takie badania mają również wymiar edukacyjny, ponieważ powinny być poprzedzone rozmową z pacjentem na temat palenia tytoniu i możliwości zerwania z nałogiem.
Czy udział w badaniach przesiewowych może być także okazją do profilaktyki pierwotnej?
Oczywiście. Nie zawsze przynosi to oczekiwane efekty, ponieważ są pacjenci, którzy przeszli operację lub radioterapię, są leczeni z powodu raka płuca, a mimo to nadal palą. Uzależnienie od nikotyny jest chorobą i nie wszyscy potrafią sobie z nim poradzić. Dlatego trzeba koncentrować się również na profilaktyce pierwotnej.




